Türkiye Tarihi ve Selçuklu Anadolu’su KPSS Tarih Notları

YERLEŞME VE DEVLETLEŞME SÜRECİNDE SELÇUKLU TÜRKİYESİ

OĞUZ GÖÇLERİ VE ANADOLU

• Türkler Anadolu’ya Gelmeden Önceki Durum: Bölgede Rum, Süryani, Gürcü ve Ermeni gibi çeşitli etnik gruplar Bizans İmparatorluğu‘na bağlı olarak yaşamaktadır.
• Anadolu’nun Türk Yurdu Hâline Gelmesi: Türklerin Anadolu’da tutunabilmesi; Rum, Ermeni, Gürcü, Moğol ve Haçlılara karşı verilen büyük mücadeleler sonucunda gerçekleşmiştir.
• Türkmen Kavramının Doğuşu: Oğuz Yabgu Devleti’nin dağılmasıyla Oğuzlar boylar hâlinde göç etmiş, İslamiyet’i kabul ettikten sonra Türkmenler adını almışlardır. Türkmenlerin İslam dünyasında parlaması Büyük Selçuklu Devleti ile olmuştur.

XI. Yüzyıl İlk Türk Akınları (Keşif Süreci):

• Yerleşmeden ziyade keşif ve ganimet amaçlıdır.
• Çağrı Bey öncülüğünde yapılan bu akınların temel amacı; Anadolu’yu tanımak ve zorlu Bizans kalelerini yıpratmaktır.

TÜRKLEŞME SÜRECİNDE GÖÇ DALGALARI

Birinci Dalga Göçler ve Keşif Akınları (1015-1021):

• Oğuz Türkleri tarafından yapılan ilk Selçuklu akınlarıdır. Bu dönem yerleşmeden ziyade hazırlık aşamasıdır.

Asıl Kitlesel Göç ve Yurt Tutma:

• 1071 Malazgirt Muharebesi sonrasında, Anadolu’yu kalıcı bir yurt edinmek amacıyla batıya doğru akan büyük Türkmen göçleridir.

Birinci Dalga Göçlerin Sebepleri (Sebep-Sonuç İlişkisi):

• Siyasi ve Askerî Baskılar: Karahanlı ve Gaznelilerin, Maveraünnehir ve Horasan‘daki Oğuzlar üzerindeki baskısı.
• Karahıtay ve Moğol Baskısı: Karahıtayların Moğolistan’a hâkim olup Türk boylarını batıya doğru sıkıştırması ve Kıpçaklarla birleşerek Oğuzlara saldırması.
• Ekonomik Nedenler: Nüfusun hızla artmasına karşılık otlakların yetersiz kalması.
• Vatan Arayışı: Oğuzlar için güvenli ve bağımsız yeni bir yurt bulma ihtiyacı.

Göçlerin ve Akınların Sonuçları:

• Birinci dalga göçler, Selçukluların Anadolu’ya hâkimiyetinin altyapısını kurmuştur. Bizans’ın yetersiz savunması, Türk fetihlerini hızlandırmıştır.
• 1071 Malazgirt Muharebesi (Yurt Açan Savaş): Bu zafer ile göçler yurt tutma amacına dönüşmüş, Anadolu topraklarının kapıları Türklere açılmıştır.
• Türkleşmenin Kalıcılaşması: Zaferin ardından Birinci Türk Beylikleri (Danişmentliler, Mengücekliler, Saltuklular, Artuklular, Çaka Beyliği) kurularak Anadolu’nun Türkleşmesi sağlanmış; Türkiye Selçuklu Devleti ile bu hâkimiyet kalıcı olmuştur.

İkinci Dalga Göçler (Moğol İstilası Etkisi):

• Moğol İstilası, Azerbaycan ve Horasan‘daki Türkmenlerin kitlesel olarak Anadolu’ya sığınmasına neden olmuştur.
• Türkiye Selçuklu Devleti, bu kalabalık Türkmen nüfusunu Bizans sınırındaki Uç (Sınır) Bölgelerine yerleştirmiştir.
• Sonuç: Moğol baskısıyla Batı’ya itilen Türkmenler, Bizans’a karşı cesurca savaşmış, Rumları batıya sürmüş ve Batı Anadolu’nun fethini ve Türkleşmesini hızlandırmıştır.

