İslam Bilim Tarihi 11. Ünite: Osmanlı’da Bilim Çalışmaları (XVIII-XIX. Yüzyıl) Ders Notları

Bu sayfada paylaştığımız İslam Bilim Tarihi Dersi ders notlarımız sayesinde tüm konulara hakim olacaksınız. Seçmeli İslam Bilim Tarihi Dersi 9. 10. 11. ve 12. sınıflarda seçmeli olarak okutulan bir derstir. Bu tarih ders notları Milli Eğitim Bakanlığı müfredatına uygun olarak  hazırlandı. Bu yazımızda Seçmeli İslam Bilim Tarihi Dersinin 11. ünitesi olan Osmanlı’da Bilim Çalışmaları (XVIII-XIX. Yüzyıl) Ders Notları Ders Notunu paylaşıyoruz.

Sınıf: Seçmeli tarih

Ders: İslam Bilim Tarihi

Ünite: 11. Ünite: Osmanlı’da Bilim Çalışmaları (XVIII-XIX. Yüzyıl) Ders Notları

Ders kitapları

İlgili yazılı: İslam Bilim Tarihi 2. dönem 2. yazılı

Osmanlı’da Bilim Çalışmaları (XVIII-XIX. Yüzyıl)

• Bu ünite, Osmanlı İmparatorluğu’nun XVIII ve XIX. yüzyıllarındaki bilimsel çalışmalarını ve Avrupa ile olan bilimsel etkileşimini ele almaktadır. Bu dönem, Batı’daki bilimsel ve teknolojik gelişmelerin Osmanlı’yı derinden etkilediği bir süreçtir.

OSMANLI-AVRUPA BİLİMSEL ETKİLEŞİMİ

• XVIII. Yüzyılda Madencilik: Osmanlı madenciliği Batı teknolojisinin gerisinde kalmıştır. Ancak XIX. yüzyılın ortalarında çıkarılan kanunnamelerle bu alanda gelişmeler yaşanmıştır.
• 1874: Alman mühendis Ernest Weiss’ın çabalarıyla Osmanlı Devleti’nin ilk maden mektebi kurulmuştur.
• Lale Devri (1718-1730): Sultan III. Ahmet Dönemi’nde Avrupa tekniği reform modeli olarak benimsenmeye başlanmıştır. İbrahim Müteferrika ve Sait Efendi’nin kurduğu matbaa (1727), Osmanlı fikir ve bilim hayatını derinden etkilemiştir.

• Sultan III. Selim ve II. Mahmut Dönemleri: Sanayi ve teknolojide Batı örnek alınmıştır. Avrupa tarzı teknik ve metotlar ilk kez askeri alanda uygulanmaya başlanmıştır.
• Tercüme Odası (XIX. Yüzyıl): Tercüme işleri kurumsal bir yapıya kavuşmuştur. Avrupa’da kullanılan tıp terimleri Türkçeye çevrilmiştir. Şanizade’nin “Hamse”si ve Meninski’nin sözlüğü önemli tercümelerdir.
• Hekimbaşı Subhizâde Abdülaziz Efendi: XVIII. yüzyılın önemli hekimlerindendir. Herman Boerhaave’nin “Aforizmalar” adlı eserini Türkçeye çevirmiştir.
• Tezkireci Köse İbrahim Efendi: Kopernik’in Zîci’ni “Secencel el-Eflâk fî Gâyet el-İdrâk” adıyla tercüme etmiştir. Bu, Avrupa dillerinden astronomi cetvelleri alanında yapılan ilk çeviridir.

• Sefaretnameler: Batı biliminin Osmanlı’ya aktarılmasında tercümelerin yanı sıra sefaretnamelerin de büyük etkisi olmuştur.
• Yirmisekiz Çelebi Mehmet Efendi’nin Paris Sefaretnamesi: Batı’nın gelişim dinamiklerini ve bilim anlayışını Osmanlı’ya aktarmış, Osmanlı’nın Batı’ya bakışını değiştirmiştir. Matbaanın kurulmasında önemli rol oynamıştır. Fransa’dan getirdiği yenilikler İstanbul’da Batı modasının yayılmasına zemin hazırlamıştır. Levnî’nin minyatürlerinde Batı usulü yeni bir tarz ortaya çıkmıştır.

