Osmanlı Yükselme Dönemi KPSS Tarih Ders Notları

YÜKSELME DÖNEMİ PADİŞAHLARI

• Fatih Sultan Mehmet (1451-1481)
• II. Bayezid (1481-1512)
• Yavuz Sultan Selim (1512-1520)
• Kanuni Sultan Süleyman (1520-1566)
• II. Selim (1566-1574)
• III. Murat (1574-1595)
• Not: Yükselme Dönemi, 1579‘da Sadrazam Sokullu Mehmet Paşa‘nın ölümüyle resmen sona erer.

FATİH SULTAN MEHMET DÖNEMİ (1451-1481)

Kişisel Özellikleri ve Eğitimi

• Çok yönlü bir eğitim: Padişahlık döneminde bile her gün belli saatlerde hocalardan ilim tahsil etmiştir.
• Edebiyat: Avni mahlasıyla (lakabıyla) divan şiirleri yazacak düzeyde edebiyat bilgisine sahiptir.
• Mühendislik: İstanbul surlarını yıkacak Şahi toplarının tasarımını yapacak kadar matematik ve mühendislik bilgisine sahiptir.
• Bildiği Diller: Farsça, Arapça, Yunanca, Sırpça, Slavca ve İtalyanca.
• Hocaları: Dönemin ünlü âlimleri olan Akşemsettin, Molla Gürani ve Molla Hüsrev padişaha ders vermiştir.

İstanbul’un Fethi (29 Mayıs 1453)

Fethi Gerektiren Sebepler

• Toprak Bütünlüğü: Bizans’ın, Osmanlı’nın Asya (Anadolu) ve Avrupa (Rumeli) toprakları arasındaki geçişi ve bütünlüğü engellemesi.
• Güvenlik Tehdidi: Bizans’ın sürekli bir sınır güvenliği zafiyeti yaratması.
• İç Karışıklık Çıkarması: Bizans’ın, saltanat iddiasında bulunan Osmanlı şehzadelerini koruyup kışkırtması.
• Dini Etken: Hz. Muhammed’in (S.A.V) İstanbul’un fethini müjdeleyen hadisi.
• Stratejik Hedef: Boğazlar üzerindeki tam hâkimiyetin ele geçirilmek istenmesi.
• Dış Kışkırtma: Bizans’ın, Haçlıları ve Anadolu Türk beyliklerini Osmanlı’ya karşı sürekli isyana teşvik etmesi.
• Ekonomik ve Jeopolitik Konum: İstanbul’un eşsiz jeopolitik konumu ve çok önemli ticaret yolları (İpek Yolu’nun bir kolu) üzerinde bulunması.

Fetih İçin Yapılan Hazırlıklar (Osmanlı Tarafı)

• Boğazın Kontrolü: Yıldırım Bayezid döneminde yapılan Anadolu Hisarı’nın (Güzelce Hisar) tam karşısına Rumeli Hisarı (Boğazkesen) yaptırıldı.
• Çevre Temizliği: İstanbul yakınlarındaki Silivri ve Vize kaleleri ele geçirilerek Bizans’ın çevresi sarıldı.
• Kuşatma Araçları: Surları aşmak amacıyla hareketli, büyük tekerlekli kuleler inşa edildi.
• Ateş Gücü: Edirne’de top dökümhaneleri kurularak surları yıkabilecek güce sahip Şahi adı verilen devasa toplar döktürüldü.
• Donanma: Gelibolu’da donanma elden geçirildi, yeni gemilerle birlikte 350-400 gemilik büyük bir donanma hazırlandı.
• Diplomatik Önlemler: Olası bir Haçlı yardımını önlemek için Venedik, Sırbistan ve Eflak ile saldırmazlık antlaşmaları imzalandı.

Fetih Öncesi Bizans’ın Durumu ve Aldığı Önlemler

• Yardım Çağrısı: Avrupa’dan askeri yardım istendi; Girit, Ceneviz, İtalyan ve İspanyol kuvvetlerinden destek geldi.
• Savunma Hattı: Sur dışı köyler boşaltıldı, tahrip olmuş surları tamir etmek için mezar taşları dahi kullanıldı.
• Haliç’in Kapatılması: Savunmanın en zayıf noktası olan Haliç’in girişine kalın zincirler çekildi.
• Grek Ateşi: Suda bile yanma özelliğine sahip Grejuva (Grek ateşi) adlı kimyasal/etkili silah kullanıma hazırlandı.

