TÜRK-İSLAM MEDENİYETİNDE Bilim, Kültür, Eğitim ve Sanat | 10. Sınıf Maarif Model Tarih Ders Notu

Günümüz Türk Kültür ve İş Birliği Kurumları

TİKA

• Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığıdır.
• 1992 yılında kurulmuştur.
• Ülkelerin ekonomik, sosyal ve insani kalkınma süreçlerini destekler.
• Ortak tarihî ve kültürel mirası korur.
• Türkiye’nin bilgi ve tecrübesini farklı coğrafyalarla paylaşır.
• Sürdürülebilir projeler ve faaliyetler yürütür.

TİKA’nın Faaliyet Alanları

• Eğitim
• Tarım
• Sağlık
• Restorasyon
• Temiz suya erişim
• İnsani yardım
• Kültürel mirasın korunması

TİKA’nın Faaliyet Coğrafyası

• Pasifik’ten Orta Asya’ya uzanan geniş bir alanda faaliyet yürütür.
• Orta Doğu ve Afrika’dan Balkanlara kadar çalışmalar yapar.
• Kafkasya’dan Latin Amerika’ya kadar uzanan coğrafyalarda yer alır.
• Güncel resmî bilgilere göre 170 ülkede 33 binden fazla proje gerçekleştirmiştir.

Yunus Emre Enstitüsü

• Yunus Emre Vakfına bağlı olarak 2009 yılında faaliyetlerine başlamıştır.
• Türkiye’yi tanıtmayı amaçlar.
• Türk dilini, tarihini, kültürünü ve sanatını dünyaya tanıtır.
• Türk kültürüyle ilgili bilgi ve belgeleri dünyanın istifadesine sunar.
• Türkiye ile diğer ülkeler arasında kültürel alışverişi ve dostluğu geliştirir.

Yunus Emre Enstitüsü’nün Çalışmaları

• Yurt dışında Türk dili, kültürü ve sanatı alanlarında eğitim almak isteyenlere hizmet verir.
• Türk kültür merkezleri aracılığıyla Türkçe öğretimi yapar.
• Kültür ve sanat etkinlikleri düzenler.
• Akademik ve bilimsel çalışmaları destekler.
• Türkiye’nin kültürel diplomasisine katkı sağlar.
• Çok sayıda ülkede temsilcilik ve kültür merkeziyle faaliyet göstermektedir.

Bilimsel Gelişmelerin Başlaması

• İslam dünyasında bilimsel çalışmalar özellikle VIII. yüzyılda Abbasilerle hız kazanmıştır.
• IX. yüzyıldan itibaren İslam dünyasında bilimsel alanda büyük bir ilerleme yaşanmıştır.
• Türkler, İslamiyet’i kabul ettikten sonra dinî ilimlere önem vermiştir.
• Matematik, astronomi, fizik, kimya, tıp, felsefe, mantık, coğrafya ve tarih gibi aklî bilimlerde çalışmalar yapılmıştır.

Bilimsel Geleneğin Yayılması

• Karahanlılar, Gazneliler ve Büyük Selçukluların yöneticileri bilim insanlarını himaye etmiştir.
• Medreseler, rasathaneler, kütüphaneler ve darüşşifalar desteklenmiştir.
• Bu bilimsel gelenek Malazgirt Savaşı’ndan sonra Anadolu’da da devam etmiştir.
• Anadolu beylikleri ve Türkiye Selçuklu Devleti döneminde bilimsel faaliyetler sürmüştür.
• Bilim yalnızca dinî ilimlerle sınırlı kalmamıştır.
• Matematik, tıp, astronomi, fizik, kimya ve mekanik gibi pozitif bilimler de gelişmiştir.

Bilim Merkezleri Neden Belirli Bölgelerde Yoğunlaştı

Eğitim ve Bilim Kurumları

Nizamiye Medreseleri

• Büyük Selçuklu Devleti döneminde vezir Nizamülmülk tarafından kurulmuştur.
• Bağdat Nizamiye Medresesi, sonraki medreselere model olmuştur.
• Nişabur, Bağdat, Belh ve İsfahan önemli merkezler arasındadır.
• Rey, Basra, Merv ve Musul önemli Nizamiye medreselerindendir.

