OSMANLI DEVLETİ’NDE İSYANLAR | 10. Sınıf Maarif Model Tarih Ders Notu

Genel Nedenler: Siyasi ve Yönetimsel

• Merkezî otoritenin zayıflaması
• Devlet yönetiminde rüşvet ve iltimasın artması
• Liyakatsiz kişilerin devlet görevlerine getirilmesi
• Sadrazam ve üst düzey devlet adamlarının sık sık değiştirilmesi
• Taşrada devlet denetiminin gevşemesi
• Yerel yöneticilerin halka kötü davranması
• Devlet görevlilerinin adalet ve kul hakkı anlayışından uzaklaşması

Genel Nedenler: Ekonomik

• Coğrafi Keşifler sonrasında Avrupa’ya bol miktarda altın ve gümüş girmiştir.
• Avrupa’da değerli maden bolluğu fiyatların yükselmesine yol açmıştır.
• Bu durum Osmanlı ekonomisini de etkilemiştir.
• Akçenin değer kaybetmesi ve tağşiş uygulamaları yaygınlaşmıştır.
• Tağşiş, paranın değerli maden oranının azaltılmasıdır.
• Akçenin değer kaybetmesi enflasyona yol açmıştır.
• Halkın alım gücü azalmıştır.
• Maaşlı askerlerin geçimi zorlaşmıştır.
• Ticarette güvensizlik oluşmuştur.
• Halkın vergi yükü artmıştır.
• Uzun süren savaşlar devlet giderlerini artırmıştır.
• Kapıkulu askerlerinin sayısının artması hazine üzerinde büyük yük oluşturmuştur.
• Devlet gelirleri giderleri karşılayamaz hâle gelmiştir.
• Avarız gibi olağanüstü vergiler zamanla sürekli hâle gelmiş ve halkı zorlamıştır.
• İltizam sisteminin yaygınlaşması köylü üzerindeki vergi baskısını artırmıştır.
• Mültezimlerin kısa sürede fazla kazanç elde etmek istemeleri reayayı zor durumda bırakmıştır.

Genel Nedenler: Askerî

• Yeniçeri Ocağı’na usulsüz kişilerin alınması
• Yeniçeri sayısının kontrolsüz biçimde artması
• Yeniçerilerin askerlik dışı işlerle uğraşması
• Yeniçerilerde disiplinin bozulması
• Yeniçerilerin devlet yönetiminde etkili olmak istemesi
• Tımarlı sipahilerin önemini kaybetmesi
• Ateşli silahların yaygınlaşmasıyla klasik tımarlı sipahi düzeninin yetersiz kalması
• Sekban, sarıca ve levent gibi ücretli asker gruplarının artması
• Savaşlardan kaçan veya işsiz kalan askerlerin eşkıyalığa yönelmesi

Genel Nedenler: Sosyal ve Demografik

• XVI. yüzyılda nüfus hızla artmıştır.
• En fazla nüfus artışı Anadolu’da, özellikle Batı Küçük Asya’da görülmüştür.
• Nüfus artışı vergi mükellefi sayısını artırarak kısa vadede devlete gelir sağlayabilirdi.
• Üretim ve iç ticaret potansiyelini yükseltebilirdi.
• Ancak tarım topraklarının yetersiz kalması işsizliği artırmıştır.
• Topraksız kalan köylüler geçim sıkıntısı yaşamıştır.
• İşsiz kalan gençler, medrese öğrencileri ve askerî gruplar isyanlara katılmıştır.
• Köylülerin toprağını terk etmesi üretimi azaltmıştır.
• Şehirlere göç, işsizlik ve güvenlik sorunlarını artırmıştır.