Fethin Gerçekleşmesi

• Harekâtın Başlaması: 6 Nisan 1453‘te Osmanlı ordusu Edirne’den hareket etti.
• Kuşatma Stratejisi: Şehir hem karadan hem denizden aynı anda kuşatıldı.
• Gemilerin Karadan Yürütülmesi: II. Mehmet, donanmayı bir gecede yağlı kızaklar yardımıyla karadan yürüterek zincirle kapalı olan Haliç’e indirdi.
• Sonuç: 29 Mayıs 1453 tarihinde yapılan son genel hücumla İstanbul fethedildi. Bizans ordusunun zayıflığı ve beklediği büyük Avrupa yardımını tam olarak alamaması fethi kolaylaştıran etkenler oldu.

İstanbul’un Fethinin Sonuçları

Osmanlı (Türk) Tarihi Açısından Sonuçları

• Dönem Değişikliği: Osmanlı Devleti Kuruluş Dönemi’nden resmen Yükselme Dönemi‘ne geçti ve İmparatorluk vasfı kazandı.
• Başkent Değişimi: Devletin başkenti Edirne’den İstanbul’a taşındı.
• Toprak Bütünlüğü: Osmanlı’nın Anadolu ve Rumeli toprakları arasındaki geçiş kolaylaştı, toprak bütünlüğü sağlandı.
• Ekonomik ve Stratejik Güç: Karadeniz ve Akdeniz arasındaki su yollarının (Boğazların) denetimi tamamen Osmanlı’ya geçti.
• Prestij: İslam dünyasında ve Avrupa’da Osmanlı’nın saygınlığı ve otoritesi arttı.
• Yeni Unvanlar: II. Mehmet, fetheden anlamına gelen Fatih ve Roma İmparatoru anlamına gelen Kayser-i Rum unvanlarını aldı.

Dünya Tarihi Açısından Sonuçları

• Bir İmparatorluğun Sonu: 1058 yıllık köklü Doğu Roma İmparatorluğu (Bizans) tarihe karıştı.
• Mezhep Birliğinin Engellenmesi: Katolik-Ortodoks kiliselerinin birleşmesi gerçekleşemedi. Fatih, Ortodoks Kilisesi’ni Osmanlı koruması altına alarak Avrupa’daki Hristiyan birliğini parçalamayı hedefledi.
• Çağ Değişimi: Dünya tarihinde Orta Çağ kapandı, Yeni Çağ başladı.
• Coğrafi Keşiflere Etkisi: Önemli ticaret yollarının (İpek Yolu vb.) Osmanlı kontrolüne geçmesiyle, Avrupalı devletler Asya’ya ulaşmak için yeni yollar aramaya başladı ve bu durum Coğrafi Keşifleri başlattı.
• Rönesans’a Etkisi: İstanbul’un fethinden sonra İtalya’ya kaçan Bizanslı bilim adamları ve aydınlar, Avrupa’da Antik Yunan eserlerini öğreterek Rönesans hareketlerine zemin hazırladı.
• Avrupa’nın Siyasi Yapısının Değişmesi: Şahi topları sayesinde aşılamaz sanılan büyük surların yıkılabileceğinin anlaşılmasıyla, Avrupa’daki Feodalite (Derebeylik) rejimi çökmeye başladı. Yerine merkeziyetçi mutlak krallıklar güçlendi.

Sınav Bilgisi: Fatih Sultan Mehmet’ten önce İstanbul’u kuşatan Osmanlı padişahları ve şehzadeleri sırasıyla: Yıldırım Bayezid, Musa Çelebi ve II. Murat‘tır.

Fatih Döneminde Diğer Önemli Olaylar

Balkanlardaki Fetihler

• İlk sefer Sırbistan‘a yapıldı. Belgrat hariç tüm Sırbistan toprakları Osmanlı’ya katıldı.
• Arnavutluk, Bosna-Hersek ve Mora Yarımadası fethedildi. (Mora’nın fethi, Bizans’ın yeniden diriltilme umutlarını bitirmiştir).
• Eflak ve Boğdan Osmanlı’ya bağlı birer beylik hâline getirildi.

