Osmanlı Kültür ve Medeniyeti KPSS Tarih Ders Notları

OSMANLI DEVLETİ’NDE YÖNETİM ANLAYIŞI

• Mutlak Monarşi: Ülkenin ve devletin tek sahibi padişahtır.
• Teokratik Yapıya Geçiş: Osmanlı yönetim sistemi, Yavuz Sultan Selim’in Mısır Seferi (1517) sonucuna kadar yalnızca monarşik bir özellik göstermiştir. 1517’den itibaren halifeliğin Osmanlı’ya geçmesiyle devlet yönetimi, monarşik yapının yanında teokratik (dine dayalı) bir yapıya da bürünmüştür.
• Hükümdar Unvanları: Osmanlı Devleti’nde hükümdarlar; bey, gazi, hüdavendigar, padişah, Kayser-i Rum, emir, sultan, han, hakan ve halife gibi unvanlar kullanmıştır.
• Hükümdarlık Alametleri (Sembolleri): Sancak, tuğ, hutbe okutmak, para bastırmak, kılıç alayı (Eyüp Sultan’da yapılır), cülus bahşişi dağıtmak, taht, otağ, hilat (giysi), çetr (şemsiye) ve nevbet (davul) hükümdarlık alametleridir. (YKS/KPSS Ek Bilgisi: Tuğra ve padişahın isminin yazılı olduğu Tıraz adlı şerit de önemli bağımsızlık sembollerindendir).
• Otorite Birliği: Mutlak otorite olan padişahı, kendi mührünü verdiği Veziriazam (Sadrazam) temsil etmiştir. Divân-ı Hümâyun’da bulunan diğer vezirler ise yalnızca danışman konumundadır. Bu yapı sayesinde Osmanlı Devleti’nde merkezi otorite birliği sağlanmıştır.
• Hanedan Üstünlüğü: Osmanlı Devleti’nin devamlılığında tek hanedanın, yani Osmanoğullarının, rolü çok büyüktür. Eski Türk devlet geleneğine göre ülke, hanedanın ortak malı kabul edilmiştir.
• Hukukun Yazılı Hâle Gelmesi: Fatih Sultan Mehmet Dönemi’nde yayımlanan Fatih Kanunnâmesi (Kanunnâme-i Âli Osman) ile örfe dayalı hukuk sistemi yazılı hâle getirilmiştir.

ŞEHZADELERİN EĞİTİMİ VE SANCAĞA ÇIKMA USULÜ

• Sancağa Çıkma Usulü: Şehzadelerin devlet tecrübesi kazanması için sancağa gönderilmesi uygulaması, ilk kez I. Murat döneminde sistemli hale getirilmiştir.
• Unvan ve Rehber: Sancağa gönderilen şehzade Çelebi Sultan unvanını kullanmıştır. Şehzadenin yanında eğitiminden sorumlu Lala adı verilen tecrübeli bir devlet adamı bulunmuştur. (YKS/KPSS Ek Bilgisi: İlk Türk devletlerindeki Ataman/İnal, Selçuklulardaki Atabey kavramının Osmanlı’daki karşılığıdır).
• Şehzade Sancakları: Osmanlı Devleti için stratejik öneme sahip olan şehzade sancaklarının birçoğu aynı zamanda eski beyliklerin merkezleridir. Başlıca sancaklar; Balıkesir, Kütahya, Manisa, Antalya, Konya, Kefe (Anadolu dışındaki tek şehzade sancağıdır), Amasya, Sivas, Karaman, Trabzon ve Bolu‘dur.
• Usulün Sonu: Sancağa çıkma usulüyle yetişerek tahta çıkan son padişah III. Mehmet’tir. Bu usul I. Ahmet döneminde tamamen kaldırılmış ve yerine Kafes Usulü’ne geçilmiştir.

PADİŞAHIN YETKİ KULLANIM YOLLARI

• Kulluk Sistemi: Devşirmeler hükümdarın kuludur. Hükümdar devşirmeler üzerinde (yaşatma veya öldürme dahil) her türlü hakka mutlak surette sahiptir. (YKS/KPSS Ek Bilgisi: Bu sistem, Türkmen beylerinin gücünü kırmak ve merkezi otoriteyi padişahın elinde tutmak için uygulanmıştır).
• Müsadere: Haksız kazanç sağlayan veya devlete isyan eden kişinin malına devlet (padişah) tarafından el konulmasıdır. Büyük ölçüde II. Mahmut döneminde kaldırılmış, Tanzimat Fermanı ile özel mülkiyet güvence altına alınarak tamamen sona ermiştir.
• Ferman: Padişah tarafından verilen yazılı kanun ve emirlerdir.
• Berat: Padişahın bir kişiyi göreve ataması, görevden alması veya ona ayrıcalık (nişan, madalya) vermesini gösteren belgedir.
• Hatt-ı Hümayun: (YKS/KPSS Ek Bilgisi) Padişahın bizzat kendi el yazısıyla yazdığı emir ve fermanlardır.

PADİŞAHIN YETKİLERİNİN KISITLANMASI (DEMOKRATİKLEŞME ADIMLARI)

• Sened-i İttifak (1808): II. Mahmut ile toprak ağaları olan Ayanlar arasında imzalanmıştır. Padişahın yetkileri ilk kez kısıtlanmıştır. (YKS/KPSS Ek Bilgisi: Padişahın kendi otoritesi dışında başka bir gücü tanıması yönüyle İngiltere’deki Magna Carta’ya benzetilir).
• Tanzimat Fermanı (1839): Sultan Abdülmecid tarafından yayımlanmıştır. Osmanlı’da ilk kez kanun üstünlüğü padişah tarafından kabul edilmiştir.
• I. Meşrutiyet’in İlanı (1876): II. Abdülhamit döneminde gerçekleşmiştir. Halka seçme ve seçilme hakkı verilerek halk ilk kez devlet yönetimine katılmıştır. Anayasal düzene geçilmiştir.

VERASET DEĞİŞİKLİKLERİ

Osmanlı Devleti’nde merkezî otoritenin güçlendirilmesi ve taht kavgalarının önlenerek istikrarın sağlanması için veraset (tahta geçme) sisteminde şu düzenlemeler yapılmıştır:

• Eski Türk Geleneği: Devletin toprakları hanedanın erkek üyelerinin ortak malıdır. Bu anlayış başa çıkılamaz taht kavgalarına neden olmuştur.
• I. Murat Dönemi: Devletin toprakları padişah ve oğullarınındır anlayışı getirilerek taht kavgasına girecek kişi sayısı daraltılmış, merkezi otorite güçlendirilmiştir.
• Fatih Sultan Mehmet Dönemi: Devletin toprakları sadece padişahındır anlayışı getirilmiştir. Bu kural, merkezi otoriteyi en üst seviyeye çıkarmıştır.
• I. Ahmet Dönemi: Egemenlik hakları, hanedanın en yaşlı (Ekber) ve aklı başında/olgun (Erşed) erkeğine verilmiştir.
• Veraset Değişikliklerinin Sonucu: Ekber ve Erşed usulü, kardeş katlini sona erdirmiş ancak sarayda Kafes Usulü (Şimşirlik Odası) ile hapis hayatı yaşayan şehzadelerin tahta çıkmasına sebep olmuştur. Devlet tecrübesi kazanamayan ve dünyadan haberdar olmayan şehzadeler, padişah olunca devleti yönetmekte yetersiz kalmışlardır.

OSMANLI DEVLETİ’NDE TEŞKİLAT YAPISI

• İkili Yapı: Osmanlı devlet teşkilatı, Merkez Teşkilatı ve Taşra Teşkilatı olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Sarayın bulunduğu İstanbul merkez; diğer bütün yerler ise taşra olarak kabul edilmiştir.
• Payitaht İsimleri: Osmanlı padişahlarının yönetim merkezi olan başkente (payitaht) verdikleri İstanbul şehri; tarih boyunca Konstantinopolis, Konstantiniyye, Dersaadet, Asitane, İslambol ve İstanbol gibi birçok isimle anılmıştır.
• Etkilenilen Kültürler: Osmanlı, devlet teşkilat yapısını şekillendirirken İlk Türk Devletleri, İlhanlılar, Bizans İmparatorluğu ve Türkiye Selçukluları gibi devletlerin yönetim sistemlerinden sentez yaparak etkilenmiştir.

