Osmanlı Devleti’nin Yönetim ve Ordu Yapısında Değişim | 10. Sınıf Maarif Model Tarih Ders Notu

Kuruluş Dönemi Yönetim Anlayışı

• Osmanlı Devleti’nin kurucusu Osman Gazi’dir.
• Osman Gazi, hanedana kendi adını vererek Âl-i Osman hanedanını oluşturmuştur.
• Şeyh Edebali’nin kızıyla evlenmesi, Ahilerin desteğini kazanmasında etkili olmuştur.
• Osman ve Orhan Gazi dönemlerinde “ülke hanedanın ortak malıdır” anlayışı geçerliydi.
• Bu anlayış eski Türk geleneğine uygundu.

Orhan Gazi Dönemi Düzenlemeleri

• Divan teşkilatı kuruldu.
• İlhanlı ve Selçuklu divanları örnek alındı.
• Bursa devlet merkezi yapıldı.
• Merkeze uzak bölgeleri yönetmek için sancak sistemi oluşturuldu.
• Taşra yönetiminin temelleri sancak birimlerinin kurulmasıyla atıldı.

I. Murad ve Yıldırım Bayezid Dönemi

• I. Murad Dönemi’nde devlet merkezi Edirne oldu.
• Rumeli Beylerbeyliği kuruldu.
• Pençik sistemiyle kul sınıfı oluşturuldu.
• Veraset anlayışı değiştirilerek ülkenin padişah ve oğullarına ait olduğu kabul edildi.
• Yıldırım Bayezid Dönemi’nde Anadolu Beylerbeyliği kuruldu.

Şehzadelerin Sancağa Çıkması

• Şehzadeler küçük yaşta sancaklara gönderilirdi.
• Bu uygulama yönetim ve askerlik alanında tecrübe kazandırmayı amaçlardı.
• Şehzadelerin yanında lala denilen deneyimli devlet adamları bulunurdu.
• Şehzadelerin sancaklara gönderilmesine sancağa çıkma denirdi.
• Sancağa çıkma, şehzadelerin taşra yönetimini öğrenmesiyle ilişkilidir.

Veraset Sisteminde Değişim

Verasette Kesin Kural Olmamasının Sonuçları

• Veliahtlık kurumu gelişememiştir.
• Şehzadeler arasında taht mücadeleleri yaşanmıştır.
• İç isyanlar çıkabilmiştir.
• Devletin bölünme riski ortaya çıkmıştır.
• Dış güçlerin Osmanlı iç işlerine karışması için uygun ortam oluşmuştur.
• Hükümdarların merkezî otorite kurması zorlaşmıştır.

Fatih Sultan Mehmet Dönemi ve Merkezîleşme

• Fatih Sultan Mehmet, İstanbul’un fethinden sonra devlet teşkilatını yeniden düzenledi.
• Fatih Kanunnamesi ile daha önce gelenek hâlinde olan kurallar yazılı hâle getirildi.
• Bu düzenlemeler yönetimde süreklilik ve otorite sağlamayı amaçladı.
• Fatih’ten sonra II. Bayezid döneminde de değişen şartlara uygun düzenlemeler yapıldı.
• Kanuni Sultan Süleyman döneminde de yönetim yapısını uyarlayan düzenlemeler sürdü.

Fatih Kanunnamesi’nin Düzenlediği Alanlar

• Devlet teşkilatı düzenlendi.
• Devlet görevlilerinin görev ve yetkileri belirlendi.
• Devlet protokolü kurallara bağlandı.
• Halkla ilgili ceza yasaları düzenlendi.
• Yönetimde süreklilik ve otorite sağlandı.

Örfî Hukuk Anlayışı

• Osmanlı hukukunda padişahlar şeri hukuk dışında kalan alanlarda örfî hukuk kuralları koyabilirdi.
• Örfî hukuk devletin yönetim ihtiyaçlarına göre oluşturulurdu.
• Akla ve devlet tecrübesine dayanırdı.
• Şeri hukuka aykırı olamazdı.
• Padişah fermanları ve kanunnamelerle uygulanırdı.