Denizlerdeki Fetihler

• Ege Adaları: Enez, Taşoz, Eğriboz, Midilli, Semadirek, İmroz ve Limni alındı.
• Rodos Kuşatması: Kuşatıldı ancak alınamadı (Kanuni döneminde alınacaktır).
• Kırım’ın Fethi (1475): Gedik Ahmet Paşa komutasındaki donanma Kırım’ı fethetti. Kırım Hanlığı Osmanlı’ya bağlandı.
• Sonuç: Karadeniz kesin olarak bir Türk gölü hâline geldi ve kuzey ticaret yolları Osmanlı kontrolüne geçti.
• İtalya Seferi (1480): İtalya yarımadasına çıkılarak Otranto kalesi alındı (Fatih’in ölümüyle bu kale elden çıkmıştır).
• Osmanlı-Venedik Savaşları (1463-1479): Denizlerde tam 16 yıl süren savaşlarda iki taraf da birbirine tam üstünlük kuramadı ve barış yapıldı.
• Kritik Sınav Sonucu: Venedik, Osmanlı’dan ticari ayrıcalık (imtiyaz) ve İstanbul’da elçi (balyos) bulundurma hakkı elde eden ilk devlet oldu.

Anadolu’daki Fetihler (Anadolu Türk Siyasi Birliği Çalışmaları)

• Cenevizlilerden Amasra alındı.
• Candaroğulları Beyliği’nden Sinop alındı.
• Trabzon Rum İmparatorluğu‘na son verildi (1461). Böylece Bizans’ın diriltilme umutları bir kez daha yok edildi.
• Karamanoğulları üzerine sefer yapıldı ve topraklarının bir kısmı alındı (1466).
• Otlukbeli Savaşı (1473): Doğu Anadolu’da güçlenen Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan mağlup edildi.
• Sonuç: Fırat Nehri’nin batısında kalan Anadolu topraklarında tam Osmanlı kontrolü sağlandı. Doğu güvenliği güvence altına alındı.
• Memlük İlişkileri: Hicaz su yollarının tamiri meselesi yüzünden, Mısır merkezli Memlük Devleti ile diplomatik ilişkiler bu dönemde ilk kez bozulmaya başladı.

Fatih Dönemi Devlet Teşkilatındaki Gelişmeler

• Ekonomi: İlk altın para (Sikke-i Hasene) bastırıldı. Bu işlem için devletin resmî darphanesi olan Simkeşhane kuruldu.
• Mimari ve Yönetim: Devletin yüzlerce yıl yönetim merkezi olacak olan Topkapı Sarayı inşa edildi.
• Eğitim: Dönemin üniversitesi kabul edilen eğitimde zirve kurumu Sahn-ı Seman Medreseleri ve bu kuruma öğrenci yetiştiren Tetimme (hazırlık) Medreseleri açıldı.
• Hukuk: Devletin işleyişini düzenleyen örfi hukuk kuralları yazılı ve sistemli hale getirildi: Kanunname-i Âli Osman. (Kardeş katli yasallaştı).
• Bürokrasi ve Otorite:
• Divan-ı Hümayun‘a iç ve dış yazışmalardan sorumlu Nişancı atandı.
• Divan toplantılarına padişah yerine Sadrazam (Veziriazam) başkanlık etmeye başladı. Padişahlar toplantıları Kasr-ı Adl denilen pencereden izledi. (Bu hamle Sadrazamın önemini artırmış, padişahın mutlak otoritesini güçlendirmiştir).
• Müsadere Sistemi: Devletin, haksız kazanç elde eden veya isyan eden kişilerin mallarına el koyabilmesini sağlayan Müsadere sistemi ilk defa uygulandı (Özel mülkiyeti kısıtlar, merkezi otoriteyi güçlendirir).
• Cülus Bahşişi: Padişah değişikliklerinde (tahta çıkışlarda) kapıkulu askerlerine dağıtılan Cülus bahşişi kanunla yasallaştırıldı.

II. BAYEZİD DÖNEMİ (1481-1512)

Yükselme Dönemi içinde iç ve dış sorunlar nedeniyle fetihlerin yavaşlamasından ötürü bu dönem “Duraklama yılları” olarak da bilinir.