MERKEZ TEŞKİLATI

• Sarayın İşlevi: Osmanlı Devleti’nde padişah, başkentte (payitaht) bulunan saraydan devleti yönetmiştir. Saraylar aynı zamanda padişahın ikametgâhı (evi) ve devlet adamlarının yetiştirildiği en önemli eğitim merkezidir.
• Tarihsel Süreçte Saraylar: Bilinen ilk Osmanlı sarayını Orhan Gazi, Bursa’da yaptırmıştır (Bey Sarayı). I. Murat döneminde başkentin taşınmasıyla Edirne Sarayı yaptırılmıştır. Fatih Sultan Mehmet, İstanbul’u fethettikten sonra devletin en uzun süreli yönetim merkezi olacak olan Topkapı Sarayı’nı yaptırmıştır.
• 19. Yüzyıl Sarayları: Avrupa’daki mimari gelişmelerin etkisiyle Dolmabahçe, Beylerbeyi, Çırağan ve Yıldız Sarayları inşa edilmiştir.

Topkapı Sarayı’nın Bölümleri

Topkapı Sarayı, bir idari merkez modeli olarak biçimlendirilmiş olup üç ana bölümden oluşur. Saraya giriş Bab-ı Hümâyun (Ayasofya tarafındaki ilk kapı) ile başlar; devlet erkânı bu kapıdan at ile girebilir ve burada daima nöbet tutulurdu.

• Birun (Dış Saray): Sarayın dış bölümüdür. Ana giriş kapısı olan Babüsselam’dan girildikten sonraki geniş avludur. Devlet işlerinin görüşüldüğü Divân-ı Hümâyun toplantılarının yapıldığı Kubbealtı ve çeşitli devlet daireleri burada bulunur.
• Enderun (İç Saray): Farsça “iç” anlamına gelir. Devlet adamı yetiştirmek için ilk defa II. Murat tarafından Edirne Sarayı’nda kurulan bu mektep, Fatih tarafından Topkapı Sarayı’nda mükemmelleştirilmiştir. En seçkin devşirme çocukların eğitildiği ve sadrazamlığa kadar yükselebilen üst düzey yöneticilerin yetiştirildiği okuldur. (YKS/KPSS Ek Bilgisi: Enderun’a giriş kapısı Babüssaade‘dir).
• Harem: Padişahın özel hayatını geçirdiği evidir. Padişahın ailesi ve cariyeler burada bulunur. Hanedan üyeleri ve Dârussaâde Ağası dışında hiç kimsenin buraya girme izni yoktur. Harem, aynı zamanda cariyeler için Enderun’a benzer sıkı bir eğitim ve teşkilat sistemine sahip bir okuldur.

DİVAN-I HÜMÂYUN

• Tarihçe: Orhan Bey döneminde kurulmuş, 19. yüzyılda II. Mahmut döneminde kaldırılarak yerine Nazırlıklar (Bakanlıklar) kurulmuştur.
• Başkanlık: Fatih Sultan Mehmet’e kadar divana padişahlar başkanlık etmiştir. Fatih’ten itibaren divan toplantılarına padişah adına Veziriazamlar (Sadrazamlar) başkanlık yapmıştır. Padişahlar toplantıları kafes arkasından (Kasr-ı Adl) izlemiştir.
• Mekân: Topkapı Sarayı’nda Kubbealtı adı verilen yerde toplanılmıştır.
• İşlev: Siyaset, hukuk, sosyal, ordu ve ekonomi ile ilgili her türlü konu görüşülüp tartışılmış, son söz padişaha ait olmak üzere karara bağlanmıştır. Bu durum Divan’ın bir karar organı olmaktan çok danışma organı olduğunu gösterir.
• Kayıtlar: Divanda alınan kararlara Hüküm, bu hükümlerin kaydedildiği defterlere ise Mühimme Defteri denir.

Divan-ı Hümayun’da Sınıflar ve Temsilciler

• İlmiye (Ehl-i Şer’iye): Din, adalet ve eğitim işlerinden sorumlu yetkililerdir. Medrese çıkışlıdırlar ve Türk/Müslüman kökenli olmak zorundadırlar. Temsilcileri; Kazasker ve Şeyhülislam‘dır.
• Kalemiye (Ehl-i Kalem): Devletin yazı işleri, iç/dış bürokrasi ve ekonomi (maliye) işlerinden sorumlu yetkililerdir. Temsilcileri; Defterdar, Nişancı ve Reisülküttap‘tır.
• Seyfiye (Ehl-i Kılıç): Yönetim ve askerlik işlerinden sorumlu kılıç ehli asker kökenli sınıftır. Temsilcileri; Veziriazam (Sadrazam), Vezirler, Yeniçeri Ağası ve Kaptan-ı Derya‘dır.

Asli Divan Üyeleri ve Görevleri

• Vezir-i Azam (Sadrazam): Padişahtan sonraki en yetkili kişidir. Padişahın mührünü taşıması, onun mutlak vekili olduğunun kanıtıdır. Padişah sefere çıkmadığında orduyu Serdar-ı Ekrem unvanıyla komuta eder. İstanbul’un genel düzeninden sorumludur.
• Vezirler (Kubbealtı Vezirleri): İlk kez Orhan Bey zamanında atanmışlardır. Sadrazama devlet işlerinde yardımcı olurlar. Yükselme Dönemi’nde sınırların genişlemesiyle sayıları 7’ye kadar çıkmıştır.
• Kazasker (Kadıasker): I. Murat döneminde kurulmuştur. Divandaki büyük davalara bakar, medrese hocalarının (müderris) ve hâkimlerin (kadı) atamalarını yapar. Fatih döneminde sınırların büyümesiyle Anadolu ve Rumeli Kazaskerliği olarak ikiye ayrılmıştır. Hiyerarşide Rumeli Kazaskeri daha üstündür.
• Nişancı: Padişah adına ferman ve beratların üstüne padişahın imzası olan tuğrayı çeker. Feth edilen yeni toprakları tapu-kadastro kayıtları olan Tahrir Defterlerine kaydeder ve dirlik dağıtımını yapar. Devletin iç ve dış yazışmalarını yürütür.
• Defterdar: Devletin bütçesinden ve maliyesinden sorumludur. Sınırların genişlemesiyle sayısı ikiye çıkmıştır (Rumeli ve Anadolu Defterdarı).

Divana Sonradan Üye Olanlar

• Şeyhülislam (Müftü): İlmiye sınıfının başıdır. Divanda alınan kararların İslam dinine uygun olup olmadığını denetler. Verdiği dini onay belgesine Fetva denir. Siyasi bir karar merci olmadığı için divanın sürekli (oy veren) üyesi değil, danışılan kişisidir.
• Reisülküttap: Başlangıçta Nişancı’ya bağlı divan kâtiplerinin şefiyken, 17. yüzyıldan itibaren devletin diplomatik ilişkilerinin artmasıyla Nişancı’dan ayrılarak dışişleri bakanı konumuna gelmiş ve divanın asil üyesi olmuştur. Yabancı devlet mektuplarını tercüme etmek ve cevaplamak görevidir.
• Kaptan-ı Derya: Osmanlı donanmasının başkomutanıdır. Kanuni Sultan Süleyman döneminde (Barbaros Hayreddin Paşa ile) divanın asıl üyesi olmuştur. Sadece İstanbul’da bulunduğu zamanlarda toplantılara katılır.