OSMANLI’DA BİLİMSEL GELİŞMELER (XVIII-XIX. YÜZYIL)

• XVII. Yüzyıldan İtibaren Gerileme: Askeri, ekonomik, siyasi ve bilimsel gerilemeler devleti olumsuz etkilemiştir. Kâtip Çelebi ve Koçi Bey gibi önemli isimler bu konuda tedbir alınması gerektiğini belirtmişlerdir.
• XVIII. Yüzyıldan İtibaren Modernleşme: Batı karşısında bilim ve teknikte geri kalındığı anlaşılmış ve Batı tarzı modernleşme zorunlu görülmüştür. İlk olarak askeri, ardından sivil okullar açılmıştır.

• Askeri Alanda Modernleşme: Ordunun ateşli silahlarındaki tekniğin artırılması ve Batı tarzı modernleşmesi için girişimlerde bulunulmuştur. Humbaracı Ocağı’nda yapılan ıslah çalışmaları önemlidir.
• Kont de Bonneval (Humbaracı Ahmet Paşa): Fransız asıllı bu uzman, Osmanlı’ya sığınarak İslam’ı kabul etmiş ve Humbaracı Ocağı’nın modernleştirilmesinde önemli rol oynamıştır (1731). 1734’te Humbaracı Ocağı, Topçu Ocağı’ndan ayrılarak farklı bir sınıf haline getirilmiştir. Bu, Osmanlı’da ilk kez Avrupa usulünde yeni bir askeri eğitim sınıfının oluşturulmasıdır.

• Hendesehane (Askeri Mühendishanesi): Sultan I. Mahmut Dönemi’nde (1734) Humbaracı Ocağı’nın ihtiyaçlarını karşılamak ve kara subayı yetiştirmek için açılmıştır. Batı tarzında eğitim veren ilk askeri okuldur.
• Mühendishane-i Bahri Hümayun (Deniz Mühendishanesi): Sultan I. Abdülhamit Dönemi’nde donanmanın subay ihtiyacını karşılamak üzere açılmıştır.
• Mühendishane-i Berri-i Hümayun (Kara Mühendishanesi): Sultan III. Selim Dönemi’nde ordunun subay ihtiyacını karşılamak üzere kurulmuştur.

• Mekteb-i Harbiye (1835): Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasının ardından ordunun subay ve astsubay ihtiyacını karşılamak amacıyla Sultan II. Mahmut Dönemi’nde kurulmuştur.
• Darülfünun (Üniversite): Sadrazam Fuat Paşa’nın girişimiyle 1863’te eğitime başlamış, ancak çeşitli nedenlerle uzun ömürlü olmamıştır. 1933’te yerine İstanbul Üniversitesi kurulmuştur.

• Tarım ve Orman Alanında Eğitim: Tarımı geliştirmek için Ameli Ziraat Mektebi (1847), ormanları korumak için Orman Mektebi (1857) açılmıştır.
• Öğretmen Yetiştirme: Kız öğretmen okulu olan Darülmuallimât (1870) açılmıştır.
• Sanayi Eğitimi: Sultan II. Abdülhamit Dönemi’nde Mektebi Sanayi (1885) ile endüstri meslek liselerinin temelleri atılmıştır. Halkalı Ziraat Mektebi (1892) ile tarımdaki yenilikler takip edilmek istenmiştir.

• Diğer Yüksekokullar: Hukukçu ve hakim yetiştirmek için Mekteb-i Hukuk-ı Şahane, eczacılar için Eczacı Mektebi, denizciler için Tüccar Kaptan Mektebi açılmıştır.
• Tıp Alanındaki Gelişmeler: Dr. Aleksandr Zoiros Paşa’nın çalışmalarıyla mikrobiyoloji alanında gelişmeler yaşanmış, kuduz laboratuvarı ve bakteriyoloji ameliyathanesi açılmıştır. Bakteriyolojihane-i Şahane (1893) kurulmuş ve serum, aşı üretimine başlanmıştır.
• Rasathane-i Amire (Kandilli Rasathanesi): Aristide Coumbary’nin çabalarıyla kurulmuş (XIX. yüzyılın sonları), hava ve doğa olaylarını incelemeyi amaçlamıştır. Kimyevi araştırma ve tahlil için kimyahaneler kurulmaya başlanmıştır.

XVIII VE XIX. YÜZYILDA OSMANLI’DA EĞİTİM VE BİLİM ALANINDA YAPILAN ÇALIŞMALAR (ÖNEMLİ BİLİM İNSANLARI)

• Mehmed Said Efendi: Top atışlarının isabeti için mesafe ölçmeye yarayan jeodezi aleti “müsellesiye“yi icat etmiştir.
• Erzurumlu İbrahim Hakkı (1703-1780): XVIII. yüzyılın önemli alimlerindendir. Ahlak ve tasavvuf konularını içeren Ma’rifetnâme adlı eseriyle tanınır.
• Yabancı Uzmanlar: Ordunun modernleşmesi için Fransa’dan Lafitte-Clavé (istihkam mühendisi) ve Chevalier Truguet (subay) gibi uzmanlar getirilmiştir. Le Roy (gemi inşa mühendisi) Osmanlı donanması için birçok savaş gemisi inşa etmiştir. M. Benoit (mühendis) tersane mimarlığı yapmış ve gemi inşası üzerine dersler vermiştir.