Nizamiye Medreselerinin Amaçları

• İlmin gelişmesini sağlamak.
• Devlet ile ilmiye sınıfı arasında bağ kurmak.
• Devletin ihtiyaç duyduğu eğitimli kadroları yetiştirmek.
• Fatımîlerin Şiî propagandasına karşı Sünnî düşünceyi güçlendirmek.

Nizamiye Medreselerinde Eğitim

• Fıkıh, hadis, tefsir gibi dinî ilimler okutulmuştur.
• Felsefe, mantık, matematik, astronomi, tıp ve mühendislik gibi aklî bilimlere de yer verilmiştir.
• Derslerden sonra tartışma, ezber ve tekrar yöntemleriyle bilgi pekiştirilmiştir.
• Günlük yaşam namaz, ders ve bireysel çalışma düzenine göre planlanmıştır.

Nizamiye Medreselerinde Vakıf Sistemi

• Medreselerin gelirleri çoğunlukla vakıflar aracılığıyla sağlanmıştır.
• Vakıf bütçesinden öğrenci bursları karşılanmıştır.
• Müderris maaşları vakıf bütçesinden ödenmiştir.
• Yemek masrafları ve kurumun bakım giderleri karşılanmıştır.
• Bu nedenle medreselerde eğitim büyük ölçüde ücretsiz yürütülmüştür.

Türk-İslam Medeniyetinde Kütüphanecilik

• Kütüphane kurma geleneği Beytü’l-Hikme ile başlamış ve gelişmiştir.
• Kurtuba, Kahire, Merv, Semerkand ve Buhara önemli kütüphane merkezleridir.
• Kütüphaneler bilginin korunmasını sağlamıştır.
• Kitap çoğaltma faaliyetlerini desteklemiştir.
• Araştırmacılara çalışma ortamı sunmuştur.
• Eğitim ve bilimin halka daha geniş ölçüde ulaşmasına katkı sağlamıştır.

Türkiye Selçuklularında Kütüphaneler

• Türkiye Selçuklu Devleti’nde kütüphane kurma geleneği devam etmiştir.
• Cami, medrese ve kervansaray gibi kamusal mekânlarda kütüphaneler açılmıştır.
• Kütüphaneler eğitim ve bilim hayatını destekleyen kurumlar arasında yer almıştır.

Türk-İslam Medeniyetinde Eğitim ve Bilim

• Bilimsel çalışmalar devlet tarafından desteklenmiştir.
• Bilim insanları hükümdarlar tarafından himaye edilmiştir.
• Medreseler, rasathaneler, darüşşifalar ve kütüphaneler bilimsel faaliyetleri desteklemiştir.
• Dinî ilimlerin yanında aklî bilimlere de önem verilmiştir.
• Bilim insanları deney, gözlem ve eleştirel düşünceyle araştırma yapabilmiştir.
• Özgün buluşlar ve yorumlar ortaya konmuştur.

Orta Çağ Batı Medeniyetinde Eğitim ve Bilim

• Orta Çağ Avrupası’nda skolastik düşünce egemendi.
• Eğitim ve bilim büyük ölçüde Katolik Kilisesi’nin denetimi altındaydı.
• Eğitim katedral okullarında, manastır okullarında ve rahiplerin kontrolünde verilmekteydi.
• Eğitim dili Latinceydi.
• Halk arasında okuma yazma oranı düşüktü.
• Eğitim başlangıçta daha çok din adamı yetiştirmeye yönelikti.

Batı Dünyasında Bilimsel Canlanma

• Kilise öğretileri bilimsel gelişmelerin önünde önemli bir engel oluşturmuştur.
• Haçlı Seferleri’nden sonra Avrupalılar İslam dünyasının bilimsel birikimine ilgi duymaya başlamıştır.
• Tuleytula / Toledo, Sicilya, Gırnata / Granada ve Endülüs kültür merkezlerindeki eserler Avrupa’ya aktarılmıştır.
• Arapçadan yapılan çeviriler Avrupa’daki bilimsel canlanmayı etkilemiştir.
• Bologna, Oxford, Cambridge, Paris ve Padua gibi üniversiteler bilimsel çalışmalara öncülük etmiştir.