Divan-ı Hümayun’un Kaldırılması ve Nezaretler (Bakanlıklar)

II. Mahmut döneminde modernleşme adımları kapsamında Divan kaldırılarak yerine Heyet-i Vükela (Nezaretler / Bakanlıklar) kurulmuştur:

• Sadrazam -> Başvekalet (Başbakanlık)
• Kazasker -> Adliye Nezareti
• Reisülküttap -> Hariciye Nezareti (Dışişleri)
• Sadaret Kethüdası -> Dahiliye Nezareti (İçişleri)
• Kaptan-ı Derya -> Bahriye Nezareti (Denizcilik)
• Defterdar -> Maliye Nezareti
• Şeyhülislam -> Bab-ı Meşihat Dairesi (Diyanet İşleri)

TAŞRA TEŞKİLATI

• Taşra Kavramı: Osmanlı Devleti’nde payitaht İstanbul dışında kalan bütün ülke topraklarına Taşra denir. Amaç, merkezden uzak bölgelerde otoriteyi sağlamak, vergileri düzenli toplamak ve güvenliği tesis etmektir.
• Eyalet (En büyük birim): Yöneticisi Beylerbeyi, Güvenlik Sorumlusu Subaşı, Adalet Sorumlusu Kadı‘dır. Eyaleti padişah adına yöneten Beylerbeyi tımar işlerini yürütür, güvenliği sağlar ve savaş zamanı askerleriyle (Tımarlı Sipahiler) orduya katılır. İlk kez I. Murat döneminde Manastır merkezli Rumeli Beylerbeyliği, Yıldırım Bayezid döneminde ise Kütahya merkezli Anadolu Beylerbeyliği kurulmuştur.
• Sancak: Yöneticisi Sancakbeyi, Güvenlik Sorumlusu Subaşı, Adalet Sorumlusu Kadı‘dır. Sancakbeyi sancağın asayişinden ve vergilerin toplanmasından sorumludur.
• Kaza: Yöneticisi Kadı, Güvenlik Sorumlusu Subaşı, Adalet Sorumlusu Kadı‘dır. Kadı, hem adalet işlerine bakar (yargıç) hem de bulunduğu kazanın idari yöneticisidir (belediye başkanı gibi). Merkezden gelen fermanları uygular.
• Köy (En küçük birim): Yöneticisi Köy Kethüdası, Güvenlik Sorumlusu Yiğitbaşı, Adalet Sorumlusu Kadı Naibi (Vekili)‘dir.

1864 Vilayet Nizamnâmesi (Tanzimat Dönemi Taşra Reformu)

Modernleşme çabalarıyla klasik taşra yapısı değiştirilmiş ve yeni bir idari hiyerarşi oluşturulmuştur:

• Vilayet: Yöneticisi Vali
• Sancak: Yöneticisi Mutasarrıf
• Kaza: Yöneticisi Kaymakam
• Nahiye (Yeni eklendi): Yöneticisi Nahiye Müdürü
• Köy: Yöneticisi Muhtar

Osmanlı’da Eyalet Sistemi (Vergi Düzenine Göre)

• 1. Salyânesiz (Yıllıksız / Tımarlı) Eyaletler: Merkeze yakın eyaletlerdir. Tımar sistemi uygulanır. Vergiler memur ve asker maaşı olarak bölgede kalır, hazineye nakit gitmez. Örnekler: Rumeli, Anadolu, Karaman, Sivas, Erzurum, Diyarbakır, Halep, Şam, Trabzon, Kars, Urfa, Kıbrıs.
• 2. Salyâneli (Yıllıklı / İltizamlı) Eyaletler: Merkezden uzak (genellikle Kuzey Afrika ve Ortadoğu) eyaletlerdir. Tımar uygulanmaz. Vergiler İltizam sistemi ile peşin (nakit) olarak toplanıp doğrudan devlet hazinesine gönderilir (Salyâne = Yıllık vergi). İhaleyi alan kişiye Mültezim denir. (YKS/KPSS Ek Bilgisi: Mültezimin devlete ödediği peşin paraya Muaccele, bu arazilerin ömür boyu kiralanmasına ise Malikane Sistemi denir). Örnekler: Mısır, Bağdat, Tunus, Cezayir, Trablusgarp, Yemen, Habeşistan.
• 3. İmtiyazlı (Ayrıcalıklı) Eyaletler: İçişlerinde serbest, dışişlerinde Osmanlı merkezi otoritesine bağlı özel statülü bölgelerdir. Yöneticileri padişah tarafından seçilir.
• Eflak, Boğdan, Erdel: Hem yıllık vergi verirler hem de savaş zamanı asker gönderirler.
• Kırım: Vergi vermez, sadece savaş zamanı asker gönderir.
• Hicaz (Mekke-Medine): Kutsal topraklar olduğu için ayrıcalığı en geniş eyalettir. Ne vergi verir ne de asker gönderir.

OSMANLI DEVLETİ’NDE HUKUK SİSTEMİ

Osmanlı Devleti’nin hukuk sisteminin oluşmasında; önceki Türk devletlerinin ortaya koyduğu kurallar, İslam dininin emirleri ve fethettiği bölgelerde daha önceden uygulanan kanunlar etkili olmuştur.

• İslam Hukuku (Şer’i Hukuk): Kur’an ve hadislere dayanan hukuki kurallardır.
• Örfi Hukuk: Eski Türk geleneklerinden gelen ve padişahın emirleriyle şekillenen kurallardır.
• Fethedilen Bölgelerdeki Eski Kanunlar: Osmanlı’nın fethettiği yerlerdeki halkın alıştığı ve İslam’a aykırı olmayan eski yerel kurallardır.

Kanun Koyma Yetkisi ve Süreci

• Padişahın Otoritesi: Hukuku düzenleme yetkisi mutlak olarak padişaha aittir. Padişah; İslam hukukunun (Şer’i hukukun) temel prensiplerine aykırı olmamak şartıyla idari, askerî ve mali konularda kanun koyabilir.
• Danışmanlar: Kanun koyma sürecinde Şeyhülislam, Kazasker, Ulema (din bilginleri) ve Nişancı, padişaha yardımcı olan temel görevlilerdir.
• Kanunname: Çeşitli konularda hazırlanan devlet kanunlarına ve nizamlarına verilen genel addır.
• İlk Kanunname: Osmanlı tarihindeki ilk kapsamlı kanunnameyi Fatih Sultan Mehmet hazırlatmıştır. Fatih Kanunnamesi (Kanunname-i Âli Osman) adıyla bilinen bu metinde vergi sistemi, devlet teşkilatı, kardeş katli ve müsadere gibi konularda düzenlemeler yer alır.
• Diğer Kanunnameler: Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman dönemlerinde de ihtiyaçlara göre padişahların kendi isimleriyle anılan kanunnameler çıkarılmıştır.
• Yürürlüğe Girme Aşaması: Divan-ı Hümayun’da son şekli verilen kanunname padişaha arz edilir. Padişahın onayından sonra Nişancı tarafından Mühimme Defterlerine kaydedilerek resmiyet kazanır. Bu süreçte Şeyhülislamın da görüşü (fetva) alınarak kanunun şer’i hükümlere uygun olmasına kesinlikle dikkat edilmiştir.

Hukuki Belgeler ve Emirler

• Ferman: Padişahın bizzat yayınladığı yazılı emirlerdir.
• Berat: Padişahın bir kişiyi belirli bir göreve atadığını veya ona bir ayrıcalık verdiğini gösteren, üzerinde tuğra bulunan belgelerdir.
• Yasakname: İdari, askerî ve mali konulardaki kanunların çiğnenmesi halinde uygulanacak cezai hükümleri içeren belgelerdir.

Kadıların Görevleri ve Yetkileri

Kadılar, Osmanlı Devleti’nde hem adli, hem idari, hem de belediye işlerine bakan en önemli taşra görevlileridir.

• Adli Görevleri: Mahkemelere başkanlık ederek anlaşmazlıkları çözerler. Nikâh, miras, boşanma, noterlik işlemleri ve vakıfların işleyişini denetleyerek hükme bağlarlar. Merkezden gelen emirleri halka duyururlar.
• İdari Görevleri: Bulundukları kazaların genel yönetiminden ve asayişinin sağlanmasından sorumludurlar.
• Belediye ve Denetim Görevleri: Kazaların imar işlerini düzenlemek, çevre temizliğini sağlamak, esnaf ve loncaları denetlemek görevleri arasındadır. Çarşı ve pazarda satılan ürünlerin fiyat (narh) kontrolünü yapmak en temel vazifelerindendir.
• Tarihsel Not: Osmanlı Devleti’nin kurucusu Osman Gazi, Kadı Dursun Fakih’i fethettiği Karacahisar’a kadı olarak tayin etmiş ve adına hutbe okutarak bağımsızlığını (egemenlik alameti) ilan etmiştir.