Fatih Dönemi Merkezîleşme Politikaları

• Gücün merkezde ve padişahta toplanması hedeflendi.
• Devşirme kökenli devlet adamlarından oluşan kul sistemine dayalı bürokrasi güçlendirildi.
• Yeniçeri Ocağı’nın gücü artırıldı.
• Taşradaki güçlü Türkmen ailelerinin ve aristokrat ailelerin yönetimdeki etkisi azaltıldı.
• Müsadere sistemiyle devlet adamlarının mal varlıklarına gerektiğinde el konulabilmesi sağlandı.
• Bazı özel mülkler tımar toprağına dönüştürüldü.
• Haremden evlenme usulü yaygınlaştı.
• Padişahların güçlü Türk beyliklerinin kızlarıyla evlenme geleneği terk edildi.
• Osmanlı hanedanına rakip olabilecek güçlü ailelerle siyasi bağ kurulması engellenmeye çalışıldı.
• Padişahlar siyasi gücü olmayan cariyelerden çocuk sahibi olmayı tercih etti.
• Bu uygulamalar hanedan çevresindeki siyasi bağları sınırlandırmayı amaçladı.
• Anadolu ve Balkanlardan zanaatkârlar İstanbul’a getirildi.
• Yeni başkentin canlandırılması amaçlandı.
• Bazı temel ürünlerde devlet tekeli oluşturuldu.
• Vergiler artırıldı.
• Cülus törenlerinde biat geleneği önem kazandı.
• Liyakat esasına dayalı atama anlayışı güçlendirildi.

Osmanlı Sarayı ve Payitaht

• Osmanlı Devleti’nin yönetim merkezine payitaht denirdi.
• Saray yalnızca padişahın yaşadığı yer değildi.
• Saray, devletin idari işlerinin yürütüldüğü yerdi.
• Elçilerin kabul edildiği ve törenlerin yapıldığı yerdi.
• Divân-ı Hümâyun toplantılarının gerçekleştirildiği merkezdi.

Topkapı Sarayı’nın Yönetimdeki Yeri

• Topkapı Sarayı, Fatih Sultan Mehmet döneminden itibaren devletin ana yönetim merkezi oldu.
• Topkapı Sarayı’nın planı Fatih Sultan Mehmet tarafından tasarlandı.
• Saray, ordu düzenine benzeyen yatay bir plana sahipti.
• Sarayın bölümleri yönetim, eğitim ve özel yaşam alanlarını birbirinden ayırdı.
• Topkapı Sarayı devlet teşkilatının merkezî mekânlarından biri hâline geldi.

Topkapı Sarayı’nın Bölümleri

Saray ve Hanedan Yapısındaki Değişimler

• Fatih döneminde padişahın eşi ve çocukları Topkapı Sarayı (Yeni Saray) yerine Beyazıt’taki Eski Saray’da yaşamıştır.
• Bu uygulama, valide sultan gibi güçlü saray kadınlarının devlet yönetiminde etkili olmasını başlangıçta sınırlamıştır.
• Kanuni Sultan Süleyman’ın Hürrem Sultan’ı yanında tutması harem hayatında önemli bir dönüm noktası olmuştur.
• III. Murad döneminden sonra padişah ve ailesinin Topkapı Sarayı Hareminde yaşaması belirginleşmiştir.
• Zamanla valide sultanların, hükümdar eşlerinin, harem ağalarının ve kızlar ağalarının yönetimdeki etkisi artmıştır.

Divân-ı Hümâyun’un Genel Özellikleri

• Divân-ı Hümâyun, devlet işlerinin görüşülüp karara bağlandığı en yüksek yönetim organıdır.
• Orhan Bey Dönemi’nde kurulmuştur.
• “Padişahın hükümeti” anlamına gelir.
• Siyasi, idari, mali ve hukuki devlet işleri burada görüşülürdü.
• Osmanlı yönetiminde karar alma sürecinin temel kurumlarından biridir.

Divân-ı Hümâyun Toplantıları

• Başlangıçta padişahın başkanlığında toplanırdı.
• Fatih Sultan Mehmet’ten sonra divana veziriazam başkanlık etmeye başladı.
• Padişahlar toplantıları Kasr-ı Adl / Adalet Kulesi denilen kafesli bölümden izleyebilirdi.
• Divan toplantıları genel olarak Topkapı Sarayı’nın Birun bölümündeki Kubbealtı dairesinde yapılırdı.
• XVII. yüzyılda divan toplantıları zamanla veziriazamın sarayında yapılmaya başladı.
• Bu toplantılara İkindi Divanı denildi.

