Osmanlı Duraklama Dönemi KPSS Tarih Ders Notları

XVII. YÜZYILDA OSMANLI DEVLETİ

1. Osmanlı – Avusturya İlişkileri ve Uzun Savaşlar Dönemi (1593-1606)

• III. Mehmet, 1596’da Eğri Kalesi’ni fethederek “Eğri Fatihi” unvanını almıştır.
• 1596 Haçova Meydan Muharebesi: Eğri Kalesi’nin alınması üzerine kurulan Haçlı ordusu büyük bir yenilgiye uğratılmıştır. (Osmanlı’nın kazandığı son büyük meydan muharebesidir).
• On yıl süren mücadelelerde Estergon, Kanije ve Belgrad kaleleri el değiştirmiştir.
• 1606 Zitvatorok Antlaşması (I. Ahmet Dönemi): Avusturya kralı (Arşidük), protokol bakımından Osmanlı padişahına denk sayılacak (Sezar unvanı kullanacak). Avusturya’nın ödediği yıllık vergi kaldırılacak. Savaşta alınan yerler iade edilecek.
• Önemi: Osmanlı Devleti’nin 1533 İstanbul Antlaşması ile Avusturya üzerinde kurduğu siyasi üstünlük sona ermiştir.

2. Osmanlı – Avusturya Savaşı (1662-1664) ve Uyvar’ın Fethi

• Avusturya’nın Erdel’in iç işlerine karışması üzerine savaş başlamıştır.
• Sadrazam Köprülü Fazıl Ahmet Paşa, 1663’te Uyvar Kalesi’ni fethetmiştir. Bu fetih Avrupa’da “Uyvar önünde bir Türk gibi kuvvetli” deyimini doğurmuştur.
• 1664 Vasvar Antlaşması: Osmanlı, Avusturya’ya karşı sahadaki üstünlüğünü kabul ettirmiş, Erdel’deki Türk hakimiyeti onaylanmıştır. (Osmanlı’nın Avusturya’dan toprak ve tazminat aldığı son antlaşmadır).

3. II. Viyana Kuşatması ve Kutsal İttifak Savaşları (1683-1699)

• Macar lider Tökeli İmre‘nin yardım isteği üzerine Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, Viyana’yı kuşatmıştır (1683).
• Kırım Hanı ve bazı komutanların destek vermemesi, ordunun lojistik eksikliği nedeniyle Osmanlı ordusu Viyana önlerinde büyük bir bozguna uğramıştır.
• Kutsal İttifak’ın Kurulması: Türkleri Avrupa’dan atma umuduna kapılan Papanın teşvikiyle Avusturya, Venedik, Lehistan, Rusya ve Malta ittifak kurmuştur.
• 16 yıl süren savaşlarda Osmanlı; 1691 Salankamen (II. Ahmet dönemi) ve 1697 Zenta (II. Mustafa dönemi) savaşlarında ağır mağlubiyetler almıştır.

4. 1699 Karlofça Antlaşması

• Kutsal İttifak savaşlarını bitiren antlaşmadır. İngiltere ve Hollanda‘nın arabuluculuğu ile imzalanmıştır.
• Avusturya’ya; Temeşvar hariç tüm Macaristan ve Erdel,
• Lehistan’a; Podolya ve Ukrayna,
• Venedik’e; Mora ve Dalmaçya kıyıları bırakılmıştır.
• Önemi: Osmanlı Devleti’nin Batı’da ilk kez büyük çapta toprak kaybettiği antlaşmadır. Avrupa’daki Osmanlı ilerleyişi durmuş, geri çekilme süreci başlamıştır.

5. Osmanlı – Safevi (İran) İlişkileri (1577-1639)

• 1590 Ferhat Paşa Antlaşması: III. Murat döneminde imzalandı. Osmanlı doğuda en geniş sınırlarına ulaştı.
• 1612 Nasuh Paşa Antlaşması: I. Ahmet dönemi. Ferhat Paşa ile alınan yerler geri verildi, Safeviler yıllık 200 deve yükü ipek vermeyi kabul etti.
• 1618 Serav Antlaşması: II. Osman dönemi. Vergi 100 deve yükü ipeğe düşürüldü.
• İran Seferleri ve 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması: İran’ın Bağdat’ı alması üzerine IV. Murat sefere çıktı. 1635 Revan, 1638 Bağdat seferleri ile bu bölgeler geri alındı. IV. Murat “Bağdat Fatihi” unvanını aldı. Antlaşma ile Zağros Dağları sınır kabul edildi, bugünkü Türkiye-İran sınırı büyük ölçüde çizildi.