Türklerin Anadolu’da Yerleşmesini Kolaylaştıran Faktörler:

• Bizans’ın İç Karışıklıkları: Taht kavgaları, iç isyanlar ve otorite boşluğu.
• Bizans’ın Adaletsiz Yönetimi: Ağır vergiler, gelirlerin lüks için harcanması.
• İstimâlet (Hoşgörü) Politikası: Yerel halkın, Bizans zulmü yerine Türklerin adil ve hoşgörülü yönetimini tercih etmesi.
• Dini ve Etnik Baskılar: Ortodoks Kilisesi‘nin halka baskısı, Bizans‘ın Ermeni ve diğer grupları asimile etme (Rumlaştırma) çabası.
• Dış Tehditler: Bizans‘ın aynı anda Selçuklular, Normanlar, Macarlar ve Peçenekler ile savaşmak zorunda kalması.

ANADOLU’DA KURULAN İLK TÜRK BEYLİKLERİ (BİRİNCİ BEYLİKLER DÖNEMİ)

Kuruluş Felsefesi: Kılıç Hakkı

• Büyük Selçuklu Hükümdarı Alp Arslan, fethedilen bölgenin yönetimini fetheden komutana verme geleneği olan Kılıç Hakkı‘nı uygulamıştır. Bu durum Anadolu’nun fethini hızlandırmıştır.
• Zamanla Büyük Selçuklu Devleti‘nin zayıflamasıyla bu komutanlar bağımsız beyliklere dönüşmüştür.

Danişmentliler (1080-1178)

• Kurucu ve Merkez: Danişment Ahmet Gazi. Merkez Sivas (Daha sonra Tokat, Kayseri, Amasya, Malatya civarı).
• Özellik: İlk kurulan beylikler içinde en güçlü ve en geniş sınırlara ulaşan beyliktir.
• Faaliyetler: Türkiye Selçukluları ile birleşerek Haçlılara kök söktürmüşlerdir.
• Eserler: Nizamettin Yağıbasan tarafından Tokat ve Niksar‘da kurulan, Anadolu’nun ilk medresesi olan Yağıbasan Medresesi; Kayseri Ulu Cami; Amasya‘daki Hilafet Gazi Kümbeti.
• Kültür: Bizans, Haçlı ve Ermenilere karşı mücadelelerini anlatan Danişmentname önemli bir epik/tarihi eserdir.
• Yıkılış: Türkiye Selçuklu Devleti son vermiştir.

Saltuklular (1072-1202)

• Kurucu ve Merkez: Ebul Kasım Saltuk Bey. Merkez Erzurum.
• Özellik: Anadolu’da kurulan ilk Türk beyliğidir.
• Faaliyetler: Gürcülerle başarılı mücadeleler yapmışlar, Haçlı Seferlerinde Türkiye Selçuklularına destek olmuşlardır.
• Eserler: Erzurum’da Kale Camisi, Tepsi Minare, Ulu Cami, Üç Kümbetler ve Tercan’da Mama Hatun Kümbeti.
• Yıkılış: Türkiye Selçuklu Devleti son vermiştir.

Mengücekliler (1080-1228)

• Kurucu ve Merkez: Mengücek Gazi. Merkez Erzincan, Kemah, Divriği, Şebinkarahisar.
• Faaliyetler: Danişmentlilerle ittifak yapıp Gürcü Krallığı ve Trabzon Rum İmparatorluğu ile savaşmışlardır.
• Eserler: En büyük eserleri Divriği Ulu Cami ve Darüşşifası‘dır. (Anadolu’daki ilk külliyedir ve 1985’te UNESCO Dünya Miras Listesi‘ne alınmıştır).
• Yıkılış: Türkiye Selçuklu Devleti son vermiştir.