Eğitim ve İlmiye Sistemindeki Bozulmalar

• Medrese öğrenci sayısı artmasına rağmen mezunlara yeterli görev verilememiştir.
• Kadılık, müderrislik ve benzeri görevler sınırlı kalmıştır.
• Beşik ulemalığı gibi uygulamalar ilmiye sınıfında liyakat sorununu artırmıştır.
• Medrese öğrencileri arasında işsizlik ve gelecek kaygısı yaygınlaşmıştır.
• Suhteler cer ve zekât toplama bahanesiyle halka baskı yapmaya başlamıştır.
• Suhteler yol kesmeye ve eşkıyalığa yönelmeye başlamıştır.

Doğal Afetler ve İklim Koşulları

• Kuraklık, sel, kıtlık, don ve aşırı dolu ekonomik ve sosyal düzeni bozmuştur.
• Tarımsal üretimin azalması gıda fiyatlarını yükseltmiştir.
• Kıtlık ve yoksulluk halkın devlete olan güvenini sarsmıştır.
• Aç kalan halkın bir kısmı eşkıyalığa yönelmiştir.
• Bu durum özellikle Celâli İsyanları’nın yaygınlaşmasına zemin hazırlamıştır.

1453-1683 Arasında Doğal Felaketler

Gelir-Gider Dengesizliğinin Nedenleri

• XVI. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Osmanlı giderleri gelirlerden daha hızlı artmıştır.
• Uzun süren savaşlar giderleri artırmıştır.
• Kapıkulu askerlerinin sayısının artması mali yük doğurmuştur.
• Yeniçerilere ödenen ulufeler artmıştır.
• Cülus bahşişleri hazineyi zorlamıştır.
• Tımar sisteminin bozulması
• Akçenin değer kaybetmesi
• Tağşiş uygulamaları
• Celâli İsyanları nedeniyle üretimin azalması
• Vergi gelirlerinin düşmesi
• Güvenlik ve asayiş harcamalarının artması

Yeniçeri Sayısındaki Artışın Mali Etkileri

• Yeniçeriler ulufe adı verilen maaş alıyordu.
• Yeniçeri sayısının artması maaş giderlerini artırdı.
• Cülus bahşişi giderleri arttı.
• İaşe ve donatım masrafları yükseldi.
• Hazine üzerinde ağır yük oluştu.
• Devlet maaşları ödeyebilmek için zaman zaman tağşişe başvurdu.

Tağşişin Toplumsal Etkileri

• Tağşiş sonucunda akçenin değeri düştü.
• Fiyatlar yükseldi.
• Halkın alım gücü azaldı.
• Maaşlı askerlerin geçimi zorlaştı.
• Sosyal ve siyasi huzursuzluk arttı.
• Merkezî otorite sarsıldı.

Para Düzeni ve Ekonomik Bunalım

• Osmanlı para sistemi değerli madenlere dayanıyordu.
• Akçe, Osmanlı ekonomisinde temel gümüş para birimiydi.
• Devletin gelirleri azalırken giderlerinin artması para düzenini bozdu.
• Uzun savaşlar ve askerî harcamaların artması devleti tağşişe yöneltti.
• Gelirlerin düşmesi ekonomik bunalımı derinleştirdi.

Tağşişin Sonuçları

Tımar Sisteminin Bozulması: Etkenler

• Paranın değer kaybetmesi
• Enflasyonun artması
• Tımar gelirlerinin yetersiz kalması
• Tımar sisteminin bozulması
• İltizam sisteminin yaygınlaşması
• Uzun süren savaşların ekonomiye ağır yük getirmesi
• Askerî niteliği olmayan kişilerin rüşvetle tımar elde etmesi
• Tımarların ehil kişilere verilmemesi
• Ateşli silahların yaygınlaşmasıyla tımarlı sipahilerin savaş gücünün azalması
• Tımarlı sipahilerin yerini sekban, sarıca ve levent gibi ücretli askerlerin almaya başlaması

Tımar Sisteminin Bozulmasının Sonuçları

• Tımarlı sipahi sayısı azaldı.
• Osmanlı’nın klasik askerî yapısı zayıfladı.
• Taşrada devlet otoritesi zayıfladı.
• Köylü üzerindeki denetim azaldı.
• Dirlik gelirleri iltizama dönüşmeye başladı.
• Vergi toplama işinde mültezimler etkili oldu.
• Celâli İsyanları’na zemin hazırlandı.