• Gelenbevi İsmail Efendi (1730-1791): XVIII. yüzyıl bilim insanlarındandır. Deniz Harp Okulu’nda matematik ve geometri dersleri vermiştir. Top namlularının hedefi bulması konusunda başarılı çalışmalar yapmıştır.
• Hüseyin Rıfkı Tamani (?-1817): Sultan III. Selim Dönemi bilim insanıdır. Matematik, coğrafya ve astronomi alanındaki eserleriyle modern Batı biliminin Osmanlı’ya girişine öncülük etmiştir. Logaritma Risâlesi ve Usûl-i Hendese önemli eserleridir.
• İshak Efendi (?-1834): Mühendishane-i Berri-i Hümayun’da matematik hocalığı yapmış ve “başhocalığa” yükselmiştir. Mecmûa-i Ulûm-i Riyâziyye adlı eseri matematik, fizik ve kimya ilimlerini içerir ve modern kimya konusunda basılmış ilk Türkçe makaleyi barındırır.

• Kimyager Derviş Paşa (1817-1879): Mühendishane-i Berri-i Hümayun’da yetişmiş, Avrupa’da kimya alanında bilgisini geliştirmiştir. Osmanlı’da kimya biliminin temellerini atmıştır. Usul-i Kimya adlı eseri inorganik kimya alanında önemlidir.
• Vidinli Tevfik Paşa (1832-1901): Erkân-ı Harbiye’de matematik ve astronomi dersleri vermiştir. Balistik ve tüfek üretimi üzerine araştırmalar yapmıştır. Zeyl-i Usul-i Cebir adlı eseri meşhurdur.
• Kırımlı Aziz Bey (1840-1878): Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane’yi bitirmiş, tıp ve kimya alanında çalışmıştır. Tıbbiyelerde eğitim dilinin Türkçe olmasını sağlamış ve ders kitapları yazmıştır. Kimya-yı Tıbbi ilk Türkçe kimya kitabıdır.
• Fatin Gökmen (1877-1955): Yakın dönem Türk tarihinin önemli astronom ve meteorologlarındandır. Kandilli Rasathanesi’nin kurucusudur.

• Tıp Alanındaki Gelişmeler (Devam): Osmanlı Devleti, tıp bilimine ve eğitimine büyük önem vermiştir. II. Mahmut Dönemi’nde modern tıp okulları açılmıştır: Tıphane-i Amire (1827) ve Cerrahhane-i Amire (1832). Bu okullar daha sonra Mekteb-i Tıbbiye-i Adliye-i Şahane (1838) adını almıştır. Mektebi Tıbbiye-i Mülkiye (1867) sivil tıp alanındaki ihtiyacı karşılamıştır. Sivil ve askeri tıp okulları 1908’de birleştirilmiştir.
• Şanizade Ataullah Efendi (1771-1826): Osmanlı tıbbının öncülerindendir. Tıp, tarih, matematik, edebiyat ve coğrafya alanlarında çalışmıştır. Avrupa tıbbına ait bilgileri aktarmak için Mi‘yârü’l-Etibbâ adlı eseri tercüme etmiştir.
• Hekimbaşı Mustafa Behçet Efendi (1774-1834): Osmanlı’da modern tıbbın kurucularındandır. Tıp eğitiminin modern okullarda verilmesini savunmuş ve Tıphane-i Amire’nin (1827) kurulmasına öncülük etmiştir. Avrupa dillerinden birçok tıp kitabını Türkçeye çevirmiştir.
• Hayrullah Efendi (1818-1866): Türkçe yazdığı Makalat-ı Tıbbiyye adlı eseri hekimlere kılavuz niteliğindedir ve tıp dilinin Türkçeleşmesine hizmet etmiştir.
• Karl Ambroise Bernard (1808-1844): Sultan II. Mahmut’un isteği üzerine İstanbul’a gelerek Mekteb-i Tıbbiyye-i Adliyye-i Şahane’nin kurucu hekimi olmuştur. Türk tıbbına önemli hizmetlerde bulunmuştur.