Cem Sultan Olayı (İç Sorunken Dış Sorun Hâline Gelen Olay)

• Taht Kavgası: Fatih’in ölümü üzerine II. Bayezid ile kardeşi Cem Sultan arasında şiddetli bir taht kavgası yaşandı.
• Sürgün Süreci: Savaşı kaybeden Cem Sultan sırasıyla; Karaman beylerine, Memlük Devleti’ne, Rodos Şövalyelerine, Fransa’ya ve nihayet Papa’nın (Roma) eline geçerek rehin tutuldu. 1495’te Napoli’de zehirlenerek öldü.
• Devlete Etkileri:
• Papa’nın elinde koz olduğu için batıdaki fetihler durma noktasına geldi.
• Cem Sultan’ı destekledikleri için Memlüklerle ilişkiler koptu.
• Dış politikada mecburen pasif kalındı.

Balkanlar ve Dış Politika

• 1484 Fetihleri: Kili ve Akkerman kaleleri ile Boğdan fethedildi.
• Sınav Sonucu: Osmanlı toprakları ile Kırım arasındaki kara bağlantısı sağlandı. Osmanlı Devleti, Lehistan (Polonya) ile doğrudan komşu oldu.
• 1492 İspanya (İber) Sürgünü: İspanya’daki Engizisyon mahkemelerinden ve katliamdan kaçan Yahudilere ve Müslümanlara, II. Bayezid tarafından sığınma hakkı tanındı. Ünlü Türk denizcisi Kemal Reis donanmayla İspanya’ya gönderilerek bu sivilleri kurtardı ve Osmanlı topraklarına (özellikle Selanik ve İzmir’e) yerleştirdi.

Anadolu ve Doğu Politikası

• Karamanoğulları’nın Sonu: Osmanlı’yı Anadolu’da en çok uğraştıran Karamanoğulları Beyliği’ne kesin olarak son verildi (1487). Böylece Anadolu Türk siyasi birliğini sağlama yolundaki en büyük engellerden biri kalktı.
• Osmanlı-Memlük Savaşları (1485-1491): Hicaz su yollarının tamiri meselesi, Memlüklerin Cem Sultan’a destek vermeleri ve Osmanlı’ya bağlı Dulkadir/Ramazanoğulları beyliklerini kışkırtmaları sebebiyle savaşıldı. İki taraf da kesin üstünlük kuramadı, barış yapıldı.
• Şahkulu İsyanı (1511): İran (Tebriz) merkezli Şii Safevi Devleti hükümdarı Şah İsmail, Doğu Anadolu’ya yayılmak için Osmanlı topraklarında yoğun bir Şiilik propagandası yaptı. Antalya çevresinde çıkan bu büyük dini ve siyasi nitelikli isyan zorlukla bastırılabildi.
• Taht Değişimi: Şahkulu İsyanı sürecinde devletin zafiyet göstermesi üzerine, Trabzon sancakbeyi olan I. Selim (Yavuz), yeniçerilerin de desteğini alarak babası II. Bayezid’e karşı yürüdü (Karıştıran Savaşı). Babasını tahttan indirerek padişah oldu.
• Kritik Bilgi: Bu olay, Yeniçerilerin taht değişimine yaptıkları ilk doğrudan siyasi müdahaledir.

YAVUZ SULTAN SELİM DÖNEMİ (1512-1520)

Sadece 8 yıl tahtta kalmasına rağmen devleti 80 yıllık güce ulaştıran, hazineyi ağzına kadar dolduran ve fetih yönünü tamamen Doğu’ya (İslam coğrafyasına) çeviren padişahtır.

• Şehzadeler Sorunu: Tahta geçer geçmez, ileride iç savaş çıkmasını önlemek amacıyla kardeşleri Ahmet ve Korkut’u bertaraf ederek iktidarını sağlamlaştırdı.

Doğu ve Güney Seferleri

1) Çaldıran Savaşı (1514) – Osmanlı vs. Safevi (İran)

• Sebep: Safevi destekli isyanların (Şahkulu gibi) Anadolu’nun demografik ve siyasi dengesini bozması, Şah İsmail’in düşmanca tavırları.
• Sonuç: Yavuz Sultan Selim’in ateşli silahlar üstünlüğü sayesinde Osmanlı ordusu kesin bir zafer kazandı. Şah İsmail savaş meydanından kaçtı. Safevilerin Doğu Anadolu’daki varlığı ve tehdidi büyük ölçüde kırıldı.
• Önemi: Doğu Anadolu toprakları tamamen Osmanlı kontrolüne girdi. Doğu’daki Kürt aşiretleri (ünlü Osmanlı devlet adamı ve danışmanı İdris-i Bitlisi‘nin yoğun diplomatik çabalarıyla) Osmanlı’ya bağlandı.