İltizam Nedir?

• İltizam, devletin vergi toplama hakkını belirli bir bedel karşılığında mültezimlere devretmesidir.
• Mültezim, devlete peşin ödeme yapar.
• Mültezim daha sonra ilgili bölgedeki vergileri toplar.
• Peşin ödenen paraya muaccele denir.
• İltizam sistemi, tımar sisteminin bozulduğu dönemde alternatif gelir yöntemi olarak görülmüştür.

İltizam Sisteminin Avantaj ve Dezavantajları

İstanbul / Merkez / Yeniçeri İsyanları

• Devletin merkezinde, yani İstanbul’da çıkan isyanlardır.
• Genellikle Kapıkulu askerleri, özellikle yeniçeriler tarafından çıkarılmıştır.
• Sarayı ve devlet yönetimini doğrudan hedef almıştır.
• Bu yüzden merkezî otorite üzerinde doğrudan etkili olmuştur.

İstanbul İsyanlarının Nedenleri

İstanbul İsyanlarının Sonuçları

Buçuktepe Vakası

• Osmanlı tarihindeki ilk Yeniçeri İsyanı olarak kabul edilir.
• 1446 yılında yaşanmıştır.
• II. Murat’ın tahtı küçük yaştaki oğlu II. Mehmet’e bırakması siyasi otorite tartışmalarını artırmıştır.
• Yeniçeriler akçenin değerinin düşürülmesinden rahatsız olmuş ve maaşlarına zam istemiştir.
• Olayın arka planında II. Mehmet çevresi ile Çandarlı Halil Paşa gibi devlet adamları arasındaki güç mücadelesi etkili olmuştur.
• İsyan sonucunda II. Murat yeniden tahta çıkmıştır.

Genç Osman’ın Öldürülmesi

• II. Osman, 1621 Hotin / Lehistan Seferi’nde yeniçerilerin disiplinsizliğini açık biçimde görmüştür.
• Seferden sonra Yeniçeri Ocağı’nı kaldırmayı ve daha disiplinli yeni bir ordu kurmayı planlamıştır.
• Bu planın duyulması üzerine yeniçeriler ve kapıkulu sipahileri isyan etmiştir.
• İsyancılar sarayı basmıştır.
• II. Osman tahttan indirilmiş, Yedikule Zindanları’na götürülmüş ve 1622’de öldürülmüştür.
• Bu olay, Osmanlı tarihinde bir padişahın isyancılar tarafından öldürüldüğü ilk olaydır.

IV. Murad Dönemi Yeniçeri Ayaklanmaları

• IV. Murad’ın saltanatının ilk yıllarında merkezî otorite zayıftı.
• Yeniçeriler iki kez ayaklanmıştır.
• Saraya girerek padişahı tehdit etmişlerdir.
• Bazı devlet adamlarının idamını istemişlerdir.
• IV. Murad daha sonra sert tedbirlerle otoriteyi yeniden kurmaya çalışmıştır.

Çınar Vakası / Vaka-yı Vakvakiye

• 1656 yılında IV. Mehmet döneminde yaşanmıştır.
• Mali kriz nedeniyle asker maaşları düşük ayarlı akçeyle ödenmiştir.
• Maaş sorunu ve yönetimdeki karışıklıklar isyanı tetiklemiştir.
• Saray ağaları ve valide sultanların yönetimde etkili olması askerlerin tepkisini artırmıştır.
• İsyancılar yaklaşık 30 devlet görevlisinin idamını istemiştir.
• İdam edilen kişilerin cesetleri Sultanahmet Meydanı’ndaki bir çınar ağacına asılmıştır.
• Vakvak Ağacı’na benzetildiği için Vaka-yı Vakvakiye adı da kullanılmıştır.