OSMANLI DEVLETİ’NDE MAHKEMELER

1. Tanzimat Dönemi Öncesi Mahkemeler (Klasik Dönem)

• Şer’i Mahkemeler: Kadıların başkanlık ettiği mahkemelerdir. Müslüman halk arasındaki tüm davalar ile Müslümanlar ve gayrimüslimler arasında çıkan anlaşmazlıklara bakmıştır.
• Cemaat Mahkemeleri: Gayrimüslimlerin din ve mezhep kurallarına göre yargılandıkları kendi mahkemeleridir.
• Konsolosluk Mahkemeleri: Kapitülasyonlar doğrultusunda yabancı devlet tüccarlarının kendi aralarındaki ticari davalara bakan mahkemelerdir.

2. Tanzimat Dönemi Sonrası Mahkemeler (19. Yüzyıl)

• Şer’i Mahkemeler: Yetki alanları daraltılmış; görevleri yalnızca Müslümanların kişi, aile, kısas (ceza) ve miras gibi konularıyla sınırlandırılmıştır.
• Cemaat Mahkemeleri: 1875’te çıkarılan fermanlarla yetkileri kısıtlanmış, bazı davaları Nizamiye Mahkemelerine havale edilmiştir.
• Konsolosluk Mahkemeleri: Yabancıların davalarına bakmaya aynen devam etmiştir.
• Ticaret Mahkemeleri: Yerli ve yabancı tüccarlar arasındaki ticari davaların görüldüğü yeni mahkemelerdir.
• Nizamiye Mahkemeleri: Avrupa hukuku örnek alınarak kurulan mahkemelerdir. Diğer mahkemelerin görev alanı dışında kalan tüm genel hukuk ve cinayet davalarına bakmışlardır.

Osmanlı’da Anayasacılık ve Medeni Hukuk Adımları

• Kanun-i Esasi (1876): Osmanlı Devleti’nde anayasal düzene 23 Aralık 1876 tarihinde ilan edilen ilk Türk anayasası olan Kanun-i Esasi ile geçilmiştir. Mithat Paşa başkanlığındaki bir komisyon tarafından hazırlanan bu anayasa, Sultan II. Abdülhamit tarafından onaylanmıştır. Osmanlı Devleti mutlak monarşiden Meşruti Monarşi (hükümdarın yetkilerinin anayasa ve meclis ile sınırlandırıldığı yönetim) sistemine geçmiştir.
• Mecelle: Tanzimat Dönemi’nin sonlarında hazırlanan İslam dünyasının ilk medeni kanunudur. Ahmet Cevdet Paşa başkanlığındaki bir heyet tarafından hazırlanmış; borçlar, eşya ve yargılama hukukunu İslam fıkhına (Hanefi mezhebi) göre düzenlemiştir. Evlenme ve boşanma gibi aile hukuku konuları Mecelle’de yer almaz.

OSMANLI DEVLETİ’NDE ORDU YAPISI

Osmanlı ordusu temel olarak Kara Kuvvetleri ve Deniz Kuvvetleri olmak üzere iki ana bölümden oluşur. İlk düzenli birlikler Orhan Bey döneminde kurulan Yaya ve Müsellem (atlı) ordusudur.

KARA KUVVETLERİ

A. KAPIKULU ASKERLERİ (Merkez Ordusu)

Başkentte bulunan, padişahı koruyan ve devletten maaş alan profesyonel askerlerdir.

• Pençik Sistemi: I. Murat döneminde savaş esirlerinin beşte birinin alınıp askerî eğitime tabi tutulmasıyla oluşturulmuş, ilk İslam devletlerindeki “Gulam” sistemine benzeyen yapıdır.
• Devşirme Sistemi: İlk olarak I. Mehmet (Çelebi) döneminde fikren ortaya çıkan ve II. Murat döneminde kanunlaşan sistemdir. Rumeli’deki Hristiyan çocukları alınarak Türk-İslam terbiyesiyle yetiştirilmiş, zeki olanlar bürokrasiye (Enderun), güçlü olanlar ise Yeniçeri Ocağı‘na alınmıştır.
• Ulufe ve Cülus: Kapıkulu askerleri devlet hazinesinden üç ayda bir Ulufe adıyla nakit maaş alan sürekli askerlerdir. Hükümdar değişikliklerinde (tahta çıkışlarda) ise Cülus Bahşişi almışlardır.
• Yeniçeri Ocağı: Kapıkulu ordusunun temel savaş gücüdür. I. Murat döneminde kurulan bu ocak, 1826 yılında II. Mahmut tarafından kaldırılmıştır. Bu olaya tarihte Vaka-i Hayriye (Hayırlı Olay) denir. Yerine modern usullere göre Asakir-i Mansure-i Muhammediye ordusu kurulmuştur.

Kapıkulu Piyadeleri (Yaya Birlikler)

• Acemi Oğlanlar Ocağı: Devşirilen çocukların temel askerî ve İslami eğitim aldıkları ilk ocaktır.
• Yeniçeriler: Başkenti ve bizzat padişahı koruyan, ordunun en vurucu yaya kuvvetleridir.
• Cebeciler: Ordunun silah yapım, bakım ve onarımından sorumlu teknik askerî sınıftır.
• Top Arabacıları: Dökülen ağır topları savaş cephesine taşıyan askerî sınıftır.
• Lağımcılar: Kale kuşatmalarında yeraltından tünel (lağım) açıp patlayıcı yerleştirerek surları yıkan sınıftır.
• Humbaracılar: El bombası ve havan topu (humbara) döküp kullanan sınıftır.
• Bostancılar: Sarayın bahçelerinin ve kıyılarının güvenliğini sağlayan sınıftır.

Kapıkulu Süvarileri (Atlı Birlikler / Altı Bölük Halkı)

• Silahtarlar ve Sipahiler: Savaş esnasında bizzat padişahın çadırını (otağını) koruyan atlı elit askerlerdir.
• Sağ ve Sol Ulufeciler: Savaşta ve barışta devletin saltanat sancaklarını koruyan askerlerdir.
• Sağ ve Sol Garipler: Ordunun mühimmatını, ağırlıklarını ve devlet hazinesini muhafaza eden askerlerdir.

B. EYALET ASKERLERİ (Taşra Ordusu)

Ordunun en kalabalık kısmıdır. Merkezden maaş almazlar, bulundukları bölgenin dirlik (tımar) gelirleriyle geçinirler.

• Tımarlı Sipahiler: Tımar sahiplerinin devletten aldıkları vergi gelirleri karşılığında beslemek zorunda oldukları Cebelü adı verilen tam teçhizatlı atlı askerlerdir. Osmanlı ordusunun asıl gücünü oluştururlar.
• Akıncılar: Ordunun en önünde giden, düşman topraklarına sızarak keşif ve yıpratma yapan hafif süvari birlikleridir.
• Azaplar: Bekâr ve güçlü Türk gençlerinden oluşan, savaşta düşmanın ilk hücumunu göğüsleyen öncü piyadelerdir.
• Yaya ve Müsellemler: Savaş zamanı ordunun geçeceği yolları açan ve köprüleri tamir eden geri hizmet askerleridir.
• Yörükler: Göçebe Türkmenlerden oluşan, siper kazma ve yol açmada görevli askerlerdir.
• Deliler: Sınır boylarında görev yapan, gösterişli kıyafetleri olan ve düşmana korku salan cesur süvari birlikleridir.
• Sakalar: Ordunun su ihtiyacını karşılayan hizmet sınıfıdır.
• Beşliler: Sınırlardaki kaleleri koruyan ve her beş haneden bir kişi alınarak oluşturulan askerlerdir.
• Gönüllüler: Sınır bölgelerindeki kasaba ve şehirlerin güvenliğini sağlayan yerel milis güçlerdir.

C. YARDIMCI KUVVETLER

Osmanlı’ya bağlı beylik ve ayrıcalıklı eyaletlerin (Kırım, Eflak, Boğdan vb.) savaş zamanı devlete göndermekle yükümlü oldukları askerî birliklerdir.