Divân-ı Hümâyun’un Görevleri

• Savaş ve barış kararlarını görüşmek.
• Dış ilişkileri yürütmek.
• Kanunları uygulamak.
• İdari düzeni korumak.
• Mali işleri denetlemek.

• Hassa / Kapıkulu ordusunun masrafları için toplanan gelirleri takip etmek.
• Sarayın masrafları için toplanan gelirleri izlemek.
• Eyaletlerden gelen mektup, arzuhâl ve sorunlara cevap vermek.
• Gerektiğinde önemli davaları görüşmek.
• Devlet işlerinin düzenli yürütülmesini sağlamak.

Divan Kararlarının İşleyişi

• Divan üyeleri veziriazam başkanlığında Kubbealtı’nda toplanırdı.
• Devlet işleri görüşülürdü.
• Hukuki veya dini meşruiyet gerektiren konularda şeyhülislamdan fetva alınabilirdi.
• Alınan kararlar nişancı tarafından yazıya geçirilirdi.
• Veziriazam kararları Arz Odası’nda padişahın onayına sunardı.
• Padişahın onayladığı kararlar ferman hâline getirilerek ilgili yerlere gönderilirdi.

Osmanlı Yönetici Sınıfı

Seyfiye Sınıfı: Veziriazam / Sadrazam

• Padişahın mutlak vekilidir.
• Padişahın mührünü taşır.
• Divân-ı Hümâyun’a başkanlık eder.
• İç ve dış siyasetin yürütülmesinden sorumludur.
• Padişah sefere katılmadığında orduyu serdâr-ı ekrem unvanıyla komuta eder.

Seyfiye Sınıfı: Diğer Görevliler

• Vezirler / Kubbealtı vezirleri veziriazama devlet işlerinde yardımcı olurdu.
• Vezirler siyasi ve askerî işleyişin devamlılığından sorumluydu.
• Vezirler savaş zamanlarında komutanlık yapabilir; sayıları zamanla artmıştır.
• Kaptanıderya donanma komutanıdır.
• Kaptanıderya, Kanuni Sultan Süleyman döneminde divanın daimi üyeleri arasında yer almaya başlamıştır.
• Yeniçeri Ağası, Yeniçeri Ocağı’nın komutanıdır ve İstanbul’un güvenliğiyle ilgili işlerden sorumludur.

Kalemiye Sınıfı: Defterdar

• Devletin gelir ve giderlerinden sorumludur.
• Hazineyi yönetir.
• Bütçeyi hazırlar.
• Vergi, maaş ve mali kayıtları takip eder.
• Anadolu ve Rumeli defterdarı olarak ikiye ayrılmıştır.

Kalemiye Sınıfı: Nişancı ve Reisülküttap

• Nişancı, padişah adına yazılan ferman ve belgelere tuğra çeker.
• Devletin resmi yazışmalarından sorumludur.
• Fethedilen toprakların kayıtlarını tutan tahrir defterlerini düzenler.
• Dirlik kayıtlarını tutar.
• Reisülküttap başlangıçta nişancıya bağlıdır.
• Reisülküttap, XVII. yüzyılda dış yazışmalar ve dış ilişkiler alanında önem kazanmıştır.

İlmiye Sınıfı: Şeyhülislam ve Kazasker

• Şeyhülislam, dini konularda fetva veren en yüksek makamdır.
• Divanda alınan kararların İslam hukukuna uygunluğu hakkında görüş bildirebilir.
• Divanın daimi üyesi değildir; ancak zamanla önemi artmıştır.
• Kazasker büyük davalara bakar.
• Kadı ve müderris atamalarını yapar.
• Anadolu ve Rumeli kazaskeri olarak ikiye ayrılır; Rumeli kazaskeri divanda daha üst rütbeli kabul edilirdi.