Celâli İsyanları:

• Anadolu’da çıkan büyük taşra ayaklanmalarıdır.
• Ekonomik, sosyal ve askerî sorunlardan doğmuştur.
• Adını Yavuz Sultan Selim döneminde Tokat çevresinde isyan eden Bozoklu Şeyh Celâl’den almıştır.
• XVI. yüzyılın sonlarından itibaren daha geniş çaplı hâle gelmiştir.
• Celâli İsyanları Osmanlı Devleti’nin taşra düzenini ciddi biçimde sarsmıştır.

Celâli İsyanlarının Nedenleri

Başlıca Celâli İsyanları

Celâli İsyanlarının Sonuçları

Büyük Kaçgun

• Celâli İsyanları ve taşradaki zulüm nedeniyle Anadolu köylüsünün toprağını terk etmesine Büyük Kaçgun denir.
• Köylüler büyük şehirlere göç etti.
• Köylüler dağlara sığındı.
• Bazı bölgelerde üretim tamamen durma noktasına geldi.
• Tarım arazileri boş kaldı ve üretim düştü.
• Kıtlık arttı, ürün fiyatları yükseldi ve devlet vergi toplayamaz hâle geldi.
• Şehirlerde asayiş sorunları büyüdü.

Suhte İsyanları:

• Suhte, medrese öğrencisi anlamına gelir.
• Suhte İsyanları medrese öğrencilerinin çıkardığı isyanlardır.
• Bu isyanlar özellikle XVI. yüzyılda Anadolu’da yaygınlaşmıştır.
• XVI. yüzyılda nüfus hızla artmıştır.
• Nüfus artışına bağlı olarak medreselere öğrenci akını olmuştur.
• Devlet, artan medrese mezunlarına yeterli görev ve istihdam sağlayamamıştır.
• Kadılık, müderrislik ve benzeri görevlerin sayısı sınırlı kalmıştır.
• İşsiz kalan suhteler gelecek kaygısı yaşamıştır.
• Enflasyon ve hayat pahalılığı öğrencilerin geçimini zorlaştırmıştır.
• Cer ve zekât akçesi toplamak zamanla zorla alma, gasp ve soyguna dönüşmüştür.
• Beşik ulemalığı gibi uygulamalar liyakat düzenini bozmuştur.
• Kanuni’nin son dönemlerinden itibaren taşrada devlet denetimi zayıflamıştır.
• Güvenlik boşluğu suhtelerin eşkıyalığa yönelmesini kolaylaştırmıştır.

Suhte İsyanlarının Sonuçları

• Köylerin yeterli askerî korumadan yoksun olması suhtelerin yol kesme, köy basma ve soygun gibi eylemlerini artırmıştır.
• Anadolu’nun birçok bölgesinde asayiş bozulmuştur.
• Halk zulümden kaçarak yer değiştirmiştir.
• Devlet otoritesi sarsılmıştır.
• Eğitimli fakat işsiz bir grubun toplumsal sorun hâline geldiği görülmüştür.
• Suhte grupları zamanla eşkıyalık faaliyetlerine yönelmiştir.

Eyalet İsyanları:

• Merkezden uzak eyaletlerde çıkan isyanlardır.
• Yerel yöneticiler, beyler veya eyalet ileri gelenleri tarafından çıkarılmıştır.
• Bazı eyaletlerde özerklik veya bağımsızlık isteği etkili olmuştur.
• Merkezî otoritenin zayıflaması ve iltizam sisteminin yaygınlaşması etkili olmuştur.
• Yerel idarecilerin halka kötü davranması ve merkezin denetim gücünün azalması isyanlara zemin hazırlamıştır.
• Eflak, Boğdan, Halep, Kırım, Suriye ve Lübnan gibi bölgelerde yerel güçlerin etkisi artmıştır.

