İslam Bilim Tarihi 8. Ünite: İslam Dünyasında Astronomi, Tıp ve Mühendislik Alanındaki Gelişmeler (XIII. Yüzyıl) Ders Notu

Bu sayfada paylaştığımız İslam Bilim Tarihi Dersi ders notlarımız sayesinde tüm konulara hakim olacaksınız. Seçmeli İslam Bilim Tarihi Dersi 9. 10. 11. ve 12. sınıflarda seçmeli olarak okutulan bir derstir. Bu tarih ders notları Milli Eğitim Bakanlığı müfredatına uygun olarak  hazırlandı. Bu yazımızda Seçmeli İslam Bilim Tarihi Dersinin 8. ünitesi olan İslam Dünyasında Astronomi, Tıp ve Mühendislik Alanındaki Gelişmeler (XIII. Yüzyıl) Ders Notunu paylaşıyoruz.

Sınıf: Seçmeli tarih

Ders: İslam Bilim Tarihi

Ünite: 8. ünite: İslam Dünyasında Astronomi, Tıp ve Mühendislik Alanındaki Gelişmeler (XIII. Yüzyıl)

İlgili yazılı: İslam Bilim Tarihi 2. dönem 1. yazılı

İslam Dünyasında Astronomi, Tıp ve Mühendislik Alanındaki Gelişmeler (XIII. Yüzyıl)

• XIII. Yüzyılda İslam Astronomisinin Gelişimi: İslam dünyasında astronomi çalışmaları bu dönemde de önemli ilerlemeler kaydetmiştir. Önceki yüzyıllarda atılan temeller üzerine yeni keşifler ve gözlemevleri kurulmuştur.

• İlk Gözlemevleri: Abbasi Halifesi Me’mun Dönemi’nde (813-833) Bağdat ve Şam’da ilk gözlemevleri kurulmuştur. Burada yapılan gözlemler “zic” adı verilen tablolara kaydedilmiştir.
• Müslüman astronomlar, Batlamyus’un “Yer Merkezli Evren” modelini incelemiş ve XI. yüzyıldan itibaren bu modelde değişiklikler önermişlerdir. Bu çalışmalar, Kopernik, Kepler ve Galileo gibi Avrupalı astronomlara öncülük etmiştir.

• Merâga Rasathanesi: İslam dünyasında gözleme dayalı astronomi çalışmalarının en önemli merkezlerinden biriydi. İlhanlı hükümdarı Hülagü Han’ın isteğiyle XIII. yüzyılın ikinci yarısında Merâga (İran) şehrinde kurulmuştur.
• Dönemin ünlü bilgini Nasîrüddin et-Tûsî (1201-1274) tarafından yönetilen bu rasathanede yaklaşık on beş astronom görev yapmıştır. Merâga’da Müslüman ve yabancı öğrenciler birlikte öğrenim görmüştür.

• Nasîrüddin et-Tûsî, Merâga Rasathanesi’nde yaptığı gözlemleri ez-Zîcü’l-İlhânî (İlhan’ın Zîci) adlı eserinde toplamıştır.
• Merâga’da kullanılan astronomi aletleri, XVI ve XVII. yüzyıllarda Avrupa rasathanelerinde kullanılan aletlerle karşılaştırılabilecek düzeyde gelişmişti.