Artuklular (1102-1231)

• Kurucu ve Merkez: Artuk Bey’in oğulları. Merkez Diyarbakır, Mardin, Harput (Elazığ), Hasankeyf, Batman.
• Siyasi Yapı: Üç kola ayrılmışlardır: Hasankeyf Kolu, Mardin Kolu, Harput Kolu.
• Yönetim: Farklı milletleri hoşgörüyle yönetmiş, bölgelerini bilim, sanat ve ticaret merkezine çevirmişlerdir.
• Eserler: Diyarbakır Artuklu Sarayı, Mardin Hatuniye Medresesi, Mardin Ulu Cami, Batman Çayı üzerindeki meşhur Malabadi Köprüsü ve Hasankeyf Köprüsü.
• Bilim: Sibernetiğin (otomasyon ve kontrol bilimi) kurucusu kabul edilen ünlü mucit Ebu’l-İz El Cezeri bu dönemde 25 yıl Diyarbakır‘da yaşamış, suyla çalışan mekanik robotlar yapmıştır.
• Yıkılış: Hasankeyf kolunu Eyyubiler; Mardin kolunu Karakoyunlular; Harput kolunu Türkiye Selçukluları yıkmıştır.

Çaka Beyliği (1081-1093)

• Kurucu ve Merkez: Çaka Bey. Merkez İzmir ve çevresi.
• Özellik: Çaka Bey, tarihteki ilk Türk denizcisidir. İzmir‘de tersane kurarak 40 gemilik ilk Türk deniz filosunu oluşturmuştur. (Kuruluş yılı olan 1081, günümüzde Türk Deniz Kuvvetleri’nin kuruluş yılı kabul edilir).
• Koyun Adaları Savaşı (1090): Çaka Bey ile Bizans donanması arasında yapılan ilk Türk deniz savaşıdır ve Türklerin kesin zaferiyle sonuçlanmıştır.

Anadolu’da Kurulan İlk Türk Devlet ve Beyliklerinin Anadolu’ya Katkıları:

• Anadolu’yu bayındır hâle getirmişlerdir (İmar faaliyetleri: Yol, köprü, kervansaray inşası).
• Türk-İslam kültürünü taşımış, cami ve medrese gibi mimari eserlerle Anadolu’yu Türkleştirip İslamlaştırmışlardır.
• Küçük kasabaları büyük Türk şehirlerine dönüştürmüşlerdir.
• Anadolu’yu (Türk yurdunu) Bizans, Gürcü ve Haçlı saldırılarına karşı korumuşlardır.

TÜRKİYE SELÇUKLU DEVLETİ (1077-1308)

• Kuruluş: Büyük Selçuklu ailesinden Kutalmışoğlu Süleyman Şah (I. Süleyman Şah), 1075’te İznik‘i fethetmiş, 1077 yılında İznik başkentli olarak devleti resmen kurmuştur. Sonrasında diğer beylikleri itaat altına alıp siyasi birliği sağlamaya çalışmıştır.
• I. Kılıçarslan Dönemi: I. Haçlı Seferi‘ne karşı büyük mücadele verilmiş, ancak kalabalık Haçlı ordusu karşısında başkent İznik‘ten Konya‘ya taşınmak zorunda kalınmıştır.
• I. Mesut Dönemi: Üzerinde Selçuklu adı geçen ilk Selçuklu parası (Bakır) bastırılmıştır. (Not: İlk gümüş para II. Kılıçarslan döneminde, ilk altın para ise I. Alâeddin Keykubat döneminde bastırılmıştır).

Miryokefalon Savaşı (1176):

• Dönem: II. Kılıçarslan
• Taraflar: Türkiye Selçuklu Devleti ile Bizans İmparatorluğu (Isparta/Eğirdir-Kumdanlı).
• Sonuçları (Çok Önemli):
• Selçuklular kesin zafer kazanmış, Bizans tazminata mahkum edilmiştir.
• Bizans’ın Anadolu’yu Türklerden geri alma ümidi tamamen bitmiştir. (Bizans taarruzdan savunmaya, Türkler savunmadan taarruza geçmiştir).
• Anadolu KESİN OLARAK Türk yurdu olmuştur. (Bu savaşa Yurt Tutan savaş denir. Malazgirt: Yurt Açan, Büyük Taarruz: Yurt Kurtaran).
• Anadolu’nun tapusu alınmış, Avrupalılar Anadolu’ya Türkiye demeye başlamıştır.
• Batı Anadolu’da Türk nüfusu artmış, ticaret yollarının denetimi Selçuklulara geçmiştir.