2) Turnadağ Savaşı (1515)

• Gelişim: Çaldıran Seferi dönüşünde, Osmanlı ordusuna destek vermeyen ve Memlüklerle işbirliği yapan Dulkadiroğulları Beyliği ortadan kaldırıldı.
• Önemi ve Sınav Bilgisi: Anadolu Türk Siyasi Birliği kesin olarak (tamamen) sağlandı. Ayrıca Dulkadiroğulları’nın Osmanlı’ya geçmesi, bu beyliği kendi korumasında gören Memlüklerle ilişkileri tamamen kopardı ve Mısır Seferi’ne zemin hazırladı.

3) Mısır Seferi (1516-1517) – Osmanlı vs. Memlük Devleti

Sebepler:

• Hicaz su yolları meselesinin çözülememesi.
• Memlüklerin geçmişte Cem Sultan’ı desteklemesi.
• Memlüklerin, Osmanlı’ya karşı Safevilerle gizli ittifak kurması.
• İslam dünyasının liderliği (Halifelik) meselesi.
• Ekonomik neden: Dünyanın en önemli ticaret yollarından biri olan Baharat Yolu‘nu ele geçirme isteği.
• Mercidabık Savaşı (1516): Memlük ordusu Halep yakınlarında mağlup edildi. Suriye, Lübnan ve Filistin Osmanlı topraklarına katıldı. Mısır yolu açıldı.
• Ridaniye (Reydaniye) Savaşı (1517): Kahire yakınlarında Memlük ordusu ikinci kez ezici bir şekilde mağlup edildi. Memlük Devleti resmen yıkıldı.

Mısır Seferi’nin (Ridaniye’nin) Sonuçları

• Sınırların Genişlemesi: Suriye, Filistin, Hicaz (Mekke-Medine bölgesi) ve Mısır Osmanlı topraklarına katıldı. Afrika kıtasında fetihler başladı.
• Ekonomik Sonuç: Baharat Yolu‘nun denetimi tamamen Osmanlı’ya geçti. (Not: Ancak tam bu dönemde Avrupa’da Coğrafi Keşifler sonucunda Ümit Burnu’nun bulunması nedeniyle, bu yoldan beklenen ekonomik kazanç tam olarak sağlanamamıştır).
• Dini ve Siyasi Sonuç (Çok Önemli): Halifelik makamı ve Kutsal Emanetler (Mekke ve Medine’deki dini eşyalar) Osmanlı’ya geçti. Yavuz Sultan Selim ilk Osmanlı Halifesi oldu.
• Etkisi: Osmanlı Devleti mutlak Teokratik (Dine dayalı) bir yönetim yapısı kazandı.
• İslam Dünyasının Liderliği: Osmanlı, İslam dünyasındaki tek, en güçlü ve en büyük lider (söz sahibi) devlet oldu.
• Hazine: Mısır’ın zengin hazinesi İstanbul’a taşındı. Yavuz döneminde devlet hazinesi altınla dolup taştı.
• Vergi Geliri: Venediklilerin Kıbrıs Adası için önceden Memlüklere ödediği yıllık vergi, artık Osmanlı’ya ödenmeye başlandı.

KANUNİ SULTAN SÜLEYMAN DÖNEMİ (1520-1566)

• Genel Özellikleri: Devleti tam 46 yıl yöneterek en uzun süre tahtta kalan Osmanlı padişahıdır. Dönemi, Osmanlı’nın siyasi, askeri ve ekonomik olarak en parlak dönemi kabul edilir.
• Sanat ve Hukuk: Edebiyatta Muhibbi mahlasıyla (takma adıyla) çok sayıda şiir yazmıştır. Yaptığı detaylı hukuki düzenlemelerden (kanunnamelerden) ötürü tarihe Kanuni unvanıyla geçmiştir. Avrupa’da ise “Muhteşem Süleyman” olarak bilinir.
• Bürokratik Gelişme: Donanmanın başkomutanı olan Kaptan-ı Derya, bu dönemde öneminin artmasıyla Divan-ı Hümayun’un asil üyesi yapılmıştır.