• El-Urdî, yıldızların yüksekliğini bulmaya yarayan çift kadranlı aleti ve gök cisimlerinin meridyen dairesindeki yüksekliklerini tespit eden çift bacaklı aleti geliştirmiştir. Ayrıca “mükemmel alet” olarak bilinen, bir yıldızın yüksekliğini ve azimutunu belirlemeye yardımcı olan bir gözlem aleti icat etmiştir.
• Tûsî, bir yerin yönünü ve yüksekliğini belirlemede kullanılan “torquetum (torkidum)” adlı bir alet icat etmiştir. Ayrıca bir gök cisminin ufuktaki kuzey veya güney noktasına olan açısal uzaklığını ölçen “azimut kadranı“nı da geliştirmiştir.
• Kutbüddin eş Şîrâzî (1236-1311), Tûsî’nin öğrencilerindendir. Başlangıçta tıp bilimine ilgi duymuş, daha sonra Merâga’ya gelerek Tûsî’den astronomi eğitimi almıştır. Gezegenler modeli oluşturmuş ve bu modelle Ay’ın hareketlerini açıklamıştır. Astronomi aletlerinin yapımında Tûsî ile birlikte çalışmıştır.

XIII. YÜZYIL İSLAM DÜNYASINDA TIP

• Bu yüzyılda İslam tıp dünyasında öne çıkan ünlü hekimlerden biri İbn Nefis (1210-1288)‘tir. Küçük kan dolaşımını keşfeden ilk hekim olarak tıp tarihinde önemli bir yere sahiptir.

İSLAM DÜNYASINDA SAĞLIK KURUMLARI VE TIP EĞİTİMİ

• Emeviler, VIII. yüzyılın başlarında cüzzamlı, kötürüm, âmâ, yatalak ve kimsesizleri barındırmak amacıyla İslam dünyasının ilk hastanesini kurmuşlardır.
• İslam dünyasında hastaneler için çeşitli isimler kullanılmıştır: “bimaristan, darüşşifa, darülafiye, darülmerda, şifaiyye, bimarhane, şifahane ve tımarhane“.
• İlk tam teşekküllü hastane, Abbasi Halifesi Harun Reşid tarafından VIII. yüzyılın sonunda Bağdat’ta kurulmuştur.

• Hastaneler, ilk dönemlerde tıp eğitiminin de verildiği kurumlardı. Bu nedenle Abbasiler Dönemi’nde Bağdat’ta kurulan ilk modern hastanenin yanında büyük bir kütüphane da yer almıştır.
• İslam dünyasında tıp eğitimi veren önemli medreselerden biri El-Mustansiriye Medresesi‘ydi. Abbasi halifesi Müstansır-Billah’ın isteğiyle 1234’te Bağdat’ta açılmıştır.

• Eczacılık faaliyetleri, ilk dönemlerde hekimler tarafından yürütülmüş ve ilaçlar “kökçü, otçu, attar” adı verilen esnaflardan temin edilmiştir.
• Abbasiler Dönemi’nde eczacılık kendine özgü bir yapıya kavuşmuştur. İlk eczane 765’te Bağdat’ta açılmıştır.

XIII. YÜZYIL İSLAM DÜNYASINDA TEKNOLOJİ ÇALIŞMALARI

• El-Cezerî (1153-1233), XIII. yüzyıl İslam dünyasında yetişmiş önemli bilim insanlarından biridir. Artuklu Devleti’nde mühendis olarak görev yapmıştır.
• El-Cezerî, “Uygulamaya geçmemiş bir bilgi doğru ile yanlış arasında bir yerdedir.” sözüyle teorik bilginin pratiğe dönüştürülerek test edilmesi gerektiğini vurgulamıştır.

• El-Cezerî, kitabında hava, boşluk ve denge prensiplerini kullanarak 50 adet aracın tasarımını ayrıntılı olarak vermiştir. Kullandığı makine parçalarını ve imalat yöntemlerini de detaylı bir şekilde tanımlamıştır.
• El-Cezerî’nin icat ettiği makinelerin birçoğu Avrupa mühendislik terminolojisine girmiştir. Bu makinelerden bazıları şunlardır:
  • Abdest Almak İçin Düzenlenmiş Otomat
  • Hisarlı Kan Alma Teknesi
  • Kayık Su Saati
  • Kılıç Tutan Çocuğun Mumlu Saati
  • Hayvan Gücünden Yararlanarak Suyu Yukarı Çıkaran Araç