Eğitim ve Bilim Karşılaştırması

İbn Nefis’in Bilim Tarihindeki Yeri

• İbn Nefis (1213-1288), XIII. yüzyılın en önemli hekimlerinden biridir.
• Tarihte küçük kan dolaşımını doğru biçimde tanımlayan önemli bilim insanlarından kabul edilir.
• Galen’in kanın kalbin sağ ve sol karıncıkları arasında doğrudan geçtiği yönündeki hatalı görüşünü düzeltmiştir.
• Antik otoriteleri körü körüne tekrar etmemiş; eleştirel yaklaşım sergilemiştir.
• Buluşu yüzyıllar sonra Avrupalı bilim insanları tarafından yeniden keşfedilmiştir.
• Eseri Latinceye çevrilmiş ve XVI. yüzyılda Avrupa bilim çevrelerinde tanınmıştır.

Eğitimin Yaygınlaştırılması

Türk-İslam Sanatı

• Türk-İslam sanatı, İslamiyet öncesi Türk gelenekleriyle şekillenmiştir.
• İslam sanatı, Bizans, İran, Yunan ve Roma etkileri görülür.
• Kafkas ve Akdeniz kültürlerinin etkisi de bulunmaktadır.
• Türk-İslam sanatı bir sentez sanatıdır.

Türk-İslam Sanat Dalları ve Eserleri

• Gelişen sanat dalları: taş işçiliği, çini ve ahşap işçiliği.
• Maden sanatı, hat sanatı ve tezhip gelişen sanat dallarındandır.
• Geometrik ve bitkisel süsleme önemli sanat unsurlarındandır.
• Mimari eserler arasında cami, medrese, han ve kervansaray bulunur.
• Kümbet, türbe, şifahane ve külliye önemli mimari eserlerdir.

Süsleme Anlayışı ve Kümbet

• Figürlü anlatım yerine geometrik motifler ve bitkisel motifler tercih edilmiştir.
• Yazı / hat sanatı ile soyut ve sembolik süslemeler kullanılmıştır.
• Bunun nedeni İslam sanatında tasvir konusundaki hassasiyetlerdir.
• Kümbet, anıt mezar niteliği taşıyan bir yapı türüdür.
• Çadır geleneğinin mimariye yansıması olarak değerlendirilir.
• Türklere özgü yapı türlerinden biri olarak kabul edilir.

Divriği Ulu Cami ve Darüşşifası

• Türk-İslam mimarisinin başyapıtlarından biridir.
• 1228-1229 yıllarında Mengücekliler tarafından inşa edilmiştir.
• Cami, darüşşifa ve türbeden oluşan bir külliye özelliği taşır.
• Anadolu’daki geleneksel taş işçiliğinin en güzel örneklerinden biridir.
• Külliyede dört adet taç kapı bulunmaktadır.

Orta Çağ Avrupa Sanatı

• Katolik Kilisesi ve tarikatlar belirleyici olmuştur.
• Sanat büyük ölçüde dinî karakterlidir.
• Mimari eserler arasında katedral, manastır, şato, kale ve saray bulunur.
• Başlıca sanat üslupları Romanesk ve Gotik sanattır.
• Romanesk sanat IX-XII. yüzyıllar arasında görülmüştür.
• Gotik sanat XII-XVI. yüzyıllar arasında görülmüştür.

Batı Sanatının Unsurları

• Eserlerde genellikle İncil ve Tevrat’ta anlatılan olaylar tasvir edilmiştir.
• Fresk / duvar resmi yaygın sanat unsurlarındandır.
• Heykel ve vitray / renkli cam sanatı yaygındır.
• Süsleme sanatı Batı sanatında önemli yer tutar.
• İnsan, hayvan, aziz ve kraliyet figürleri yaygın biçimde kullanılmıştır.

Sanat Karşılaştırması

Tasavvufun Tanımı ve Değerleri

• Tasavvuf, insanın ahlaki olarak olgunlaşmasını, kemale ermesini ve manevi arınmasını hedefleyen düşünce sistemidir.
• Tasavvufi hayat tarzını benimseyerek Allah’a yakın olmaya çalışan kişiye mutasavvıf denir.
• Temel değerleri sevgi, hoşgörü, tevazu, sabır ve adalettir.
• Birlik ve kardeşlik, nefisle mücadele, insan sevgisi, hakikat arayışı ve bilgiye değer verme de temel değerlerdendir.