İç İsyanlar (Tahta Çıkış Süreci) Kanuni tahta geçtiğinde otoritesini test etmek isteyen bazı kesimler isyan etmiştir:

• Mısır’da Çıkan İsyanlar: Memlük devletini yeniden kurmak isteyen Canberdi Gazali isyanı ve sadrazam olamadığı için Mısır’a vali atanıp devlete başkaldıran Ahmet Paşa isyanı.
• Anadolu’da Çıkan İsyanlar: Ekonomik ve dini sebeplerle çıkan Baba Zünnun ve Kalenderoğlu isyanları. (Tümü başarıyla bastırılmıştır).

Avrupa (Batı) İle İlişkiler

• 1521 Belgrad’ın Fethi: Fatih’in kuşatıp alamadığı Belgrad fethedildi. Orta Avrupa’nın kapıları ve askeri üs yolları Osmanlı’ya sonuna kadar açıldı.
• 1526 Mohaç Meydan Muharebesi: Macaristan ile yapılan savaşta, güçlü Macar ordusu topçu üstünlüğü sayesinde sadece 2 saatte yok edildi. Macar Kralı II. Layoş savaşta öldü.
• Sonuç: Macar İmparatorluğu yıkıldı, Macaristan Osmanlı korumasına girdi. Osmanlı’nın Orta Avrupa’daki gücü pekişti. Bu fetih sonrası Osmanlı-Avusturya sınır komşusu oldu ve uzun yıllar sürecek Osmanlı-Avusturya mücadeleleri başladı.
• 1529 I. Viyana Kuşatması: Avusturya’nın Macaristan iç işlerine karışması üzerine Viyana kuşatıldı. Ancak kış mevsiminin yaklaşması, ordunun erzak sıkıntısı çekmesi ve surları yıkacak büyük kuşatma toplarının İstanbul’dan getirilmemesi sebebiyle Viyana alınamadı.
• 1532 Alman Seferi ve 1533 İstanbul (İbrahim Paşa) Antlaşması: Kanuni, Avrupa içlerine kadar ilerlemesine rağmen karşısına hiçbir Avusturya veya Alman ordusu çıkamadı. Avusturya barış istemek zorunda kaldı.
• Antlaşmanın Önemi (Sınavların Favorisi): Antlaşmanın bir maddesine göre Avusturya Arşidükü (Kralı), protokol bakımından Osmanlı Sadrazamına (Veziriazam) denk sayılmıştır. * Yorum: Bu durum, Osmanlı’nın Avusturya’ya (ve Avrupa’ya) karşı kurduğu siyasi ve diplomatik üstünlüğün kesin kanıtıdır. (Bu üstünlük tam 73 yıl sonra, 1606 Zitvatorok Antlaşması ile sona erecektir).

Kapitülasyonlar (Ticari Ayrıcalıklar) Meselesi

• Amaç: Avrupa’daki Hristiyan Haçlı birliğini parçalamak (Fransa’yı yanına çekmek) ve Akdeniz ticaretini yeniden canlandırmak amacıyla Fransa’ya ticari ve hukuki ayrıcalıklar içeren Kapitülasyonlar verilmesi planlandı.
• Sınav Nüansı: 1535’te Kanuni döneminde Fransa ile bir kapitülasyon taslağı (Ahidname) hazırlanmış ve fiili olarak uygulanmış olsa da, iki hükümdarın ömrü vefa etmediği için bu taslak resmî bir antlaşmaya dönüşmemiştir. Fransa’ya verilen ilk resmî ve kapsamlı kapitülasyon antlaşması 1569 yılında II. Selim döneminde imzalanmıştır. (Sınavlarda genellikle ilk adımın Kanuni döneminde siyasi manevra olarak atıldığı kabul edilir). Kapitülasyonların sürekli (kalıcı) hale gelmesi ise çok sonraları 1740’ta I. Mahmut döneminde olacaktır.

