İslam Bilim Tarihi 10. Ünite: İslam Dünyasında Bilimsel Gelişmeler (XV-XVII. Yüzyıl) Ders Notu

Bu sayfada paylaştığımız İslam Bilim Tarihi Dersi ders notlarımız sayesinde tüm konulara hakim olacaksınız. Seçmeli İslam Bilim Tarihi Dersi 9. 10. 11. ve 12. sınıflarda seçmeli olarak okutulan bir derstir. Bu tarih ders notları Milli Eğitim Bakanlığı müfredatına uygun olarak  hazırlandı. Bu yazımızda Seçmeli İslam Bilim Tarihi Dersinin 10. ünitesi olan İslam Dünyasında Bilimsel Gelişmeler (XV-XVII. Yüzyıl) Ders Notunu paylaşıyoruz.

Sınıf: Seçmeli tarih

Ders: İslam Bilim Tarihi

Ünite: 10. ünite: İslam Dünyasında Bilimsel Gelişmeler (XV-XVII. Yüzyıl)

İlgili yazılı: İslam Bilim Tarihi 2. dönem 2. yazılı

İslam Dünyasında Bilimsel Gelişmeler (XV-XVII. Yüzyıl)

• Bu ünite, İslam dünyasında XV. ve XVII. yüzyıllar arasındaki bilimsel gelişmeleri, özellikle Osmanlı İmparatorluğu’ndaki bilimsel ortamı ve öne çıkan bilim insanlarını ele almaktadır.

İSLAM DÜNYASINDA SOSYAL BİLİMLER

• İbn Haldûn (1332-1406): Tunus’ta doğmuş, Endülüs’te görev yapmış bürokrat bir aileye mensuptur. Fas, Tunus, Cezayir ve Endülüs’te yaptığı seyahatlerde toplum yapılarını gözlemlemiştir.
• Mukaddime: Geniş bir kültür birikiminin ürünü olan bu eseri, dünya ve İslam kültür tarihinde önemli bir yere sahiptir.

YENİ BİR BİLİM ÇEVRESİNİN OLUŞUMU VE XV-XVII. YÜZYILLARI ARASINDA OSMANLI’DA BİLİM

• Muhiddin-i Arabî (1165-1240): XII. yüzyılda Anadolu’yu etkilemiş Endülüslü düşünürdür. Varlığın birliği düşüncesini (vahdet-i vücut) öne sürerek tasavvufta önemli bir çığır açmıştır.
• Vahdet-i Vücut Anlayışı: Yaratılan her şeyin Allah’ın bir yansıması olduğu fikri, Osmanlı Devleti’nin temel kuruluş felsefesini oluşturmuştur. Hükümdar, Allah’ın yeryüzündeki gölgesi olarak adaleti sağlamalıdır.

• Davud-ı Kayserî (1258-1350): Osmanlı Devleti’nin kuruluş döneminde yaşamış mutasavvıftır. Muhiddin-i Arabî’nin “vahdet-i vücut” geleneğinin Anadolu’da yayılmasını sağlamıştır. İbn Arabî’yi “Şeyhü’l-Ekber” olarak nitelendirmiştir.
• Molla Fenari ve İbn Kemal de bu geleneğin Anadolu’daki önemli temsilcileri olmuşlardır.
• Ahmed-i Daî: Edebiyatçı kimliğinin yanı sıra astronomiyle ilgilenmiş ve Nasîrüddin et-Tûsî’nin Risâle-i Sî Fasl adlı eserini el-Muhtasar fî İlmi’t-Tencîm ve Marifeti’t-Takvîm adıyla Türkçeye tercüme etmiştir. Bu eser, astronomi alanında ilk Türkçe tercüme olup Türkçe bilim literatürünün oluşumuna öncülük etmiştir.
• XV. Yüzyılda Osmanlı Astronomisi: Hızlı bir gelişme göstermiştir. Ahmed-i Daî’nin yanı sıra Ali Kuşçu ve Kadızade-i Rumi’nin torunu Mirim Çelebi de astronomi alanında önemli çalışmalar yapmıştır.

XV. YÜZYILDA OSMANLI’DA TIP ALANINDAKİ GELİŞMELER

• Bu yüzyılda Osmanlı tıbbı en parlak dönemini yaşamıştır.
• Hacı Paşa (Celaleddin Hızır): XV. yüzyılda yaşamış önemli bir hekim ve tıp bilginidir. Eserlerini genellikle Türkçe yazmıştır. Şifa-ül-Eskam (Hastalıkların Şifası) ve Deva-ül-âlâm (Elemlerin Çaresi) adlı eserlerini Aydınoğulları beylerinden İsa Bey için yazmıştır. Daha sonra Şifa-ül-Eskam’ı özetleyerek halka yönelik pratik bilgiler içeren Müntahab-ı Şifâ adlı eserini kaleme almıştır.
• Sabuncuoğlu Şerafeddin (1385-1468): Tıp alanındaki çalışmalarıyla Osmanlı’nın en iyi hekimlerinden ve bilim insanlarından biridir. 1465 yılında yazdığı ve Fatih Sultan Mehmet’e sunduğu Cerrahiyetü’l-haniye adlı eseri dönemin tıp bilimine önemli katkılar sağlamıştır. Bu eserde cerrahi aletlerin ve ameliyatların minyatürleri bulunmaktadır. Amasya Bimarhanesi, 2011 yılında “Sabuncuoğlu Şerafeddin Tıp ve Cerrahi Tarihi Müzesi” adıyla müzeleştirilmiştir.