Tasavvufun Toplumsal Rolü

• Dil, din, mezhep, ırk ve cinsiyet ayrımı gözetmeden bütün insanları kucaklamayı amaçlar.
• Moğol istilası gibi zorlu dönemlerde Anadolu halkına manevi güç ve umut vermiştir.
• Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşmasında büyük rol oynamıştır.

Hoca Ahmed Yesevi’nin Rolü

• Hoca Ahmed Yesevi (?-1166), Türk dünyasında tasavvufun temelini atan önemli mutasavvıflardandır.
• Öğretileri Horasan erenleri aracılığıyla Anadolu’ya taşınmıştır.
• Düşüncelerinde Allah sevgisi, tevazu, halka hizmet ve iyilik öne çıkar.
• Nefisle mücadele ve ahlaki olgunluk önemli öğretilerindendir.
• Türk dünyasında halkın gönül dünyasını zenginleştirmiştir.
• Türkçe tasavvuf geleneğinin oluşmasına katkı sağlamıştır.

Mevlana Celaleddin Rumi

• Eserlerinde insan sevgisi ve hoşgörüyü işlemiştir.
• En önemli eseri Mesnevidir.
• Sevgi, hoşgörü, adalet, tevazu, sabır, kardeşlik, birlik ve hakikat arayışını vurgulamıştır.
• Sevgi insanları birbirine yaklaştıran en güçlü bağdır.
• Hoşgörü farklılıkların barış içinde yaşamasını sağlar.
• UNESCO tarafından 2007 yılı, Mevlana’nın doğumunun 800. yılı dolayısıyla anma etkinlikleriyle öne çıkarılmıştır.

Mevlana’nın Evrensel Değerleri

• Adalet, toplum düzeninin temelidir.
• Sabır, zorluklar karşısında insana güç verir.
• Hakikat arayışı, insanın manevi olgunluğa ulaşmasını sağlar.
• Mevlana’nın evrensel sevgi ve hoşgörü anlayışı dünya çapında kabul görmüştür.

Hacı Bektaş Veli

• XIII. yüzyılda yaşamıştır.
• Bektaşilik düşüncesinin kurucusudur.
• Yeniçeri Ocağı’nın piri olarak kabul edilmiştir.
• En önemli eseri Makâlâttır.
• Öğretilerinde insana değer verme, eşitlik, hoşgörü ve birlik ön plandadır.
• Ahlak, barış ve kendini kontrol etme de öne çıkan değerlerdir.

Yunus Emre

• Şiirlerinde halkın anlayacağı sade bir Türkçe kullanmıştır.
• İlahi aşkı, insan sevgisini ve hoşgörüyü işlemiştir.
• Eserleri Divan ve Risaletü’n-Nushiyye’dir.
• Sevgi, hoşgörü, alçakgönüllülük, insan sevgisi, birlik ve beraberlik vurguladığı değerlerdir.
• Yunus’a göre insanı sevmek, Yaradan’dan ötürü insanı sevmektir.
• Türkçeyi kullanması, Türk kültürünün ve İslam anlayışının geniş halk kitlelerine yayılmasını sağlamıştır.

Muhyiddin İbnü’l-Arabî

• 1165-1240 yılları arasında yaşamıştır.
• Tasavvuf anlayışı kendisinden sonraki tasavvuf hareketlerini etkilemiştir.
• Evrensel aşkı, insanın ilahi birliğe ulaşması için bir yol olarak görmüştür.
• Vahdet-i vücut öğretisiyle insanlığa derin bir felsefi bakış kazandırmıştır.
• Öğretilerinde bilgiye, öz farkındalığa ve cehaletten uzak durmaya önem verir.

İbnü’l-Arabî’nin Öne Çıkan Düşünceleri

• Gerçek bilgi insanı hayatla buluşturur.
• Cehalet toplumsal ayrışmanın temelidir.
• Kendi bilgisizliğini bilmek, öğrenmenin ilk adımıdır.
• İnsan sürekli öğrenmeye açık olmalıdır.
• Bilgi, insanı Hakk’a ve içsel barışa yaklaştıran bir yoldur.

Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşması

• Bilim, eğitim ve kültür
• Tekkeler, zaviyeler ve Ahilik
• Sanat ve mimari eserler
• Kalıcı medeniyet inşası

Bilim, Eğitim ve Kültürün Etkisi

• Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşması yalnızca askerî fetihlerle gerçekleşmemiştir.
• Bu süreçte medreseler, tekkeler, zaviyeler ve Ahilik teşkilatı etkili olmuştur.
• Kütüphaneler, darüşşifalar, mutasavvıflar ve alimler de sürece katkı sağlamıştır.
• Sanat ve mimari eserler Anadolu’nun manevi ve kültürel dönüşümüne katkı sunmuştur.
• Horasan’dan Anadolu’ya gelen alimler ve mutasavvıflar etkili olmuştur.

Kurumlar ve Gönül Önderleri

• Medreseler bilimsel ve dinî eğitimi sistemleştirmiştir.
• Tekkeler ve zaviyeler halkın manevi eğitimine katkı sunmuştur.
• Ahilik teşkilatı, Türk-İslam ahlakını esnaf ve şehir hayatına yerleştirmiştir.
• Hacı Bektaş Veli, Mevlana ve Yunus Emre gibi gönül önderleri hoşgörüyü yaymıştır.
• Türkçeyi kullanarak halkla doğrudan iletişim kurmuşlardır.
• Göçebe Türkmenlerin yerleşik hayata uyumunu ve yerel halkın İslamiyet’e ısınmasını kolaylaştırmışlardır.

Mimari Eserlerin Etkisi

• Cami, medrese, kervansaray, şifahane ve külliyeler askerî fetihleri kalıcı medeniyet inşasına dönüştürmüştür.
• Anadolu’nun Türk-İslam kimliğini güçlendirmiştir.
• Yerleşik hayatı teşvik etmiştir.
• Yeni şehir merkezlerinin oluşmasına katkı sağlamıştır.
• Ticaret, eğitim, sağlık ve ibadet ihtiyaçlarını karşılamıştır.

Anadolu’daki Mimari Örnekler

• Aksaray Sultanhanı, ticaretin güvenli ve düzenli yürütülmesine katkı sağlamıştır.
• Sivas Gök Medrese, eğitim ve kültür hayatının gelişmesine katkı sağlamıştır.
• Konya Karatay Medresesi, İslam kültürünün kurumsallaşmasında etkili olmuştur.
• Kayseri Gevher Nesibe Şifahanesi, sağlık hizmetleri ve tıp eğitimi açısından önemlidir.
• Divriği Ulu Cami ve Darüşşifası, mimari, sağlık ve ibadet işlevini birleştiren önemli bir külliyedir.

Türk- İslam Bilim İnsanlarının Ortak Özellikleri

• Çağlarının ötesinde bir vizyona sahiptirler.
• Deney ve gözleme önem vermişlerdir.
• Bilgiyi paylaşmayı amaçlamışlardır.
• Birden fazla bilim dalında çalışma yapmışlardır.
• Önceki medeniyetlerin bilimsel mirasını öğrenmiş, yorumlamış ve geliştirmişlerdir.
• Özgün eserler ve buluşlar ortaya koymuşlardır.
• Doğu ve Batı arasında bilimsel köprü işlevi görmüşlerdir.

Cabir bin Hayyan

• ?-815 — Kimya, simya, tıp, astronomi, felsefe, matematik
• Modern kimyanın temellerini atmıştır.
• Kimyanın bağımsız bir bilim dalı hâline gelmesine katkı sağlamıştır.
• Sülfürik asit ve nitrik asit gibi bileşikleri tanımlamıştır.
• Damıtma, kristalizasyon ve buharlaştırma gibi laboratuvar tekniklerini geliştirmiştir.

El-Harezmi

• 780-850 — Matematik, algoritma, astronomi, coğrafya
• Beytü’l-Hikme’de çalışmalar yapmıştır.
• Cebir ilminin kurucusu kabul edilir.
• Cebirle ilgili eserleri XVI. yüzyıla kadar Avrupa üniversitelerinde ders kitabı olarak okutulmuştur.