Yassı Çemen Savaşı (1230):

• Dönem: I. Alâeddin Keykubat (Türkiye Selçuklularının en parlak dönemi).
• Olay: Celaleddin Harzemşah‘ın Ahlat‘a saldırması üzerine yapılmış, Harzemşah Devleti yenilmiştir.
• Önemli Sonuç: Bir yıl sonra yıkılan Harzemşahlar, Selçuklular ile Moğollar arasındaki tampon bölge olma özelliğini yitirmiş; Türkiye Selçuklu Devleti ile Moğollar (İlhanlılar) sınır komşusu olmuştur (Bu durum Selçuklunun zararına olmuştur).

Kösedağ Savaşı (1243):

• Dönem: II. Gıyaseddin Keyhüsrev
• Taraflar: Türkiye Selçuklu Devleti ile Moğollar (İlhanlılar).
• Sonuç: Türk ordusu ağır bir mağlubiyet almıştır. Türkiye Selçuklu Devleti yıkılış sürecine girmiş, Anadolu Türk siyasi birliği bozulmuş ve İkinci Beylikler Dönemi başlamıştır. Moğol tahribatı Anadolu’yu derinden sarsmıştır.

Türkiye Selçuklu Devleti’nin Yıkılma Nedenleri:

• Baba İshak (Babailer) İsyanı (1240): Devleti içten zayıflatan ilk büyük Türkmen ve dini/sosyal nitelikli isyandır. Devletin zayıflığını Moğollara göstermiştir.
• 1243 Kösedağ Savaşı: Moğollar karşısında alınan yok edici askerî yenilgi.
• Haçlı Seferleri: Yüzyıllar süren seferlerin Anadolu’da yarattığı ekonomik ve demografik yıkım.
• Vezir Sadettin Köpek’in İhtirasları: Önemli devlet adamlarını haksız yere öldürterek devleti zaafa uğratan entrikaları.
• Taht Kavgaları: Eski Türk geleneği olan “Ülke hanedanın ortak malıdır” (Veraset) anlayışının getirdiği kanlı taht mücadeleleri.

ANADOLU’DA İKİNCİ BEYLİKLER DÖNEMİ

• 1243 Kösedağ Savaşı sonrası Selçukluların Moğol (İlhanlı) egemenliğine girmesiyle uçlardaki Türkmen beyleri bağımsızlıklarını ilan etmiş, ancak bir süre İlhanlılara vergi ödemek zorunda kalmışlardır.
• 1336 yılında İlhanlı Devleti‘nin yıkılmasıyla bu beylikler tam bağımsız olmuş ve İkinci Türk Beylikleri Dönemi resmen başlamıştır.

Kurulan İkinci Beylikler ve Merkezleri:

• Karamanoğulları: Merkez Karaman/Konya. Kendilerini Türkiye Selçuklu Devleti’nin meşru varisi olarak gördükleri için dönemin en güçlü beyliğidir. Osmanlı’yı en çok uğraştıran beyliktir.
• Germiyanoğulları: Merkez Kütahya civarı. (Osmanlı’ya çeyiz yoluyla toprak bırakmışlardır).
• Aydınoğulları: Merkez Aydın civarı. (Denizcilik faaliyetleri ile öne çıkmışlardır).
• Menteşeoğulları: Merkez Muğla civarı. (Denizcilik faaliyetleri).
• Saruhanoğulları: Merkez İzmir/Manisa civarı. (Denizcilik faaliyetleri).
• Karesioğulları: Merkez Balıkesir/Çanakkale civarı. (Denizcilik faaliyetleri yapmışlardır. Osmanlı’ya katılan İLK beyliktir, bu sayede Osmanlı donanma sahibi olmuştur).
• Osmanoğulları: Merkez Söğüt/Domaniç civarı.
• Hamitoğulları: Merkez Isparta/Burdur civarı. (Osmanlı’ya para yoluyla toprak satmışlardır).
• Candaroğulları: Merkez Kastamonu/Sinop civarı. (Karadeniz’de denizcilik faaliyetleri).
• Ramazanoğulları: Merkez Adana/Tarsus civarı.
• Dulkadiroğulları: Merkez Maraş/Elbistan civarı. (Turnadağ Savaşı ile Osmanlı’ya katılan SON beyliktir, böylece Anadolu Türk siyasi birliği kesin olarak sağlanmıştır).
• Eretna Devleti: Merkez Sivas, Kayseri, Ankara civarı. (Kurucusu Uygur kökenli bir komutandır).