İSTANBUL’UN İSLAM BİLİM VE SANAT MERKEZİ HÂLİNE GELİŞİ

• Fatih Sultan Mehmet, dönemin tanınmış bilim insanlarını İstanbul’a davet ederek şehri önemli bir bilim ve sanat merkezi haline getirmiştir.
• Ali Kuşçu (1403-1474): Fatih’in daveti üzerine İstanbul’a gelmiş ve bilimsel çalışmalarını burada sürdürmüştür. Astronomi, matematik ve diğer akli bilimlerde öne çıkmıştır.

• Ali Kuşçu, Semerkant’ta rasathane kurmasına rağmen İstanbul’da rasathane inşa ettirmemiştir. Sahn-ı Seman Medresesi’nin kuruluşunda yer almış ve müfredatını bizzat düzenlemiştir. Teorik astronomi dersleri vererek Osmanlı’ya birçok bilim insanı kazandırmıştır.
• Risâle fi’l hey’e (Astronomi Risalesi) adlı eseriyle matematik ve astronomi alanında önemli bir çığır açmıştır. Gök cisimlerinin Dünya’ya olan uzaklıklarını matematiksel olarak açıklamıştır. Risaletü’l-fethiyye adlı eserinde de bu konuya değinmiştir.
• Ali Kuşçu, Aristocu fizik ilkelerini reddetmiş ve matematiğe yeni bir bakış açısı getirmiştir: “Matematikte sözler kendi anlamlarıyla yüklüdür; başka bir anlam yüklenmemelidir.” Matematiğin evrensel bir dil olduğunu savunmuştur.

• Ali Kuşçu, matematik ve astronomi alanında 12 adet kitap yazmıştır. Er-Risâletu’l-Muhammediyye fî’l- Hisâb ve Risâle der İlm-i Hisâb bilinen eserlerindendir.
• Fatih Sultan Mehmet, Fatih Camii’nin iki yanına Sahn-ı Seman ve Tetimme medreselerini inşa ettirmiştir. Bu külliyede ayrıca muallimhane, sıbyan mektebi, imarethane, kütüphane, aşevi, hamam ve misafirhane de bulunmaktaydı. Daha sonra darüşşifa (hastane) da eklenerek Fatih Külliyesi tamamlanmıştır.

XV. YÜZYILDA OSMANLI’DA BAZI BİLİM İNSANLARI

• Akşemsettin (1389-1459): Fatih Sultan Mehmet’in hocasıdır. Tasavvuf, tıp, astronomi, biyoloji, matematik ve eczacılık alanlarında çalışmıştır. Maddetü’l-Hayat ve Kitâbü’t-tıp adlı tıp kitaplarını yazmıştır. Maddetü’l-Hayat’ta bitkilerin şifa kaynağı olduğunu belirtmiş ve bilim tarihinde ilk defa “mikrop ve bulaşma” tezini öne sürmüştür.
• Molla Gürani (1410-1488): Fatih Sultan Mehmet’in hocasıdır. Tefsir, kıraat, hadis ve fıkıh alanlarında çalışmıştır. Kazaskerlik ve Bursa kadılığı yapmıştır. Gāyetü’l-emânî fî tefsîri’l-kelâmi’r-rabbânî adlı eserini Fatih’e ithaf etmiştir. İstanbul’da birçok hayır eseri yaptırmıştır.

• Molla Lutfi (?–1494): Fatih Sultan Mehmet ve II. Beyazıt Dönemi’nin matematikçisidir. Matematik, mantık, felsefe ve filoloji alanlarında çalışmıştır. Taz’ifü’l-Mezbah ve Mevzuâtü’l-Ulûm adlı eserleri yazmıştır. Mevzuâtü’l-Ulûm’da bilginin üç basamağı olduğunu belirtmiştir.
• Hocazade (öl.1488) ve Alâeddin Ali Tûsî (1404-1482): Fatih Sultan Mehmet Dönemi bilim insanlarıdır. Felsefe ve metafizik alanlarında çalışmışlardır. Fatih’in isteği üzerine Gazâlî’nin Tehâfütü’l-felâsife’sine benzer eserler yazmışlardır (Hocazade’nin Tehâfüt’ü ve Ali Tûsî’nin Ez-Zahîre’si). Sultan huzurunda eserlerini savunmuşlar ve Hocazade’nin çalışması daha başarılı bulunmuştur.

XVI. YÜZYILDA OSMANLI’DA BİLİMSEL GELİŞMELER

• Takiyüddin (1521-1585): III. Murat Dönemi’nin en önemli gök bilimcilerindendir. Mısır ve Şam’da eğitim görmüş, İstanbul’a gelerek sarayda “müneccimbaşı” olarak görev yapmıştır.
• III. Murat’ın fermanıyla Tophane sırtlarında bir gözlemevi (rasathane) kurulmuştur. 1577’de İstanbul’da görülen bir kuyruklu yıldız halkta büyük heyecan yaratmıştır.
• Takiyüddin, Türkçe, Arapça ve Farsça olmak üzere toplam 1357 eser yazmıştır. Bu eserler günümüzde dijital ortamda kataloglanmıştır.