Farabi

• 871-950 — Felsefe, fizik, tıp, müzik
• Sesin fiziksel oluşumunu açıklamıştır.
• Titreşimlerin dalga uzunluğuna göre değiştiğini belirtmiştir.
• Aristo’dan sonra “Muallim-i Sânî” yani “İkinci Öğretmen” unvanıyla anılmıştır.
• Batı’da Alfarabius adıyla tanınmıştır.

İbn Sina

• 980-1037 — Tıp, felsefe, fizik, metafizik, matematik, astronomi, edebiyat, musiki
• El-Kanun fi’t-Tıp adlı eseri Avrupa üniversitelerinde yüzyıllarca kaynak kitap olarak okutulmuştur.
• Doğu ve Batı arasında bilimsel köprü görevi görmüştür.

Gazali

• 1058-1111 — Felsefe, kelam, ahlak, tasavvuf, eğitim
• Tehafütü’l-Felasife adlı eserinde filozofların bazı görüşlerini eleştirmiştir.
• İhyaü Ulumi’d-Din adlı eseriyle İslam ahlakı, tasavvufu ve dinî ilimleri yeniden yorumlamıştır.
• Manevi gelişimde eğitimin önemini vurgulamıştır.

İbn Rüşd

• 1126-1198 — Felsefe, tıp, hukuk
• Batı’da Averroes adıyla tanınmıştır.
• Aristo felsefesini yorumlamıştır.
• Eserleri Latinceye çevrilmiş ve Batı düşüncesi ile Rönesans üzerinde etkili olmuştur.
• Thomas Aquinas, Albertus Magnus ve Dante gibi düşünürleri etkilemiştir.

Kutbeddin Şirazi

• 1236-1311 — Tıp, astronomi, matematik, felsefe, fizik, edebiyat
• Hastalıkların teşhis ve tedavisine yönelik çalışmalar yapmıştır.
• Gökkuşağının oluşumunu bilimsel olarak açıklayan önemli bilim insanlarından biridir.
• Işığın kırılması ve yansıması üzerine çalışmaları optik bilimine katkı sağlamıştır.

İbn Haldun

• 1332-1406 — Tarih, sosyoloji, tarih felsefesi
• Mukaddime adlı eserinde tarihin yalnızca olay anlatımı olmadığını savunmuştur.
• Tarihin toplumsal, ekonomik ve siyasal dinamiklerle açıklanması gerektiğini belirtmiştir.
• Sosyolojinin ve tarih felsefesinin kurucularından kabul edilir.

Uluğ Bey

• 1394-1449 — Astronomi, matematik
• Semerkant’ta medrese ve rasathane kurmuştur.
• Zîc-i Uluğ Bey adlı yıldız cetveliyle astronomiye katkı sağlamıştır.
• Tanjant ve sinüs tablolarıyla trigonometrinin gelişmesine katkıda bulunmuştur.

Takiyyüddin

• 1526-1585 — Astronomi, mühendislik, matematik
• Osmanlı döneminde yaşamış önemli astronom ve mühendistir.
• Batlamyus ve Uluğ Bey’in çalışmalarını incelemiştir.
• Hassas gözlem araçları geliştirmiştir.
• Güneş’in Dünya’ya uzaklığını ölçmek için mürakkas adlı aleti kullanmıştır.
• Sidretü’l-Müntehâ adlı astronomik tabloyu hazırlamıştır.

Biruni

• 973-1051 — Astronomi, matematik, coğrafya, tarih
• Gazneli Mahmud’un himayesinde çalışmalar yapmıştır.
• İki yer arasındaki boylam farkını hesaplamak için ay tutulmasını gözlemlemiştir.
• Kitabü’t-Tefhim adlı eseri çeşitli bilimsel konuları içerir.

İbn Nefis

• 1213-1288 — Tıp
• Küçük kan dolaşımını doğru biçimde tanımlamıştır.
• Galen’in kan dolaşımıyla ilgili hatalı görüşünü düzeltmiştir.

Kaşgarlı Mahmud

• XI. yüzyıl — Dil, kültür, coğrafya
• Divanü Lugati’t-Türk adlı eseri yazmıştır.
• Türkçenin Arapçayla boy ölçüşebilecek zenginlikte olduğunu göstermiştir.
• Eserinde Türk boylarının dili, kültürü ve coğrafyası hakkında bilgi vardır.
• Ayrıca döneme ait bir dünya haritası da bulunur.