İlmiye Sınıfı: Kadı ve Müderris

• Kadı, kazalarda yargı işlerinden sorumludur.
• Bulunduğu yerde adaletin sağlanmasında temel görevlidir.
• Bazı yerel yönetim işlerinde de etkili olmuştur.
• Müderris, medreselerde eğitim veren görevlidir.
• İlmiye sınıfı hukuk, eğitim ve din alanlarında görev yapmıştır.

Osmanlı Toplum Yapısı

Taşra Teşkilatı

• Taşra teşkilatı, merkez dışındaki toprakların yönetimini ifade eder.
• Taşra teşkilatlanması Orhan Gazi döneminde sancak birimlerinin kurulmasıyla başlamıştır.
• En büyük idari birim eyalettir.
• Beylerbeylik zamanla eyalet olarak adlandırılmıştır.
• Beylerbeyi zamanla vali olarak adlandırılmıştır.
• Taşrada idari ve adli işler birbirinden ayrılmıştır.

Taşra İdari Yapısı

Eyalet Çeşitleri

Şehzadelerin Eğitimi

• Şehzadeler ilk eğitimlerini sarayda Şehzadegân Mektebinde alırlardı.
• Şehzadeler, Haseki Sultan unvanı alan anneleriyle birlikte yaklaşık 11-12 yaşlarına kadar sarayda yaşardı.
• Daha sonra sancaklara gönderilerek sancak beyi olarak görev yaparlardı.
• Yanlarında lala adı verilen tecrübeli devlet adamları bulunurdu.
• Bu uygulama şehzadelerin devlet yönetimini öğrenmesini sağlamayı amaçlardı.
• Askerî ve idari tecrübe kazandırmak ile halkı ve taşra düzenini tanıtmak hedeflenirdi.

Sancağa Çıkmanın Siyasal Sonuçları

• Şehzadelerin farklı sancaklarda yetişmesi, birbirlerinden uzakta ve rakip olarak gelişmelerine yol açmıştır.
• Osmanlı’da padişah ölünce tahta geçecek kişi için uzun süre kesin bir kural yoktu.
• Başkente önce ulaşan şehzade tahta geçme şansını artırırdı.
• Hazineyi ele geçirmek ve yeniçerilerin desteğini almak da tahta geçme şansını artırırdı.
• Sistemin amacı güçlü ve liyakatli şehzadenin tahta geçmesini sağlamaktı.
• Ancak bu sistem taht kavgalarına da yol açmıştır.

Sancağa Çıkmadan Kafes Sistemine

• III. Mehmed döneminde sancağa çıkma uygulaması kaldırıldı.
• I. Ahmed, sancak tecrübesi olmadan tahta çıkan ilk padişah oldu.
• Şehzadeler sarayda kafes usulü denilen kapalı bir sistem içinde yetişmeye başladı.
• Kafes uygulaması şehzadeleri halktan uzaklaştırdı.
• Şehzadeler devlet işlerinden de uzaklaştı.
• Bu durum, tecrübesiz padişahların tahta çıkmasına neden oldu.

Ekber ve Erşed Sistemi

• I. Ahmed döneminde veraset sisteminde yeni bir düzenlemeye gidildi.
• Tahta hanedanın en yaşlı ve en olgun üyesinin geçmesi kuralı kabul edildi.
• Ekber, hanedanın en yaşlı üyesi anlamına gelir.
• Erşed, hanedanın en olgun ve yönetmeye uygun üyesi anlamına gelir.
• Sistem taht kavgalarını önlemeyi amaçladı.
• Kardeş katlini sonlandırmak, hanedan devamlılığını ve devlet bütünlüğünü korumak hedeflendi.

Ekber ve Erşed Sisteminin Güçlü Yönleri

Ekber ve Erşed Sisteminin Zayıf Yönleri

XVI. Yüzyıl Sonunda Yönetimde Değişim

Osmanlı Ordu Yapısı

Kapıkulu Ordusu

• Doğrudan padişaha bağlıdır.
• Maaşlı askerlerden oluşur.
• Merkezî otoritenin askerî dayanaklarından biridir.
• Piyade birlikleri vardır.
• Süvari birlikleri vardır.