Eyalet İsyanlarının Sonuçları

• Merkezî otorite zayıflamıştır.
• Taşrada yerel güçler etkili hâle gelmiştir.
• Halk üzerindeki baskı artmıştır.
• Devletin eyaletleri kontrol etme gücü sarsılmıştır.
• Osmanlı’nın taşra yönetiminde ıslahat ihtiyacı belirginleşmiştir.

İsyanlara Karşı Alınan Önlemler: Askerî

• Celâli İsyanları üzerine Kuyucu Murad Paşa gibi sert tedbirler alan sadrazamlar görevlendirilmiştir.
• Eşkıyalık hareketlerine karşı düzenli ordu birlikleri ve kapıkulu askerleri sevk edilmiştir.
• Serdarlar ve özel yetkili paşalar atanmıştır.
• Taşrada düzeni sağlamak için geniş yetkilere sahip komutanlar görevlendirilmiştir.
• Suhte grupları dağıtılmaya çalışılmıştır.
• Yol güvenliği için derbentçilik sistemi güçlendirilmiştir.
• Kırsalda güvenliği sağlamak için yerel güçlerden yararlanılmıştır.

Ekonomik ve Sosyal Önlemler

• Aşırı vergiler kaldırılmaya veya azaltılmaya çalışılmıştır.
• Reayanın toprağa dönmesi teşvik edilmiştir.
• Göç eden halk yeniden köylerine yerleştirilmeye çalışılmıştır.
• Üretimin devamlılığı sağlanmak istenmiştir.
• Halkı ezen kadı, sancak beyi ve mültezimler görevden alınmış veya cezalandırılmıştır.
• Vergi ve angarya yüklerinin sınırlandırılması hedeflenmiştir.

İdarî, Hukuki ve Eğitim Önlemleri

• Reayanın şikâyetlerini azaltmak için adaletnâmeler çıkarılmıştır.
• Yöneticilerin keyfî uygulamalarını önlemek amaçlanmıştır.
• Rüşvet ve yolsuzlukla mücadele edilmeye çalışılmıştır.
• Tımar sistemini canlandırma girişimlerinde bulunulmuştur.
• Tımarların ehil kişilere verilmesi hedeflenmiştir.
• Medrese sayısı ve öğrenci alımı denetlenmeye çalışılmıştır.
• Suhte hareketleri kontrol altına alınmaya çalışılmıştır.

Rapor ve Layiha Hazırlatılması

• Devlet adamları ve aydınlardan sorunların nedenlerini açıklayan raporlar istenmiştir.
• Bu raporlara risale veya layiha denir.
• En bilinen örnekler Koçi Bey Risalesi ve Kâtip Çelebi’nin layihalarıdır.
• Raporlarda rüşvet ve liyakatsiz atamalar üzerinde durulmuştur.
• Tımar sistemindeki bozulmalar ve Yeniçeri Ocağı’nın bozulması ele alınmıştır.
• Mali sorunlar ve merkezî otoritenin zayıflaması vurgulanmıştır.

XVII. Yüzyıl Islahatlarının Genel Özellikleri

XVII. Yüzyıl Islahatçıları: I. Ahmet

• Saltanat yılları: 1603-1617
• Osmanlı veraset sisteminde önemli değişiklik yapmıştır.
• Kardeş katli uygulamasını fiilen sona erdiren süreci başlatmıştır.
• Ekber ve Erşed sistemini getirmiştir.
• Ekber ve Erşed sistemine göre hanedanın en yaşlı ve en olgun üyesinin tahta çıkması esas alınmıştır.
• Bu sistem taht kavgalarını azaltmayı amaçlamıştır.

XVII. Yüzyıl Islahatçıları: II. Osman / Genç Osman

• Saltanat yılları: 1618-1622
• Köklü değişiklikler yapmayı hedeflemiştir.
• Saray dışı evlilik yaparak padişahların haremden evlenme geleneğini değiştirmiştir.
• İlmiye sınıfının devlet işlerindeki etkisini azaltmaya çalışmıştır.
• 1621 Hotin Seferi’nde yeniçerilerin disiplinsizliğini görmüştür.
• Yeniçeri Ocağı’nı kaldırıp daha disiplinli yeni bir ordu kurmayı planlamıştır.
• Planı duyulunca yeniçeriler ve kapıkulu sipahileri ayaklanmış; tahttan indirilmiş ve öldürülmüştür.