Denizlerdeki Gelişmeler

• 1522 Rodos’un Fethi: Fatih’in alamadığı Rodos Adası, Saint Jean Şövalyeleri’nden alındı. Suriye ve Mısır deniz yolunun güvenliği sağlandı.
• 1533 Barbaros’un Osmanlı’ya Katılması: Akdeniz’de korsanlık yapan efsanevi Türk denizcisi Barbaros Hayrettin Paşa (Hızır Reis) Kanuni tarafından İstanbul’a çağrıldı. Kendisi Kaptan-ı Derya (Donanma Komutanı) yapılarak aynı zamanda Cezayir Beylerbeyi ilan edildi.
• Sonuç: Kuzey Afrika’daki devasa Cezayir toprakları hiç savaşılmadan Osmanlı’ya katıldı.
• 1538 Preveze Deniz Savaşı: Haçlı donanması (Andrea Doria komutasındaki) ile Barbaros Hayrettin Paşa komutasındaki Osmanlı donanması karşılaştı. Haçlılar büyük bir bozguna uğratıldı.
• Önemi: Akdeniz kesin olarak bir Türk Gölü hâline geldi. Denizlerdeki Osmanlı üstünlüğü tescillendi.
• 1551 Trablusgarp’ın Fethi: Sinan Paşa ve Turgut Reis, Kuzey Afrika’daki Trablusgarp’ı (Libya) Sen Jan Şövalyelerinden aldı. Turgut Reis Trablusgarp Beylerbeyi yapıldı.
• 1560 Cerbe Deniz Savaşı: Haçlı donanması bir kez daha bozguna uğratıldı. Preveze’den sonra kazanılan bu en büyük ikinci deniz zaferi ile Akdeniz egemenliği iyice pekiştirildi. Kuzey Afrika’daki Osmanlı varlığı sağlamlaştı.
• 1565 Malta Kuşatması: Malta adası kuşatıldı ancak şiddetli kış şartları ve güçlü savunma nedeniyle kaldırılamadı. Kuşatma sırasında ünlü denizci Turgut Reis şehit oldu.
• 1566 Sakız Adası’nın Fethi: Cenevizlilerden Sakız Adası alındı, Ege Denizi’nin güvenliği tam olarak sağlandı.
• Hint Deniz Seferleri: Coğrafi Keşifler sonrası Portekizlilerin Hint Okyanusu’na yerleşmesi ve Müslüman tüccarlara zarar vermesi üzerine; Hadım Süleyman Paşa, Piri Reis, Murat Reis ve Seydi Ali Reis komutasında 4 ayrı deniz seferi yapıldı.
• Sonuç ve Başarısızlık Nedenleri: Kızıldeniz, Yemen ve Basra Körfezi’nde kısmi başarılar sağlansa da, genel anlamda hedefe ulaşılamadı. Nedenleri: Osmanlı kadırgalarının (kürekli gemilerinin) okyanus şartlarına uygun olmaması, Osmanlı devlet adamlarının okyanusların önemini henüz kavrayamaması ve yardım istenen yerel Müslüman yöneticilerden (Gücerat vb.) yeterli lojistik desteğin alınamamasıdır. Portekizliler bölgeden tamamen uzaklaştırılamadı.

Osmanlı – İran (Safevi) İlişkileri

Kanuni Sultan Süleyman, Batı sınırlarını güvence altına aldıktan sonra, sınır ihlalleri yapan Doğu’daki Safevi Devleti üzerine 3 büyük sefer düzenledi:

1. Irakeyn Seferi (1534) (Bağdat ve Karbala alındı)
2. İkinci İran Seferi (1548)
3. Nahcıvan Seferi (1554)

• 1555 Amasya Antlaşması: Osmanlı ordusunun gücü karşısında direnemeyen İran (Safevi) barış istedi.
• Önemi: Osmanlı Devleti ile İran arasında imzalanan ilk resmî barış antlaşmasıdır. Tebriz, Bağdat ve Doğu Anadolu’nun tamamı Osmanlı’ya kalmıştır.
• Kanuni’nin Son Seferi (1566): Yaşlılığına rağmen ordunun başında çıktığı son sefer Zigetvar Seferi‘dir. Kanuni bu kale kuşatması sırasında çadırında vefat etmiştir.

SOKULLU MEHMET PAŞA DÖNEMİ (1566-1579)

Sokullu Mehmet Paşa sırasıyla; Kanuni Sultan Süleyman (son yılları), II. Selim ve III. Murat dönemlerinde sadrazamlık (başbakanlık) yaparak devlete yeteneğiyle damgasını vurmuş bir devlet adamıdır. Bu nedenle bu döneme padişahın değil, onun adı verilir.