TÜRKİYE SELÇUKLU DEVLETİ KÜLTÜR VE UYGARLIĞI

Devlet Yönetimi ve Ordu

• Devletin başında Selçuklu soyundan gelen bir Sultan bulunur.
• Hükümdarlar Farsça kültürünün etkisiyle Keyhüsrev, Keykavus, Keykubat gibi unvanlar kullanmıştır.
• “Ülke hanedanın ortak malıdır” anlayışı kabul edilmiş, topraklar şehzadeler arasında paylaştırılmıştır.
• Merkezi yönetim organı Divan-ı Âla veya diğer adıyla Divân-ı Saltanat (Büyük Divân) olarak adlandırılır. Her türlü konu burada görüşülüp karara bağlanır.
• Ayrıca ağır siyasi suçların görüşüldüğü ve halkın şikayetlerinin dinlendiği, Sultanın bizzat başkanlık ettiği yüksek mahkemeye Divan-ı Mezalim denir.
• Hükümdar çocuklarına Şehzade (taşradaki adıyla Melik) denir. Devlet tecrübesi kazanmaları için küçük yaşlarda vilayetlere gönderilirler.
• Şehzadeleri eğiten tecrübeli devlet adamlarına Atabey adı verilir.
• Ülke idari olarak eyaletlere ayrılmıştır. Eyaletlerin başında Emir adı verilen askerî valiler bulunur. Önemli eyaletleri ise Melik unvanlı şehzadeler yönetir.
• Şehirlerin iç güvenliğinden Subaşılar sorumludur.
• Bizans ve Ermeni sınır bölgelerini Uç Beyleri yönetir. Görevleri: Sınırı korumak, düşmana akınlar düzenlemek ve sultanla sefere çıkmaktır.

Divan Çeşitleri ve Görevleri:

• Divan-ı Tuğra: İç ve dış yazışmaları sultan adına yapar, belgelere tuğra çeker. Başkanı: Tuğracı.
• Divan-ı Arz: Askerî işler, ordunun ihtiyaçları ve maaşlarından sorumludur. Başkanı: Emir-i Arz.
• Divan-ı İstifa: Mali işler, vergi toplama ve bütçe yapımından sorumludur. Başkanı: Müstevfi.
• Divan-ı İşraf: İdari ve mali denetim yapar, kanunlara uyulup uyulmadığını kontrol eder. Başkanı: Müşrif.
• Divan-ı Pervane: Tapu sicil kayıtlarını tutar, istihbarat yapar, dirlik (ikta) arazilerini dağıtır. Başkanı: Pervaneci.

Ordu Bölümleri:

• Hassa Askerleri (Gulâmlar): Hükümdarın sürekli yanında bulunan, sarayda yetişen, üç ayda bir maaş (bistegani) alan atlı ve yaya muhafızlardır.
• Sipahiler (İkta Askerleri): Tamamen Türklerden oluşan atlı birliklerdir. Maaş yerine İkta (dirlik) gelirleriyle beslenirler (Cebelü) ve savaşta ikta sahibiyle orduya katılırlar. Ordunun en kalabalık bölümüdür.
• Türkmenler: Uç bölgelerinde her an savaşa hazır bekleyen sınır birlikleridir.
• Beylik Askerleri: Devlete bağlı beyliklerden ihtiyaç anında davet edilen destek askerlerdir.
• Donanma: Deniz savaşlarına katılan birliklerdir. Donanma komutanlarına Reisü’l-bahr (veya Emirü’s-sevahil) denir.