XVII. Yüzyıl Islahatçıları: IV. Murad

• Saltanat yılları: 1623-1640
• Bağdat Fatihi olarak bilinir.
• Devlet otoritesini yeniden güçlendirmeyi amaçlamıştır.
• Kapıkulu askerlerinin sayısını azaltmaya çalışmıştır.
• Tımar sisteminde düzenlemeler yapmıştır.
• Bozahaneleri, kahvehaneleri ve meyhaneleri kapatmıştır.
• İçki ve tütün kullanımını yasaklamış, sert tedbirlerle merkezî otoriteyi artırmıştır.

XVII. Yüzyıl Islahatçıları: IV. Mehmet

• Saltanat yılları: 1648-1687
• Çok küçük yaşta padişah olmuştur.
• Saltanatının ilk yıllarında annesi valide sultan ve bazı devlet adamları etkili olmuştur.
• Bu dönemde Tarhuncu Ahmet Paşa ve Köprülüler gibi önemli devlet adamları ıslahatlar yapmıştır.
• Çınar Vakası, IV. Mehmet döneminin önemli merkez isyanlarından biridir.

Tarhuncu Ahmet Paşa

• IV. Mehmet döneminde sadrazamlık yapmıştır.
• Osmanlı tarihinde modern anlamda ilk bütçe çalışmalarından birini hazırlamıştır.
• Devletin gelir ve giderlerini ayrıntılı biçimde hesaplamıştır.
• Gelirlerin giderleri karşılamadığını tespit etmiştir.
• Saray masraflarını kısmaya çalışmıştır.
• Gelir-gider dengesini sağlamayı hedeflemiş ve tedbirleri raporlaştırmıştır.

Köprülüler Dönemi

• 1656-1683 yılları arasında Köprülü ailesinden gelen sadrazamların etkili olduğu dönemdir.
• Köprülü Mehmet Paşa sadrazamlık teklifini belirli şartlarla kabul etmiştir.
• Bu şartlar, sadrazamın rahat çalışmasını ve kararlarında desteklenmesini sağlamaya yöneliktir.
• Köprülü Mehmet Paşa maliyeyi düzenlemiş, orduda disiplini sağlamış ve devlet otoritesini güçlendirmiştir.
• Çanakkale Boğazı’ndaki Venedik ablukasını kaldırmıştır.
• Fazıl Ahmet Paşa Girit’in fethinde etkili olmuş, askerî ve mali düzenlemeleri sürdürmüştür.
• Köprülüler Dönemi’nde düzenlemeler Osmanlı Devleti’nin itibarını bir süreliğine artırmıştır.

İsyanlar Neden Kalıcı Olarak Önlenemedi

• İsyanlar çoğu zaman sert askerî yöntemlerle bastırılmıştır.
• Sorunların sosyal ve ekonomik kökenlerine yeterince inilmemiştir.
• Tımar sistemindeki bozulma kalıcı biçimde düzeltilememiştir.
• İltizam sisteminin halk üzerindeki baskısı azaltılamamıştır.
• Yeniçeri Ocağı’ndaki bozulma köklü biçimde çözülememiştir.
• Rüşvet ve iltimas önlenememiştir.
• Medrese mezunlarının işsizlik sorunu çözülememiştir.
• Taşrada merkezî otorite tam olarak sağlanamamıştır.
• Islahatlar kişilere bağlı kaldığı için süreklilik kazanamamıştır.
• Batı’daki gelişmeler henüz örnek alınmamıştır.
• Islahatlarda eski düzeni canlandırma anlayışı baskın olmuştur.

İsyanların Genel Sonuçları