DENİZ KUVVETLERİ (Donanma)

• Osmanlı Devleti’nde donanmanın temelleri Orhan Bey döneminde Karesioğulları Beyliği‘nin alınmasıyla Karamürsel‘de atılmıştır.
• Donanma başkomutanına Kaptan-ı Derya, donanma askerlerine (denizcilere) ise Levent adı verilmiştir.
• Osmanlı donanması en parlak (altın) çağını 16. Yüzyılda (Kanuni Dönemi) yaşamıştır.
• Önemli Denizciler: Barbaros Hayrettin Paşa (Preveze Deniz Zaferi), Piri Reis (Kitab-ı Bahriye) ve Seydi Ali Reis (Mirat’ül Memalik) dünya tarihine geçmiş önemli donanma komutanlarıdır.

OSMANLI DEVLETİ’NDE SOSYAL HAYAT

Osmanlı toplumu, idari yapıya ve vergi verme durumuna göre kesin hatlarla iki ana gruba ayrılmıştır:

1. Yönetenler (Askerî Sınıf / Beraya) Padişahın kendilerine dini ya da idari yetki verdiği, vergi ödemeyen ayrıcalıklı gruptur.

• Padişah ve Saray Halkı: Hanedan üyeleri ve sarayın ileri gelenleri.
• Seyfiye (Kılıç Ehli): Yönetim ve askerlik işlerine bakan idareci asker sınıfıdır. (Sadrazam, vezirler, beylerbeyi, sancakbeyi).
• Kalemiye (Kalem Ehli): Devletin iç ve dış bürokrasisini, maliyesini ve yazışmalarını idare eden memur kesimdir. (Defterdar, nişancı, reisülküttap).
• İlmiye (İlim Ehli): Eğitim, din, hukuk ve adalet işlerinden sorumlu ulema sınıfıdır. (Şeyhülislam, kazasker, kadı, müderris).

2. Yönetilenler (Reaya / Halk) Devletin yönetiminde söz sahibi olmayan, tarım, ticaret ve zanaatla uğraşarak vergi veren geniş halk kitlesidir.

• Şehirliler: Şehirlerde yaşayıp zanaat, esnaflık ve ticaretle uğraşanlardır.
• Köylüler: Nüfusun en büyük bölümünü oluşturan, tarım ve hayvancılıkla geçinen kitledir.
• Konargöçerler: Yaylak ve kışlak hayatı yaşayan, temel geçimi hayvancılık olan göçmen Türkmenlerdir.

Millet Sistemi

• Osmanlı Devleti, ülkesinde yaşayan farklı toplulukları ırklarına veya dillerine göre değil, kesinlikle din ve mezhep esasına göre sınıflandırmıştır. Buna Millet Sistemi denir.
• Amaç asimilasyon değil entegrasyondur. Bu sistem sayesinde yüzyıllar boyunca Müslümanlar, Hristiyanlar ve Yahudiler barış içinde kendi kültürel kimlikleriyle varlıklarını koruyabilmiştir.

Sosyal Kurumlar (Vakıflar ve Hayır Kurumları)

• Vakıf: Şahısların veya devlet adamlarının mallarını, toplumun dini ve sosyal ihtiyaçlarının (eğitim, sağlık vb.) karşılanması için kalıcı olarak bağışlamasıdır. Sınavlarda sıkça vurgulandığı üzere, vakıflar aracılığıyla devletin kasasından para çıkmadan pek çok bayındırlık ve sosyal hizmet gerçekleştirilmiştir.
• Vakfiye: Vakfın gelirlerinin nereye ve nasıl harcanacağını belirten kurallar belgesidir.
• Mütevelli (Nazır): Vakıf işlerini yöneten ve şartlara uyulup uyulmadığını denetleyen yöneticidir.
• Külliye: Merkezinde bir cami bulunan ve etrafında medrese, şifahane, aşevi (imaret) gibi vakıf yapılarının bulunduğu geniş hizmet kompleksleridir.
• Evkaf-ı Hümayun Nezareti: II. Mahmut döneminde dağınık haldeki tüm vakıfların tek bir devlet çatısı altında toplanması amacıyla kurulan Vakıflar Bakanlığıdır.
• Darülaceze: 1895‘te II. Abdülhamit döneminde kimsesiz çocukları, yaşlıları ve engellileri barındırmak için açılan büyük şefkat kurumudur.
• Darüleytam: Balkan Savaşları ve I. Dünya Savaşı‘nın etkisiyle yetim kalan çocukları meslek sahibi yapmak için 1914 yılında kurulan yetimhanelerdir.

OSMANLI DEVLETİ’NDE TOPRAK SİSTEMİ

Topraklar temel olarak Miri, Mülk ve Vakıf olarak üçe ayrılır.

1. Mülk Arazi Mülkiyeti tamamen şahıslara ait olan topraklardır. Kişi toprağını satabilir, miras bırakabilir veya vakfedebilir.

• Öşri Topraklar: Müslüman halka ait mülk arazilerdir. Sahipleri devlete her yıl gelirinin onda biri oranında Öşür vergisi öderler.
• Haraci Topraklar: Gayrimüslim (Hristiyan/Yahudi) halka ait mülk arazilerdir. Sahipleri devlete nakdi veya ayni olarak daha yüksek oranda Haraç vergisi öderler.

2. Vakıf Arazi Hayırsever kişilerin gelirlerini cami, medrese, hastane, kervansaray gibi toplumsal hizmet veren kurumların giderlerine ayırdıkları topraklardır. Bu arazilerden devlet vergi almaz, tüm gelir vakfın şartlarına harcanır.

3. Miri Arazi Mülkiyeti mutlak olarak devlete (padişaha) ait olan topraklardır. En geniş arazi türüdür. Devlet toprağı halka işletmesi için verir. Satılamaz ve miras bırakılamaz.

• Dirlik: Gelirleri devlet memurlarına ve askerlere rütbelerine göre maaş karşılığında tahsis edilen topraklardır. (Has, Zeamet, Tımar olarak kendi içinde ayrılır).
• Mukataa: Gelirleri dirlik olarak dağıtılmayıp doğrudan hazineye aktarılan, genellikle İltizam usulüyle yönetilen topraklardır.
• Paşmaklık: Gelirleri padişahın annesine (valide sultan), kızlarına ve eşlerine ayrılan topraklardır.
• Malikâne: Üstün hizmet gösteren devlet adamlarına ödül olarak verilen topraklardır.
• Yurtluk: Gelirleri sınır boylarındaki akıncılara ve kale muhafızlarına ayrılan arazilerdir.
• Ocaklık: Gelirleri tersane giderlerine ve kale muhafızlarının masraflarına ayrılan topraklardır.

Tımar Sistemi ve Çifthane

• Çifthane Sistemi: Devlete ait tarım arazilerinin, bir çift öküzle sürülebilecek büyüklükte (çiftlik) parsellere ayrılarak bir köylü ailesine (hane) tahsis edilmesidir. Amaç tarımsal üretimi aileler üzerinden kontrol etmektir.
• Çift Resmi: Köylünün toprağı işleme hakkı karşılığında devlete (veya sipahiye) ödediği temel kullanım vergisidir.
• Çiftbozan Vergisi: Üretimde sürekliliği sağlamak için toprağını mazeretsiz olarak üç yıl üst üste boş bırakan köylüden alınan ağır ceza vergisidir.
• Tımar Sisteminin İşleyişi: Miri arazilerin gelirinin tahsilat hakkı bir askere (Tımarlı Sipahi) bırakılır. Sipahi bölgede yaşar, köylüden vergiyi toplar. Bu vergiyle kendi geçimini sağlar ve devlete atlı asker (Cebelü) yetiştirir. Ayrıca bölgenin güvenliğini sağlar. Bu sayede devlet, kasasından para çıkmadan muazzam bir ordu kurmuş ve taşra güvenliğini sağlamıştır.
• Sistemin Sonu: Zamanla merkezi otoritenin zayıflaması, uzun süren savaşlar ve Avrupa‘daki ekonomik değişimler Tımar sistemini bozmuştur. Sistemin hukuki varlığı Tanzimat Dönemi‘nde tamamen bitmiş, 1858 Arazi Kanunnamesi ile miri topraklar şahıslara geçerek özel mülkiyete dönüşmüştür.