Ömer Hayyam

• 1048-1131 — Matematik, astronomi, felsefe, edebiyat
• Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah adına Celali Takvimi’ni hazırlamıştır.
• İsfahan’da gözlemevi kurmuştur.
• Zîc-i Melikşahî adlı yıldız konum tablosunu oluşturmuştur.
• Üçüncü dereceden denklemler üzerine çalışmalar yapmıştır.
• Rubaileriyle de tanınır.

Cezeri

• XII-XIII. yüzyıl — Mekanik, mühendislik, sibernetik, otomasyon
• Artuklular döneminde yaşamıştır.
• Kitabü’l-Hiyel adlı eserinde mekanik araçların çizimlerini ve çalışma prensiplerini açıklamıştır.
• Hava ve su dengesiyle çalışan 50’den fazla araç tasarlamıştır.
• Su saati, mum saati, kan alma teknesi, otomatik makine ve robot tasarlamıştır.

İbn Bibi

• XIII. yüzyıl — Tarih
• Türkiye Selçukluları döneminde yaşamıştır.
• El-Evâmirü’l-Alâiyye fi’l-Umûri’l-Alâiyye adlı eserinde Türkiye Selçuklu tarihini anlatmıştır.
• I. Alaeddin Keykubad dönemi, siyasi olaylar, sosyal-idari yapı, ikta sistemi, mülk ve hibe gibi konularda bilgi vermiştir.

Hulusi Behçet

• 1889-1948 — Dermatoloji, tıp
• Kendi adıyla anılan Behçet hastalığını tanımlamıştır.
• Dünya tıp literatürüne önemli katkı sağlamıştır.

Aydın Sayılı

• 1913-1993 — Bilim tarihi
• Türk-İslam bilim tarihi üzerine çalışmalar yapmıştır.
• İslam dünyasında astronomi, matematik, tıp ve felsefe alanlarındaki gelişmelerin Batı’daki Rönesans ve Aydınlanma süreçlerine katkılarını incelemiştir.
• İslam Dünyasında Rasathaneler önemli eseridir.

Cahit Arf

• 1910-1997 — Matematik
• Arf değişmezi ve Arf halkaları gibi çalışmalarıyla tanınır.
• Cebir, geometri, sayılar teorisi ve topoloji alanlarına katkıda bulunmuştur.

Asuman Baytop

• 1920-2015 — Botanik
• Bitki sistematiği, taksonomi ve Türkiye’deki yerel bitki türleri üzerine çalışmalar yapmıştır.
• Türkiye’nin bitki çeşitliliğinin sınıflandırılmasına katkı sağlamıştır.

Feza Gürsey

• 1921-1992 — Teorik fizik, matematiksel fizik
• Kuantum alan teorisi, simetri teorileri ve genel görelilik üzerine çalışmıştır.
• Einstein alan denklemleri, gravitonlar ve gravitasyonel dalgalarla ilgili bilimsel gelişmelere katkı sunmuştur.

Fuat Sezgin

• 1924-2018 — Bilim tarihi
• Arap-İslam bilimleri üzerine çalışmalar yapmıştır.
• İslam medeniyetinin matematik, astronomi, tıp ve felsefeye katkılarını belgelerle ortaya koymuştur.
• Bilimin evrenselliğini savunmuştur.

Gazi Yaşargil

• 1925-2025 — Nöroşirürji
• Modern mikrocerrahinin öncülerinden kabul edilir.
• Beyin tümörleri ve damar malformasyonları gibi karmaşık hastalıkların tedavisinde yeni yöntemler geliştirmiştir.

Oktay Sinanoğlu

• 1935-2015 — Kimya, teorik fizik, moleküler biyoloji
• Kuantum kimyası ve moleküler biyoloji alanlarında çalışmalar yapmıştır.
• Sinanoğlu-Davydov Modeli, protein ve DNA davranışlarının anlaşılmasına katkı sağlamıştır.

Aziz Sancar

• 1946- — Moleküler biyoloji, genetik
• DNA onarım mekanizmaları üzerine çalışmalar yapmıştır.
• 2015 Nobel Kimya Ödülü’nü kazanmıştır.
• Çalışmaları kanser araştırmaları ve genetik hastalıkların anlaşılması açısından önemlidir.