Bu yazımızda güncel müfredata göre hazırladığımız 10. sınıf tarih dersi 3. ünitesi olan Cihan Devleti Osmanlı (1453-1683) ünitesinin özet ders notlarını paylaşıyoruz. Osmanlı Devleti’nin Cihan Devleti Hâline Gelmesi Ders Notu sayesinde tarih dersi yazılılarına tam olarak hazırlanacaksınız.10. sınıf tarih kitabı özet pdf ders notları sayesinde derslerde daha başarılı olacaksınız. MEB Maarif modeline uygun olarak hazırladığımız 10. sınıf tarih dersi notları aşağıdaki konuları kapsamaktadır.
Ders: 10. sınıf tarih
Ünite: 3. Ünite: Cihan Devleti Osmanlı (1453-1683)
Öğrenme Çıktısı/ kazanım: Osmanlı Devleti’nin Cihan Devleti Hâline Gelmesi pdf
İlgili yazılı: 10. sınıf tarih dersi 2. dönem 2. yazılı
OSMANLI DEVLETİ’NDE İSYANLAR
Osmanlı Devletinde İsyanlar
Bu isyanlar genel olarak dört ana başlıkta incelenir:
- İstanbul (Merkez) İsyanları: Genellikle Kapıkulu askerlerinin çıkardığı isyanlardır.
- Celâli İsyanları: Anadolu’daki ekonomik ve sosyal sıkıntılardan doğan halk isyanlarıdır.
- Suhte İsyanları: Medrese öğrencilerinin çıkardığı isyanlardır.
- Eyalet İsyanları: Merkeze uzak eyaletlerdeki yerel yöneticilerin çıkardığı isyanlardır.
İstanbul (Yeniçeri) İsyanları
Bu isyanlar, devletin merkezinde çıktığı için İstanbul İsyanları olarak adlandırılır.
Yeniçeriler öncülük ettiği için Yeniçeri İsyanları da denir.
Temel Nedenler:
- Devlet otoritesinin zayıflaması.
- Ulufe denilen maaşların zamanında ödenmemesi veya ayarı düşük para (tağşiş) ile ödenmesi.
- Cülus bahşişi almak için sık sık padişah değiştirmek istemeleri.
- Devlet adamlarının yeniçerileri kendi çıkarları için kışkırtması.
İlk Yeniçeri İsyanı: Buçuktepe Vakası (1446)
Osmanlı tarihindeki ilk yeniçeri isyanı Buçuktepe Vakası’dır.
Sultan II. Murat’ın tahtı küçük yaştaki oğlu II. Mehmet’e bırakmasıyla başlamıştır.
Yeniçeriler, akçenin değerinin düşürülmesinden rahatsız olmuş ve maaşlarına zam istemiştir.
İsyanın asıl nedeni, padişah ve Sadrazam Çandarlı Halil Paşa arasındaki güç mücadelesidir.
İsyan sonucunda II. Murat yeniden tahta çıkmıştır.
Genç Osman’ın (II. Osman) Öldürülmesi
Sultan II. Osman, 1621’deki Lehistan Seferi’nde yeniçerilerin disiplinsizliği nedeniyle başarısız olmuştur.
Bu durum üzerine Yeniçeri Ocağı’nı kaldırmayı ve daha disiplinli bir ordu kurmayı planlamıştır.
Bu planının duyulması üzerine yeniçeriler ve kapıkulu sipahileri isyan etmiştir.
Saray’ı basan isyancılar, II. Osman’ı Yedikule Zindanları’nda hapsetmiş ve kısa süre sonra öldürmüşlerdir.
Bu olay, bir padişahın isyancılar tarafından öldürüldüğü ilk olaydır.
Çınar Vakası (Vaka-yı Vakvakiye) – 1656
Sultan IV. Mehmet döneminde, devletin mali krizde olması nedeniyle maaşlar yine ayarı düşük akçeyle ödenmiştir.
Bunun üzerine isyan eden askerler, sorumlu gördükleri yaklaşık 30 devlet adamının idamını istemiştir.
Padişah, olayların büyümemesi için bu isteği kabul etmek zorunda kalmıştır.
İdam edilen kişilerin cesetleri Sultanahmet Meydanı’ndaki bir çınar ağacına asılmıştır.
Bu olaya, ağacın meyve veren bir ağaca benzetilmesiyle Vaka-yı Vakvakiye (Vakvak Ağacı Olayı) denmiştir.