İltizam ve Malikane Sistemi

• İltizam Sistemi: Tımar sisteminin bozulması üzerine, devletin nakit para ihtiyacını karşılamak için vergi kaynaklarının (mukataaların) gelir toplama hakkının açık artırmayla üç yıllığına peşin parayla şahıslara satılması usulüdür.
• Mültezim: İltizam ihalesini kazanan, vergiyi toplayan görevlidir.
• Malikane Sistemi: Mültezimlerin toprağı ve köylüyü sömürmesini engellemek için, iltizam ihalelerinin şahıslara ömür boyu (kayd-ı hayat şartıyla) verilmesi sistemidir.
• Ayanların Doğuşu: Malikane sistemi, toprakları elinde tutan mültezimlerin zamanla zenginleşerek bulundukları bölgelerde devlet otoritesine alternatif yerel güçler (toprak ağaları / Ayanlar) haline gelmesine sebep olmuştur.

OSMANLI DEVLETİ’NDE EKONOMİ

• Maliye Teşkilatı: Devletin maliyesinin başında Defterdar bulunur. Bu makam ilk kez I. Murat döneminde kurulmuştur.
• Bütçe: Osmanlı tarihindeki ilk modern ve denk bütçe planlaması, IV. Mehmet döneminde Tarhuncu Ahmet Paşa tarafından yapılmıştır.

Hazine Yapısı

• Dış Hazine (Miri Hazine): Vergi ve ganimetlerin toplandığı, devlet harcamalarının ve asker maaşlarının ödendiği asıl devlet hazinesidir.
• İç Hazine (Hazine-i Hassa): Doğrudan padişaha ait olan kefen parası (ihtiyat) hazinesidir. Devlet hazinesi zor duruma düştüğünde buradan dış hazineye borç aktarımı yapılırdı.

Merkez Maliyesi Temel Gelir Kaynakları

1. Mukataa Gelirleri: İltizam yoluyla işletilen ve nakit olarak doğrudan hazineye giren tuzla, darphane, maden ve gümrük gelirleridir.
2. Cizye Vergisi: İslam devletlerinde yaşayan Hristiyan ve Yahudi erkeklerden, askerlik yapmamaları ve can güvenliklerinin devlet tarafından sağlanması karşılığında yılda bir kez alınan baş vergisidir.
3. Avarız Vergisi: Normalde sadece savaş, deprem, sel gibi olağanüstü durumlarda padişah fermanıyla alınan, ancak devletin ekonomisi bozuldukça sürekli hale gelen acil durum vergisidir.

Osmanlı Para Birimleri

• İlk Bakır para (Mangır): Osman Bey dönemi.
• İlk Gümüş para (Akçe): Orhan Bey dönemi.
• İlk Altın para (Sultani/Sikke-i Hasene): Fatih Sultan Mehmet dönemi.
• İlk Kâğıt para (Kaime): Sultan Abdülmecit dönemi.

Esnaf Teşkilatlanması ve Tüketiciyi Koruma

• Lonca Teşkilatı: Ahilik teşkilatının Osmanlı’daki devamı niteliğinde olan, esnafın kendi arasındaki yardımlaşmayı, kalite kontrolünü ve fiyat denetimini sağlayan mesleki dayanışma örgütüdür. Ahilikten farklı olarak Loncalara gayrimüslimler de üye olabilirdi.
• Ehl-i Hibre: Lonca teşkilatı içinde üretilen malların kalitesini kontrol eden ve fiyatını belirleyen uzman bilirkişi heyetidir.
• Gedik Hakkı: Şehirlerde ekonomik dengeyi korumak için uygulanan iş yeri açma ruhsatıdır. Belgesi olmayan kişi dükkân açamazdı.
• Narh Kesmek: Devletin ve loncaların piyasadaki ürünlerin satılabileceği tavan ve taban fiyatları önceden belirlemesidir. Aşırı kâr ve karaborsacılık yasaklanmıştır.
• Kapan: Şehre gelen tarım ürünlerinin toptan pazarlandığı, vergilendirildiği ve adaletli bir şekilde esnafa dağıtıldığı toptancı halleridir (Un kapanı, Yağ kapanı vb.).
• Muhtesip: Kadıya bağlı olarak çarşı ve pazarı denetleyen, ölçü-tartı aletlerini kontrol eden, narh kurallarına uyulup uyulmadığına bakan bugünkü zabıta görevlisidir.

Ticaretin Geliştirilmesi İçin Kurulan Teşkilatlar

• Menzil Teşkilatı: Kervan yolları üzerindeki haberleşmeyi, posta hizmetlerini ve taşımacılığın hızlı yapılmasını sağlayan kurumdur.
• Mekkari Taifesi: Tüccarların ve devlet görevlilerinin ulaşımını ve yük taşımacılığını parayla üstlenen profesyonel nakliyatçılardır.
• Derbent Teşkilatı: Ticaret yolları, geçitler ve köprüler üzerinde kervanların güvenliğini sağlayan, devletin kurduğu karakol teşkilatıdır.

OSMANLI DEVLETİ’NDE VERGİLER

Osmanlı Devleti’nde vergiler, kaynağına göre Şeri (dini kurallara dayalı) ve Örfi (geleneklere ve padişah fermanlarına dayalı) olmak üzere iki temel kategoriye ayrılmıştır.

1. ŞERİ VERGİLER

• Öşür (Aşar): Müslüman halktan elde ettikleri tarımsal ürün üzerinden alınan beşte bir veya onda bir oranındaki ürün vergisidir.
• Haraç: Gayrimüslim halktan elde ettikleri tarımsal ürün üzerinden alınan ürün vergisidir.
• Cizye: Gayrimüslim erkeklerden, askerlik yapmamaları (can ve mal güvenliklerinin sağlanması) karşılığında alınan baş vergisidir. (Din adamları, kadınlar, çocuklar ve yaşlılardan alınmaz).
• Zekât: Müslümanlardan deniz ürünleri, madenler, zirai ürünler ve ticari faaliyetlerden elde edilen gelirler üzerinden alınan dini vergidir.

2. ÖRFİ VERGİLER

• Ağnam: Küçükbaş hayvan (koyun, keçi vb.) yetiştiricilerinden alınan vergidir.
• Çifthane: Bir öküz ile işletilebilen (bir çiftlik) araziden alınan vergidir.
• Çiftbozan: Toprağını izinsiz olarak mazeretsiz terk eden veya üç yıl üst üste ekmeyenden alınan cezai vergidir. (Amacı: Üretimde sürekliliği sağlamak).
• İspenç: Gayrimüslimlerden arazileri karşılığında alınan toprak vergisidir.
• Bac: Çarşı ve pazarda ticaret yapan esnaftan alınan pazar vergisidir.
• Ağıl: Sürü sahiplerinden hayvanlarını barındırdıkları yerler için alınan vergidir.
• İmdadiye-i Seferiye: Sefer (savaş) sırasında artan masrafları karşılamak için alınan olağanüstü vergidir.
• İmdadiye-i Hazariye: Barış zamanında bütçe açıklarını kapatmak için alınan vergidir.
• Derbent: Köprü veya geçitleri kullananlardan, buraların bakım ve güvenliği için alınan vergidir.
• Avarız: Deprem, sel, savaş gibi olağanüstü hallerde halktan alınan vergidir. Devletin ekonomisi bozuldukça zamanla kalıcı hale gelmiştir.

OSMANLI EKONOMİSİNİN BOZULMA NEDENLERİ

• Coğrafi Keşifler ile Ticaret yollarının (İpek ve Baharat) değişmesi (Gümrük gelirlerinin azalması).
• Tımar sisteminin bozulması (Tarımsal üretimin düşmesi ve taşra güvenliğinin sarsılması).
• Kapitülasyonların yaygınlaştırılarak Avrupa devletlerine ekonomik tavizler verilmesi (Yerli üreticinin çökmesi).
• Savaş masraflarının artması ve savaşların uzun sürmesi (Ganimet gelirlerinin azalması).