6. Osmanlı – Venedik İlişkileri ve Girit Kuşatması (1645-1669)

• Venedik yönetimindeki adanın korsan yatağı olması üzerine 1645’te kuşatma başladı.
• Kuşatma 24 yıl sürdü. Venedik bu süreçte Çanakkale Boğazı’nı abluka altına alarak İstanbul’da kıtlığa neden oldu.
• Ada, 1669’da Köprülü Fazıl Ahmet Paşa tarafından fethedildi.
• Önemi: Kuşatmanın uzun sürmesi Osmanlı donanmasının eski gücünde olmadığını göstermiş ve maliyeyi çökertmiştir.

7. Osmanlı – Lehistan İlişkileri

• 1621 Hotin Seferi: II. Osman, Lehistan üzerine yürüdü. Yeniçerilerin disiplinsizliği yüzünden kesin zafer alınamadı. Hotin Antlaşması ile kale Osmanlı’ya bırakıldı. (Bu sefer, II. Osman’ın Yeniçeri Ocağı’nı kaldırma fikrini doğurmuştur).
• 1672 Bucaş Antlaşması: Lehistan’ın Kazaklara saldırması üzerine IV. Mehmet sefere çıktı. Kamaniçe Kalesi alındı.
• Önemi: Podolya ve Ukrayna Osmanlı’ya katıldı. Osmanlı Devleti Batı’da en geniş sınırlarına ulaştı ve son kez toprak kazandı.

8. Osmanlı – Rus İlişkileri

• 1681 Bahçesaray (Çehrin) Antlaşması: Ukrayna Kazak beylerinin Rusya’ya yaklaşması üzerine sefer düzenlendi. Çehrin Kalesi fethedildi. Dinyeper nehri sınır kabul edildi. Osmanlı ile Rusya arasındaki ilk resmî antlaşmadır.
• 1700 İstanbul Antlaşması: Karlofça müzakerelerinde tam yetkili olmayan Rusya ile bir yıl sonra imzalandı. Azak Kalesi Rusya’ya bırakıldı (Rusların Karadeniz’e inmek için attığı ilk adımdır) ve Ruslar İstanbul’da daimi elçi bulundurma hakkı kazandı.

XVII. YÜZYILDA OSMANLI DEVLETİ’NDE İÇ İSYANLAR

İsyanların Temel Nedenleri ve Süreci:

1. Temel Neden: Tımar Sisteminin Bozulması.
2. Askerî Süreç: Bozulan tımar ile ordu zayıfladı, savaşlar uzadı, askerî masraflar arttı.
3. Sosyal/Ekonomik Süreç: Tarımsal üretim düştü. Artan masraflar yüzünden halka ağır vergiler yüklendi. Köylü toprağını terk etti (Çiftbozan). Sonuçta ekonomi iflas etti.

1. Celali (Anadolu) İsyanları

• Nedenleri: Ekonominin bozulması, yöneticilerin adaletsizliği, ağır vergiler, uzun süren savaşlar, dirlik (tımar) sisteminin dağılması.
• Karayazıcı, Deli Hasan, Kalenderoğlu gibi isimler isyan etti.
• Sonuçları: Anadolu’da can ve mal güvenliği kalmadı. “Büyük Kaçgun“ adı verilen kırdan kente devasa bir göç dalgası yaşandı. Tarım ve ekonomi çöktü.
• Önemli Not: Bu isyanlar devlet düzenini (rejimi) değiştirmeyi amaçlamamış, tamamen ekonomik ve sosyal tepkili ayaklanmalardır.

2. Yeniçeri (Merkez / İstanbul) İsyanları

• Nedenleri: “Ocak devlet içindir” anlayışının “Devlet ocak içindir” anlayışına dönüşmesi, cülus bahşişi ve maaş (ulufe) sorunları, saray entrikaları.
• II. Osman Olayı: Yeniçeri Ocağı’nı kaldırmak isteyen Genç Osman, yeniçeriler tarafından Yedikule Zindanları’nda katledildi. (Yeniçeriler tarafından öldürülen ilk padişahtır).
• Vaka-i Vakvakiye (Çınar Vakası): IV. Mehmet döneminde isyancı yeniçerilerin istekleri üzerine 30 kadar devlet adamı Sultan Ahmet Meydanı’ndaki çınar ağaçlarına asılarak idam edildi.
• Sonuçları: Merkezi otorite sarsıldı, ıslahatlar yarım kaldı, padişahların yönetimdeki gücü azaldı. İstediklerini vezir, istediklerini padişah yaptılar.