Sosyal Hayat

• Anadolu; hanlar, hamamlar, kervansaraylar, kümbetler, camiler ve medreseler ile bayındır (yaşanabilir, imar edilmiş) hâle getirilmiştir.
• Fethedilen yerlere Türkmenler iskân edilmiş (yerleştirilmiş), böylece Türkleşme ve İslamlaşma hızlanmıştır.
• Selçukluların adil ve hoşgörülü politikası sayesinde Ermeniler, Rumlar, Gürcüler ve diğer gayrimüslimler huzurla yaşamıştır.
• Avrupa’nın (Feodalite) aksine Türkiye Selçuklularında kesinlikle sosyal tabakalaşma (sınıf ayrımı) yoktur.
• Halkın Resmî Tasnifi (3 Grup):
• Şehirliler: Askerler, memurlar, ilmiye sınıfı, esnaf ve zanaatkârlardan oluşur.
• Köylüler: Başlarında Köy Kethüdası bulunur. Tarım ve hayvancılıkla uğraşırlar.
• Konargöçerler: Hayvancılık yaparlar, Yaylak ve Kışlakları vardır. Devlet onları uç bölgelere yerleştirerek yerleşik hayata geçirmeyi amaçlamıştır.

Ahilik Teşkilatı:

• XIII. (13.) Yüzyılda Ahi Evran tarafından Kırşehir’de kurulmuştur.
• Esnaf ve zanaatkârların sosyal/ekonomik örgütlenmesidir. Sadece mesleki değil; kültür, inanç, yiğitlik ve ahlaki bir kurumdur.
• Ahilik teşkilatının kurallarını ve ahlaki felsefesini barındıran nizamnameye Fütüvvetname denir.
• Haksız rekabeti önlemek için malın fiyatını (Narh kesmek), cinsini ve üretim miktarını Loncalar belirler.
• Güncel Bilgi: Ülkemizde her Ekim ayının 2. haftası “Ahilik Haftası” olarak kutlanır.

Ekonomik Hayat

• Tarım çok önemsenmiş, su kanalları yapılarak zirai ürün artışı sağlanmıştır. Çiftçilere din/ırk ayrımı yapılmaksızın tohum ve gübre yardımı yapılmıştır.
• Ticaretin gelişmesi için Antalya, Alanya, Samsun, Sinop ve Kırım’daki Suğdak gibi önemli limanlar fethedilmiştir.
• Tüccarlara gümrük kolaylığı sağlanmış, yollara ücretsiz konaklama ve güvenlik için Kervansaraylar inşa edilmiştir.
• Tarihteki ilk devlet destekli Sigortacılık Sistemi uygulanmış; malı zarar gören, soyulan tüccarın zararı devletçe karşılanmıştır (Uluslararası ticareti canlandırmak için).
• Şehirlerde Hanlar ve Kapalı Çarşılar (Bedestenler) kurularak ticari hayat canlandırılmıştır.
• Sanayi Merkezleri: Dokuma, dericilik, demircilik ve bakırcılık gelişmiştir. Konya, Sivas, Kayseri, Malatya, Erzincan dönemin sanayi şehirleridir.
• Madenler: Diyarbakır ve Sivas‘ta bakır, Kütahya‘da gümüş çıkarılmıştır.

İkta Sistemi Nedir?

• Mülkiyeti devlete ait olan Mirî arazilerin gelirlerinin, askerî veya idari hizmet karşılığı Melik, Emir ve Valilere (İkta Sahibi) tahsis edilmesidir.
• İyi işletildiği sürece miras bırakılabilir; ancak arka arkaya üç yıl boş bırakılırsa devlet toprağı geri alır (Üretimde süreklilik kuralı).
• İkta Sahibinin Görevleri: Bölgede atlı asker (Cebelü) beslemek, askerlerin eğitimini sağlamak, savaş zamanı onlarla sefere katılmak, vergi toplamak ve bölgenin güvenliğini sağlamak.
• Güvenlik Önlemi: İkta sahiplerinin yerel bir güç (feodal bey) olmasını engellemek için görev yerleri sık sık (genelde iki yılda bir) değiştirilmiştir.
• Faydaları: Hazineden nakit para çıkmadan devasa bir ordu kuruldu, taşrada devlet otoritesi sağlandı, tarımsal üretim sürekli kılındı, memur maaşları toprak geliriyle ödendi.