OSMANLI DEVLETİ’NDE BANKALAR

• Bank-ı Dersaadet (1847): İlk Osmanlı bankasıdır. Tanzimat Dönemi‘nde Galata sarrafları tarafından açılmıştır.
• Bank-ı Osmani-i Şahane (1856): İngiliz-Fransız sermayesi ile kurulan ve para basma yetkisine sahip olan bankadır.
• Memleket Sandıkları (1863/1867): Mithat Paşa tarafından çiftçiye kredi sağlamak amacıyla kurulmuştur. Ziraat Bankası‘nın temeli sayılır.
• Ziraat Bankası (1888): Memleket Sandıklarının kurumsallaşması ile II. Abdülhamit döneminde kurulmuştur.

OSMANLI DEVLETİ’NDE EĞİTİM

KLASİK DÖNEM OSMANLI EĞİTİM SİSTEMİ Eğitim sistemi Örgün ve Yaygın olmak üzere iki koldan yürütülmüştür.

1. ÖRGÜN EĞİTİM KURUMLARI Planlı, programlı ve belirli bir mekanda yapılan eğitimdir.

• Sıbyan Mektebi (Mahalle Mektebi): Genellikle cami etrafında kurulan ilk seviye eğitim kurumudur. 5-6 yaşlarındaki çocuklara okuma-yazma, Kur’an-ı Kerim, ilmihal bilgisi ve dört işlem (basit hesap) öğretilmiştir. Amin Alayı adı verilen törenle okula başlanırdı.
• Medreseler: Orta ve yüksek seviyelerdeki eğitim kurumlarıdır. Ülkenin ihtiyaç duyduğu bilim insanı, din adamı ve hukukçuları yetiştirir.
• Müderris: Medrese hocası.
• Muid: Müderris yardımcısı.
• Danişmend (Talebe / Suhte): Medrese öğrencisi.
• İlk Osmanlı medresesi Orhan Bey tarafından İznik‘te (İznik Orhaniyesi) kurulmuş, ilk müderris Dâvûd-i Kayserî olmuştur.
• Sahn-ı Seman Medresesi: Fatih Sultan Mehmet döneminde açılmış, aklî (pozitif) ve naklî (dini) ilimler bir arada okutulmuştur. Osmanlı’da yükseköğretimi zirveye taşımıştır. Öğrencileri hazırlamak için de Tetimme Medreseleri kurulmuştur.
• Süleymaniye Medresesi: Kanuni Sultan Süleyman döneminde ihtisas (uzmanlık) medresesi olarak tıp, matematik gibi alanlarda hizmet vermiştir.
• Saray Eğitimi:
• Enderun: Mülki ve askerî alanda yüksek dereceli devlet memuru (sadrazam, vezir, komutan) yetiştiren saray okuludur. İlk olarak II. Murat döneminde Edirne Sarayı‘nda kurulmuş, Fatih döneminde Topkapı Sarayı‘nda teşkilatlandırılmıştır. Başlangıçta devşirme gayrimüslim çocuklar alınırken, zamanla Türk çocukları da alınmıştır. XIX. (19.) yüzyıla kadar sürmüştür.
• Harem: Padişah ve ailesinin yaşadığı yer olmasının yanı sıra, saray kadınlarının müzik, dikiş, edebiyat, nezaket kuralları öğrendiği bir eğitim kurumudur.
• Şehzadegân Mektebi: Şehzadelerin (padişah çocukları) eğitim gördüğü okuldur. Şehzadeler 5-6 yaşına geldiklerinde Bed-i Besmele töreniyle, Şeyhülislam gözetiminde ilk dersi Muallim-i Sultani‘den (padişah hocası) alırlardı.
• Askerî Eğitim:
• Acemi Oğlanlar Ocağı: Kapıkulu ordusunun asker ihtiyacını karşılayan ilk eğitim yeridir. Buradan Yeniçeri Ocağı‘na geçiş (kayıt ve kabul) işlemine Çıkma (Bedergâh) denir. Genellikle 8 yıllık bir eğitim sonrası gerçekleşir.
• Diğer askeri eğitim kurumları arasında Mehterhane (askeri müzik) ve Cambazhane bulunur.

2. YAYGIN EĞİTİM KURUMLARI Halkın genelini kapsayan, yaş ve zaman sınırı olmayan eğitimdir.

• Camiler, Tekke ve Zaviyeler, Dergâhlar (Dini ve ahlaki eğitim).
• Kütüphaneler, Sahaflar (Kitapçılar), Kıraathaneler (Okuma evleri).
• Muvakkithaneler (Namaz vakitlerinin hesaplandığı yer) ve Rasathaneler (Gözlemevleri).
• Lonca Teşkilatı (Esnaflara mesleki eğitim, usta-çırak ilişkisi).
• Konaklar (Sohbet ve edebi toplantıların yapıldığı yerler).

TANZİMAT SONRASI (XIX. YÜZYIL) OSMANLI EĞİTİM SİSTEMİ Bu dönemde Avrupa tarzı modern eğitim kurumları açılmıştır.

• İlköğretimin Zorunlu Olması: Sultan II. Mahmut döneminde sadece İstanbul‘da ilköğretim zorunlu hale getirilmiştir.
• 1869 Maarif-i Umumiye Nizamnâmesi: Eğitim sistemine köklü çözümler getiren, eğitimi kademelendiren belgedir. Buna göre eğitim üç kısma ayrılmıştır:
• İlköğretim: Mekteb-i İptidaî ve Mekteb-i Rüştiye (Ortaokul).
• Ortaöğretim: Mekteb-i İdadî (Lise) ve Mekteb-i Sultani.
• Yükseköğretim: Darülfünun (Üniversite).
• Öğretmen Okulları:
• Darülmuallimin (1848): Erkek öğretmen okulu.
• Darülmuallimat (1870): Kız ilkokulları ve rüştiyelerine kadın öğretmen yetiştirmek için açılmıştır.
• Sanayi-i Nefise Mektebi (1882): Osman Hamdi Bey‘in müdürlüğünde, Sultan II. Abdülhamit döneminde açılan ilk güzel sanatlar okuludur (Resmî adı: Mekteb-i Sanayi-i Nefise-i Şahane).

OSMANLI DEVLETİ’NDE EĞİTİMİN (MEDRESELERİN) BOZULMA NEDENLERİ XVI. (16.) yüzyılın sonlarından itibaren eğitim bozulmaya başlamıştır. Nedenleri:

• Rüşvet ve iltimasın (adam kayırma) yaygınlaşması.
• Beşik Ulemalığı: “Alimin oğlu alimdir” anlayışıyla çocuk yaştaki kişilere ulema payesi (müderrislik) verilmesi. (İlmiye sınıfının çökmesindeki en önemli nedendir).
• Aklî (pozitif) ilimlerin (felsefe, matematik, mantık) müfredattan çıkarılarak sadece dini ilimlere ağırlık verilmesi.
• Batı‘da (Avrupa‘da) Rönesans ile başlayan bilimsel gelişmelerin takip edilmemesi.
• Celali İsyanları ve göçler sonucu kentlere gelen işsiz nüfusun (suhte) medreselere sığınarak burayı bir hayır kurumu veya barınak gibi kullanması.
• Yöneticilerin bilime ve bilim insanına desteğinin azalması.