Celâli İsyanları ve Nedenleri
Anadolu’da çıkan büyük halk ayaklanmalarıdır.
Adını, Yavuz Sultan Selim döneminde Tokat’ta isyan eden Bozoklu Şeyh Celâl’den almıştır.
Temel Nedenler:
- Tımar sisteminin bozulması ve tımarlı sipahilerin önemini kaybetmesi.
- Vergilerin, özellikle avarız vergisinin artması ve halkın ekonomik olarak zorlanması.
- İltizam sisteminin yaygınlaşması ve mültezimlerin halka baskı yapması.
- Uzun süren savaşların getirdiği yıkım ve asker kaçaklarının artması.
Başlıca Celâli İsyanları
- Karayazıcı İsyanı: İlk büyük Celâli isyanıdır. Haçova Savaşı’ndan kaçan askerleri etrafında toplayarak Urfa çevresinde etkili olmuştur.
- Canbolatoğlu İsyanı: Halep ve çevresinde etkili olmuş, kendi adına para bastırarak bağımsızlığını ilan etmiştir.
- Kalenderoğlu İsyanı: Manisa ve Aydın çevresinde başlamış, Kuyucu Murat Paşa’nın müdahalesiyle bastırılmıştır.
- Abaza Hasan Paşa İsyanı: Osmanlı tarihindeki en büyük Celâli isyanlarından biridir ve orduyu uzun süre uğraştırmıştır.
Celâli İsyanlarının Sonuçları
İsyanlar nedeniyle Anadolu’da güvenlik ve düzen bozulmuştur.
Halk, can ve mal güvenliği kalmadığı için köylerini terk ederek büyük şehirlere göç etmiştir.
Bu büyük göç hareketine Büyük Kaçgun adı verilir.
Tarım arazileri boş kalmış, üretim düşmüş ve kıtlık yaşanmıştır.
Şehirlerde nüfus artmış, bu da yeni sosyal ve ekonomik sorunlara yol açmıştır.
Suhte ve Eyalet İsyanları
- Suhte İsyanları: Suhte, medrese öğrencisi demektir. Beşik ulemalığı (âlimin çocuğunun âlim sayılması) gibi uygulamalarla ilmiye sınıfının bozulması, medreselerdeki öğrenci sayısının artması ve işsizlik sorununun ortaya çıkması nedeniyle isyan eden suhteler, zamanla eşkıyalık faaliyetlerine başlamıştır.
- Eyalet İsyanları: Merkezden uzak eyaletlerdeki yöneticilerin (örneğin Kırım, Suriye) bağımsızlık kazanmak amacıyla çıkardığı isyanlardır.
İsyanlara Karşı Alınan Önlemler ve Islahatlar
Devlet adamları ve aydınlar, sorunların çözümü için raporlar hazırlamıştır. Bu raporlara risale veya layiha denir.
En bilinenleri Koçi Bey Risalesi ve Kâtip Çelebi’nin layihalarıdır.
Bu raporlarda rüşvetin, liyakatsiz atamaların ve sistemdeki bozulmaların altı çizilmiştir.
Sultan IV. Murat gibi padişahlar, isyanları bastırmak için sert tedbirler alarak merkezi otoriteyi yeniden güçlendirmeye çalışmıştır.
Tarhuncu Ahmet Paşa ilk modern Osmanlı bütçesini hazırlamış, Köprülüler Dönemi’nde ise mali ve askeri alanlarda önemli düzenlemeler yapılmıştır.
XVII. Yüzyıldaki Islahatçı Padişahlar ve Devlet Adamları
- Sultan I. Ahmet: Kardeş katli yasasını kaldırarak Ekber ve Erşed sistemini getirmiştir.
- Genç Osman (II. Osman): Saray dışından evlenerek geleneği bozmuş, ilmiye sınıfının etkisini azaltmaya çalışmış ve Yeniçeri Ocağı’nı kaldırmayı planlamıştır.
- Sultan IV. Murat: Sert tedbirlerle devlet otoritesini yeniden güçlendirmiş, içki ve tütünü yasaklamıştır.
- IV. Mehmet Dönemi: Tarhuncu Ahmet Paşa ilk modern bütçeyi hazırlamış, Köprülüler ise mali ve askeri alanda önemli ıslahatlar yapmıştır.
Bir yanıt bırakın