Bilim ve Kültürel Hayat

• Büyük Selçuklu’daki Nizamiye Medreseleri geleneği Anadolu’ya taşınmıştır. Tıp, matematik, astronomi, fizik ve dinî eğitim bir arada verilmiştir.
• Anadolu’daki en önemli ilk hastane (Darüşşifa), 1205 yılında Kayseri‘de açılan Gevher Nesibe Darüşşifası‘dır.

Önemli Şahsiyetler (XIII. Yüzyıl):

• Mevlânâ Celâleddîn-î Rumî: Konya‘da ilahi aşkı ve insan sevgisini işledi (Eseri: Mesnevi).
• Hacı Bektaş Veli: Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşmasında çok önemli rol oynamış tasavvuf alimidir (Eseri: Makalat).
• Muhyiddin Arabi & Sadrettin Konevi & Necmeddin Razi: Tasavvuf (Sufizm) alanında devleşmişlerdir.
• Yunus Emre: Türkçe tasavvuf şiirlerinin en büyük ustasıdır. Halk diliyle yazmıştır.
• İbn-i Bibi: Dönemin ünlü tarihçisidir, devlet yönetimi hakkında eserler vermiştir.

Mimari Eserler ve Sanat (XII. Yüzyıl Ortalarından İtibaren):

• Sultan Mesut döneminde başlayan Konya Alâeddin Cami.
• Niğde Alâeddin Cami, Kayseri‘de Hunat Hatun Cami ve Külliyesi.
• Konya‘da Taş Mescit, Sırçalı Mescit ve Karatay Mescidi.
• Süsleme Sanatları: Kabartma, minyatür, oymacılık, çinicilik zirve yapmıştır. İnsan ve hayvan figürleri geometrik olarak kullanılmıştır.
• Devletin Simgesi: Güç ve kudretin simgesi olan Çift Başlı Kartal motifi saray ve kale surlarına işlenmiştir.
• Müzik: Mevlevi ve Ahi zaviyelerinde tasavvuf müziği, dergâhlarda Kopuz eşliğinde Dede Korkut Hikâyeleri, sarayda ise askeri bandolar (Nevbet) ön plandadır.

HAÇLI SEFERLERİ (XI. – XIII. Yüzyıllar)

• Hristiyanların, Müslümanlardan “kutsal toprakları” geri almak için başlattıkları büyük akınlardır. Askerlerin elbiselerindeki haç sembolünden dolayı bu adı almıştır.
• Toplam 8 sefer yapılmış, I, II ve III. Haçlı seferleri doğrudan Anadolu (Türkiye Selçukluları) üzerinden gerçekleşmiştir.

Seferlerin Nedenleri:

• Dinî: Kudüs, Antakya ve Urfa‘yı Müslümanlardan almak. Katolik Kilisesi ve Kluni Tarikatı‘nın kışkırtmaları.
• Ekonomik: Avrupalıların “Doğu’nun efsanevi zenginliklerine” ulaşma arzusu. Avrupa’nın içinde bulunduğu yoksulluk.
• Siyasi: Bizans‘ın Türk ilerleyişini (Malazgirt sonrası) durduramayıp Avrupa’dan yardım istemesi. Feodal beylerin (Derebeylerin) şöhret ve yeni toprak arzusu.