OSMANLI DEVLETİ’NDE BİLİM İNSANLARI

• Dâvûd-i Kayserî (1260-1350): Osmanlı’nın ilk müderrisidir. Orhan Gazi döneminde İznik Medresesi‘ne atanmıştır. Aklî ve naklî ilimlerde uzmandır.
• Kadızâde-i Rûmî (1337-1421): Matematik ve astronomi bilginidir. Semerkant Medresesi baş müderrisliği yapmıştır. Gök cisimlerinin hareketlerini incelemiş, matematik ve fizik kurallarını astronomide ilk defa uygulamıştır.
• Sabuncuoğlu Şerafeddin (1386-1470): Osmanlı’nın en ünlü cerrahıdır. Tıpta deneye önem vermiştir. Mücerrebnâme adlı eserinde yılan zehrine karşı bulduğu ilacı önce horozlarda sonra kendi üzerinde denemiştir. Cerrahnâme adlı resimli ameliyat kitabı vardır.
• Altuncuzâde: Fatih Dönemi hekimidir. İdrar yolları ve mesane rahatsızlıklarını, kendi imal ettiği kalaydan sondalarla tedavi etmiştir.
• Akşemseddin (1390-1459): Fatih Sultan Mehmet‘in hocasıdır. Bulaşıcı hastalıklar üzerinde çalışarak mikrop teorisini ilk ortaya atanlardan ve ilk kanser araştırmacılarındandır. Risâletü’n-Nûriyye ve Mâddetü’l Hayât adlı eserleri vardır.
• Ali Kuşçu: Akkoyunlu Devleti‘nden Fatih Sultan Mehmet döneminde İstanbul‘a getirilmiştir. Sahn-ı Seman medresesinde müderrislik yapmıştır. İstanbul‘da rasat kuyusu ve güneş saati yapmıştır. Ay’ın haritasını çizmiştir. En önemli eseri astronomi konulu Er-Risâletü’l–Fethiyye‘dir.
• Piri Reis (1475-1555): Dünyaca ünlü denizci ve coğrafyacıdır. İlk Dünya haritasını 1511‘de çizmiştir. En ünlü eseri Kitab-ı Bahriye‘dir (1521). Eserini ve 1528‘de çizdiği ikinci haritasını Kanuni Sultan Süleyman‘a sunmuştur.
• Takiyüddin el-Raşid (1526-1585): Osmanlı bilim tarihinin en büyük astronomudur. Sultan III. Murat döneminde İstanbul‘da Osmanlı’nın ilk rasathanesini (gözlemevi) kurmuştur. Mekanik, matematik ve astronomi alanında eserler vermiştir.
• Kâtip Çelebi (1609-1657): Avrupa‘da Hacı Halife adıyla bilinir. En ünlü eseri Keşfü’z Zunûn (bibliyografik ansiklopedi), Fezleke (tarih) ve Cihannüma‘dır (coğrafya kitabı).
• Evliya Çelebi: XVII. yüzyılda yaşamış olan ünlü Osmanlı seyyahıdır. Gezip gördüğü yerlerin kültürel, tarihi ve coğrafi özelliklerini anlattığı devasa eseri Seyahatname, dönemin sosyal yapısını anlamak için eşsiz bir kaynaktır.
• Halepli Mustafa Naima Efendi: Osmanlı Devleti’nin ilk resmi tarih yazıcısıdır (İlk Vakanüvis). Eseri Naima Tarihi‘dir.
• Hezarfen Ahmet Çelebi (1609-1640): IV. Murat döneminde, kendi yaptığı kanatlarla Galata Kulesi‘nden Üsküdar‘a uçmayı başaran bilgindir.
• Lagari Hasan Çelebi: 1633 yılında IV. Murat döneminde, kendi yaptığı füzeyle (roketle) yerden 300 metre havaya yükselip denize inen, insanlık tarihinin ilk roketle uçan kişisidir.

OSMANLI DEVLETİ’NDE MİMARİ VE SANAT

Osmanlı sanatı Erken Dönem, Klasik Dönem ve Geç Dönem (Batı Etkisi) olarak üçe ayrılır. Batı mimarisinin Osmanlı’ya girişi ilk olarak Lale Devri ile (Örn: III. Ahmet Çeşmesi) başlamıştır.

Cami Mimarisi

• Hacı Özbek Camii: Orhan Bey döneminde İznik‘te inşa edilen ilk Osmanlı camisidir.
• Mimar Sinan’ın Eserleri:
• Şehzade Camii: Çıraklık eseri.
• Süleymaniye Camii: Kalfalık eseri.
• Selimiye Camii: Ustalık eseri (Edirne‘de).
• Sultan Ahmet Camii (Mavi Cami / Blue Mosque): Sedefkâr Mehmet Ağa tarafından 1609-1616 yılları arasında, altı minareli olarak yapılmıştır. İç süslemesindeki mavi çinilerden dolayı Avrupalılarca Blue Mosque olarak bilinir.
• Nuruosmaniye Camii: Avrupa (Batı) tarzı mimarinin (Barok ve Rokoko) etkisiyle yapılan ilk camidir.

Sivil Mimari

• Evler, köprüler, kütüphaneler, hamamlar, çeşmeler, hastaneler (darüşşifa), külliyeler (cami merkezli yapı topluluğu) ve imaretler (aşevi) sivil mimaridir.
• Osmanlı evleri Haremlik (aile bölümü) ve Selamlık (erkek misafir bölümü) olarak ikiye ayrılır. Odaları birbirine bağlayan ortak alana Sofa denir.
• Balyan Ailesi (Garabet Amira Balyan): 19. Yüzyıl son dönem saray mimarlarıdır. Sultan Abdülmecit döneminde Avrupa tarzıyla yapılan Dolmabahçe Sarayı‘nın mimarlarıdır.

Minyatür, Hat ve Resim

• Minyatür: Derinlik, ışık ve gölge perspektifinin olmadığı, kişilerin statüsüne göre boyutlandırıldığı resim sanatıdır. Bu sanatla uğraşanlara Nakkaş denir.
• En önemli temsilcileri (Klasik Dönem): Matrakçı Nasuh ve Nakkaş Osman (Surnâme adlı eseri ünlüdür).
• Geç Dönem (Lale Devri): Levni.
• Kanuni dönemi denizcilik minyatürleriyle ünlü nakkaş: Nigarî.
• Hat: Arap harfleriyle güzel yazı yazma sanatıdır. Bu sanatla uğraşanlara Hattat denir.
• Amasyalı Şeyh Hamdullah: Osmanlı Klasik Dönem hat sanatının kurucusudur (Hattatların Kıblesi).
• Ahmed Şemseddin Karahisarî ve Hafız Osman (kendi adıyla anılan akıcı bir hat stili geliştirmiştir) diğer önemli ustalardır.
• Resim Sanatı (Batı Tarzı): XIX. (19.) yüzyıldan itibaren gelişmiştir.
• Şeker Ahmet Paşa: Türkiye’de ilk resim sergisini (1874) açan ressamdır. Doğa ve natürmort çalışmıştır (Bursa Manzaraları, Narlar ve Ayvalar).
• Osman Hamdi Bey: Sanayi-i Nefise Mektebi ve İstanbul Arkeoloji Müzesi kurucusudur. Müzeciliğin babasıdır. Kaplumbağa Terbiyecisi, Silah Taciri, Kur’an Okuyan Adam en önemli eserleridir.
• İbrahim Çallı: Dönemin diğer ünlü ressamıdır.

Müzik ve Edebiyat

• Müzik: Klasik, Halk ve Tasavvuf olarak ayrılır.
• Klasik Dönem musiki alimleri: Hoca Abdülkadir Meragi, Dr. Subhi Ezgi.
• En önemli bestekarlar: Buhurizade Mustafa Itri Efendi (Nevakar makamı), Sultan III. Selim (Suzidilara makamı), Tamburî Osman Bey, Hacı Arif Bey.
• Edebiyat: Üçe ayrılır.
• Divan Edebiyatı (Yüksek Zümre): Aruz ölçüsüyle yazılır. Şiirler “Divan” adlı kitapta toplanır. İlk temsilcisi Hoca Dehhâni‘dir. (Fuzuli, Baki, Nedim diğer önemli isimlerdir).
• Halk Edebiyatı: Saz eşliğinde söylenir. Temsilcileri Pir Sultan Abdal, Karacaoğlan ve Dadaloğlu‘dur.
• Tasavvuf (Tekke) Edebiyatı: Din ve tasavvuf ağırlıklıdır. Yunus Emre ve Mevlana geleneğine dayanır. Hacı Bayram Veli ve Eşrefoğlu Rumî önemli temsilcileridir.

“Bu ders notlarının her hakkı saklıdır. Hangi amaçla olursa olsun, ders notlarının tamamının veya bir kısmının www.tarihkursu.com sitesinin yazılı izni olmadan sosyal medyada ve internet ortamında paylaşılması, kopya edilmesi, fotoğrafının çekilmesi, herhangi bir yolla çoğaltılması, yayımlanması ya da kullanılması yasaktır. Bu yasağa uymayanlar gerekli cezai sorumluluğu peşinen kabullenmiş sayılır.”

Duyarlılığınız için teşekkür ederiz. İyi çalışmalar