3. Suhte (Medrese Öğrencisi) İsyanları

• XVI. ve XVII. yüzyıllarda Anadolu’da görülmüştür.
• Nedenleri: Medrese eğitiminin yozlaşması, “Beşik Ulemalığı“ sistemiyle rüşvet ve iltimasın ilmiyeye sızması, medreselere kapasite üstü öğrenci alınması.
• Öğrenciler eşkıya çeteleri kurup halkı yağmalamış, taşra yöneticilerinin sert müdahalesiyle kanlı şekilde bastırılmışlardır.

XVII. YÜZYIL ISLAHATLARININ AMACI VE ÖZELLİKLERİ

Islahatların Temel Özellikleri:

• Sorunların temeline inilememiş, baskı, şiddet ve yüzeysel tedbirlerle geçici çözümler aranmıştır.
• Islahatlar kişilere bağlı kalmış, devlet politikası haline gelememiştir (Yenilikçi paşaların veya padişahların öldürülmesiyle süreç kesintiye uğramıştır).
• Avrupa’daki gelişmeler (Rönesans, Reform, teknik ilerlemeler) örnek alınmamıştır. (Batı tarzı ıslahat yoktur).
• Temel hedef Kanuni dönemindeki ihtişamlı günlere (Klasik Dönem kanunlarına) geri dönmektir.

Önemli Islahatçılar ve Yenilikler:

• Koçi Bey ve Lütfi Paşa: Sorunların tespiti için padişahlara Layiha ve Risale (rapor/nasihatname) sunmuşlardır.
• II. Osman (Genç Osman): Osmanlı’da köklü yenilik hareketlerine girişen ilk padişahtır. Saray dışından evlenerek (Harem dışı evlilik) sarayın halktan kopukluğunu gidermeye çalışmış, Yeniçeri Ocağını kaldırmayı planlamıştır.
• IV. Murat: Zorbaları ortadan kaldırarak otoriteyi sağlamıştır. İçki ve tütün yasağı getirmiş, kahvehaneleri kapatmış, disiplini gece sokağa çıkma yasaklarıyla tesis etmiştir.
• Tarhuncu Ahmet Paşa (IV. Mehmet Dönemi): Saray masraflarını kısarak, gelir ve giderleri hesaplayıp Osmanlı tarihindeki İlk Denk Bütçeyi hazırlamıştır (Çıkarları zedelenenler tarafından idam ettirilmiştir).
• I. Ahmet: Hanedanın en yaşlı ve en olgun üyesinin tahta geçmesini öngören “Ekber ve Erşed Sistemi”ni getirmiştir. Bu sistem kardeş katlini önlemiş ancak şehzadelerin sancağa çıkmasını engelleyerek sarayda hapis hayatı yaşamalarına (Kafes Usulü) ve tecrübesiz padişahların yetişmesine neden olmuştur.
• Köprülüler Dönemi (IV. Mehmet Dönemi):
• Köprülü Mehmet Paşa: Sadrazamlık teklifini, çalışma şartlarını ve bağımsızlığını saraya önceden kabul ettirerek (şartlı) göreve gelen ilk devlet adamıdır. Devlete otoriteyi geri getirmiş, isyanları bastırmıştır.
• Köprülü Fazıl Ahmet Paşa: Bütçeyi toparlamış, orduyu düzenlemiş, Girit’i ve Uyvar’ı fethetmiştir.
• Köprülüler dönemi, Duraklama Dönemi içinde devlete yeniden bir “Yükselme Dönemi” yaşatmıştır.

“Bu ders notlarının her hakkı saklıdır. Hangi amaçla olursa olsun, ders notlarının tamamının veya bir kısmının www.tarihkursu.com sitesinin yazılı izni olmadan sosyal medyada ve internet ortamında paylaşılması, kopya edilmesi, fotoğrafının çekilmesi, herhangi bir yolla çoğaltılması, yayımlanması ya da kullanılması yasaktır. Bu yasağa uymayanlar gerekli cezai sorumluluğu peşinen kabullenmiş sayılır.”

Duyarlılığınız için teşekkür ederiz. İyi çalışmalar