Önemli Haçlı Seferleri ve Gelişimi:

• I. Haçlı Seferi (1096-1099):
• Sayıca üstün Haçlı ordusu karşısında Sultan I. Kılıçarslan İznik‘i boşaltarak başkenti Konya‘ya taşımak zorunda kalmıştır.
• Haçlılar Kudüs‘ü ele geçirip Latin Krallığı; Urfa ve Antakya‘da ise kontluk/dükalık kurmuştur.
• Dikkat: Haçlıların amacına ulaştığı ve başarılı olduğu TEK sefer budur.
• II. Haçlı Seferi (1147-1149):
• Neden: Musul Atabeyi İmadeddin Zengi‘nin Urfa‘yı Haçlılardan geri alması.
• Gelişim: Tarihte ilk kez Krallar ve İmparatorlar katıldı (Alman İmparatoru III. Kontrat ve Fransa Kralı VII. Lui).
• Sonuç: Türkiye Selçuklu Sultanı I. Mesut, Konya Ovası ve Toroslarda Haçlıları ağır bir yenilgiye uğrattı.
• III. Haçlı Seferi (1189-1192):
• Neden: Eyyübi Hükümdarı Selahaddin Eyyubi‘nin 1187 Hittin Savaşı ile Kudüs‘ü Haçlılardan geri alması.
• Gelişim: Alman (Frederik Barbaros – Silifke’de boğuldu), İngiliz (Arslan Yürekli Rişar) ve Fransız (Filip Ogüst) kralları katıldı.
• Selçuklu Sultanı II. Kılıçarslan ülkeyi 11 oğlu arasında paylaştırdığı için güçlü bir merkezi ordu çıkarılamadı ancak direniş gösterildi.
• Selahaddin Eyyubi Kudüs’ü başarıyla savundu. Savaşlar Haçlılar lehine bir üstünlük sağlanamadan bitti.
• IV. Haçlı Seferi (1202-1204):
• Papa’nın çağrısıyla Kudüs için yola çıkan ordu, Bizans’taki taht kavgalarını bahane ederek amacından sapmış ve İstanbul’u işgal edip yağmalamıştır.
• İstanbul’da bir Latin İmparatorluğu kuruldu (Bu durum Katolik-Ortodoks düşmanlığını zirveye taşıdı).
• (Not: İlk 4 sefer doğrudan Anadolu ve Ortadoğu’yu etkilerken, son 4 sefer farklı rotalardan yapılmış ve hiçbir kalıcı netice vermemiştir).

Haçlı Seferlerinin Sonuçları:

• Dinî: Avrupa’da Kiliseye ve din adamlarına duyulan güven sarsıldı. Katolik ve Ortodoks ayrılığı derinleşti. Dogmatik (sorgulanamaz) Skolastik düşünce zayıfladı.
• Siyasi: Sefere katılan soyluların ölmesiyle Feodalite (Derebeylik) zayıfladı, Merkezi Krallıklar güçlendi. Türklerin Batı’ya ilerleyişi bir süre durdu. İslam dünyası yıprandı ve yaklaşan Moğol tehlikesine karşı savunmasız kaldı.
• Ekonomik / Sosyal: Doğu-Batı ticareti (Akdeniz ticareti) hızlandı. Venedik, Ceneviz, Marsilya gibi Akdeniz limanları değer kazandı. Burjuva (tüccar) sınıfı zenginleşti. Seferleri finanse eden tefeciler sayesinde Bankacılık doğdu.
• Bilimsel / Kültürel (Çok Önemli): Avrupalılar İslam medeniyetinin pozitif bilimleriyle tanıştı. Barut, pusula, matbaa ve kâğıt Müslümanlardan Avrupa’ya taşındı (Bu icatlar Avrupa’da Yeniçağ’da yaşanacak Rönesans, Reform ve Coğrafi Keşiflerin zeminini hazırlamıştır).

“Bu ders notlarının her hakkı saklıdır. Hangi amaçla olursa olsun, ders notlarının tamamının veya bir kısmının www.tarihkursu.com sitesinin yazılı izni olmadan sosyal medyada ve internet ortamında paylaşılması, kopya edilmesi, fotoğrafının çekilmesi, herhangi bir yolla çoğaltılması, yayımlanması ya da kullanılması yasaktır. Bu yasağa uymayanlar gerekli cezai sorumluluğu peşinen kabullenmiş sayılır.”

Duyarlılığınız için teşekkür ederiz. İyi çalışmalar