Kapıkulu Piyadeleri ve Süvarileri

Eyalet Ordusu

• Taşrada bulunur.
• En kalabalık grubu tımarlı sipahiler oluşturur.
• Tımarlı sipahiler, kendilerine tahsis edilen dirlik gelirleri karşılığında asker yetiştirir.
• Tımarlı sipahiler sefere katılırdı.
• Yaya ve müsellemler eyalet ordusunun diğer unsurlarıdır.
• Azaplar ve akıncılar da eyalet ordusunun diğer unsurları arasında yer alır.

Dirlik Sistemi

Askerî İnkılap

• XVI. ve XVII. yüzyıllarda Avrupa’da ateşli silahların yaygınlaşması savaş taktiklerini kökten değiştirdi.
• Bu değişime Askerî İnkılap denir.
• Topçuluk önem kazandı.
• Tüfek kullanan piyade birlikleri öne çıktı.
• Kalın surları yıkabilecek büyük toplar önem kazandı.
• Büyük, düzenli, maaşlı ve daimî ordulara ihtiyaç arttı.
• Askerlerin maaş, iaşe, cephane ve teçhizat giderleri devlet hazinesine büyük yük getirdi.

Osmanlı Ordusunda Ateşli Silahlar

• Osmanlılar ateşli silahları ve topçuluğu XIV. yüzyılın sonlarından itibaren kullanmaya başladı.
• Osmanlı ordusunda erken dönemlerden itibaren kullanılan toplar XVI-XVII. yüzyıllarda çeşitlilik kazandı.
• Osmanlı topçuluğu yalnızca büyük kuşatma toplarından oluşmadı.
• Küçük sahra topları da kullanıldı.
• Yeniçeriler, 1500’lerin başından itibaren misket tüfeklerini kullanmaları için eğitilen profesyonel piyade askerleri hâline geldi.
• XVI. yüzyılda süvarilerin piyadelere oranı daha yüksekken, XVII. yüzyıla doğru piyade askerlerinin sayısı arttı.

Yeniçeri Sayısının Artmasının Nedenleri

Tımar Sisteminden İltizam Sistemine Geçiş

• Tımarlı sipahilerin öneminin azalmasıyla tımar sistemi zayıfladı.
• Ateşli silah kullanan maaşlı askerlerin artması, hazineye nakit para ihtiyacını artırdı.
• Devletin vergi gelirlerini peşin veya nakit olarak toplama eğilimi güçlendi.
• Tımar sisteminin zayıflamasıyla iltizam sistemi yaygınlaştı.
• İltizam sistemi, bazı vergi gelirlerinin belirli kişiler tarafından devlet adına toplanması esasına dayanır.

Maaşlı Askerlerin Artmasının Sonuçları

• Devletin nakit ihtiyacını artırdı.
• Ek vergilerin yaygınlaşmasına yol açtı.
• Açık artırma usulüyle gelir kaynaklarının işletilmesini gündeme getirdi.
• Yönetici sınıf içinde makam rekabetini artırdı.
• Yönetici sınıf içinde gelir rekabetini artırdı.

Osmanlı Deniz Gücünde Değişim

• 1453-1560 arasında Osmanlı deniz kuvvetleri büyük bir gelişme gösterdi.
• Venedik ile yapılan savaşlarda Osmanlı donanması önemli başarılar kazandı.
• Akdeniz’de Osmanlı etkinliği arttı.
• Osmanlı donanmasında uzun süre kadırga tipi gemiler kullanıldı.
• Kadırga, kürekli gemidir.
• Kadırga Akdeniz şartlarına uygundur.

Kadırgadan Kalyona Geçiş İhtiyacı

• Kadırga, Osmanlı donanmasının uzun süre temel gemi türü olmuştur.
• Uzun mesafeli seferler için kadırgalar yetersiz kaldı.
• Okyanus tipi denizcilik için kadırgalar yetersiz kaldı.
• Bu nedenle zamanla kalyon tipi yelkenli ve büyük gemilere geçiş ihtiyacı doğdu.
• Osmanlı Devleti, Akdeniz’de güçlü bir kadırga donanması oluşturmuştur.
• Ancak okyanuslara açılma ve kalyon teknolojisine uyum konusunda sınırlı kalmıştır.