• Hint Seferleri’nin Devamı: Sokullu döneminde Hint Okyanusu’na Kurtoğlu Hızır Reis tarafından bir sefer daha düzenlendi ancak yine okyanus şartları nedeniyle kesin başarı sağlanamadı.
• Kıbrıs’ın Fethi (1570-1571): Lala Mustafa Paşa komutasında 11 ay süren zorlu bir kuşatma ile Venediklilerden alındı (II. Selim dönemi).
• Sonucu: Doğu Akdeniz hâkimiyeti kesinleşti. Ancak bu fetih Avrupa’yı harekete geçirdi.
• 1571 İnebahtı (Lepanto) Deniz Savaşı: Kıbrıs’ın intikamını almak isteyen Haçlı donanması, Osmanlı donanmasını İnebahtı körfezinde pusuya düşürerek yaktı.
• Önemi: Bu olay, Osmanlı donanmasının tarihteki ilk büyük felaketidir (yakılmasıdır).
• Savaştan gemilerini kurtarıp sağ salim merkeze getiren tek kaptan olan Uluç Ali Paşa‘ya, bu üstün hizmetinden ötürü padişah tarafından Kılıç unvanı verilmiş ve kendisi Kaptan-ı Derya yapılmıştır.
• 1574 Tunus’un Fethi: Tunus, İspanyolların elinden Kılıç Ali Paşa ve Kara Kuvvetleri Komutanı Sinan Paşa tarafından alındı (II. Selim Dönemi).
• 1575 Lehistan’ın Himayesi: Lehistan (Polonya), Osmanlı himayesine girdi (III. Murat Dönemi). Osmanlı’nın Baltık Denizi’ne kadar etkisi ulaştı.
• 1578 Vadi-üs Seyl (Sebil) Savaşı: Kuzey Afrika’da Portekizliler mağlup edildi.
• Sonuç: Fas Osmanlı himayesine girdi. Böylece Osmanlı sınırları batıda Atlas Okyanusu’na ulaştı (III. Murat Dönemi). Kuzey Afrika fethi tamamlandı.
• 1580 İngiltere Kapitülasyonları: Avrupa diplomasisinde denge kurmak amacıyla İngiltere’ye de ticari kapitülasyonlar verildi (III. Murat dönemi başı).

Sokullu’nun Çılgın Kanal Projeleri

• Don – Volga Kanalı Projesi: Karadeniz’e dökülen Don nehri ile Hazar’a dökülen Volga nehrini bir kanalla birleştirme projesidir.
• Amaçları: Rusya’nın güneye (Kafkaslar ve Karadeniz’e) inmesini ve güçlenmesini engellemek, Orta Asya Türkleri ile irtibat kurmak, İran’ı kuzeyden sıkıştırmak ve eski İpek Yolu’nu yeniden canlandırmak. (Ancak kış şartları ve Rus saldırıları nedeniyle yarım kaldı).
• Süveyş Kanalı Projesi: Akdeniz ile Kızıldeniz’i birleştirme projesidir.
• Amaçları: Coğrafi Keşifler ile önemini kaybeden Baharat Yolu’nu tekrar canlandırmak ve Osmanlı donanmasını Kızıldeniz üzerinden Hint Okyanusu’na geçirerek Portekizlileri bölgeden atmak. (Bu proje yüzyıllar sonra 1869’da Fransız/İngiliz ortaklığıyla yapılabilecektir).
• Sakarya – Marmara Projesi: Marmara Denizi, Sapanca Gölü ve Sakarya Nehri’ni birbirine bağlama projesi.
• Amaçları: İstanbul’un artan odun ve kereste ihtiyacını, Anadolu ormanlarından su yoluyla daha ucuz ve hızlı taşımak.

Sınav Bilgisi: Sokullu Dönemi padişahlarından II. Selim (Sarı Selim), Osmanlı tarihinde ordunun başında hiçbir sefere çıkmayan ilk Osmanlı padişahıdır. Bu durum saray bürokrasisinin (Sadrazamın) yönetimde ne kadar güçlendiğinin bir göstergesidir.

“Bu ders notlarının her hakkı saklıdır. Hangi amaçla olursa olsun, ders notlarının tamamının veya bir kısmının www.tarihkursu.com sitesinin yazılı izni olmadan sosyal medyada ve internet ortamında paylaşılması, kopya edilmesi, fotoğrafının çekilmesi, herhangi bir yolla çoğaltılması, yayımlanması ya da kullanılması yasaktır. Bu yasağa uymayanlar gerekli cezai sorumluluğu peşinen kabullenmiş sayılır.”

Duyarlılığınız için teşekkür ederiz. İyi çalışmalar