Demokrasinin Tarihsel Gelişimi / 1. Ünite: Demokrasi ve İnsan Haklarının Gelişimi | Maarif Modeli

Demokrasinin temel ilkelerinden Türkiye Cumhuriyeti anayasalarına

Demokrasi; halkın yönetimde söz sahibi olduğu, yöneticilerin halkın iradesine dayandığı, farklı görüşlerin bir arada yaşayabildiği ve devlet gücünün hukukla sınırlandırıldığı yönetim anlayışıdır. Bu not, demokrasinin temel kavramlarını ve tarihsel gelişimini karşılaştırmalı biçimde ele alır.

1 Demokrasi ve Temel Kavramlar

Demokrasi sözcüğü Eski Yunancadaki demos yani halk ve kratos yani iktidar kelimelerinden oluşur. Demokrasi, farklı çiçeklerin birlikte büyüdüğü bir bahçe gibi düşünülebilir; çünkü farklı görüşlerin birlikte yaşamasına imkân verir. Sınıf temsilcisinin öğrencilerin oyuyla belirlenmesi de halkın yöneticilerini seçmesine benzer.

1 1 Temel Kavramlar

1 2 İlkelerin Günlük Hayattaki Karşılığı

• Temsilciler özgür ve eşit oylarla seçilmeli; halk karar süreçlerine katılabilmeli ve yöneticileri denetleyebilmelidir.
• Çoğunluğun kararı uygulanırken azınlıkta kalanların temel hakları korunmalıdır.
• Vatandaş yasalara ve başkalarının haklarına saygı gösterir, insan onurunu korur ve toplumsal sorunların çözümüne katkı sunar.

1 3 Hak ve Özgürlüklerin Sınırı

• Özgürlük, başkalarını incitme, küçük düşürme veya haklarını ihlal etme yetkisi vermez.
• Bir kişinin fotoğrafı paylaşma özgürlüğü gerekçe gösterilerek izinsiz yayımlanmamalıdır.
• Özel gereksinimli bireylerin başarıları saygılı bir dille anlatılmalı; alaycı lakaplardan kaçınılmalıdır.
• Hakların sınırı kişilerin keyfî kararlarına değil, başkalarının haklarını ve ortak yaşamı koruyan hukuk kurallarına dayanmalıdır.

2 Demokrasi Türleri

3 Antik Atina’da Demokrasi

• Atinalı yurttaşlar agorada toplanarak siyasi kararları doğrudan tartışır ve oylardı.
• Halka açık tartışma ve uzlaşma, sorumluluk ve aidiyet duygusunu güçlendirirdi.
• Ekklesia, yurttaşların katıldığı halk meclisiydi ve siyasi kararların görüşüldüğü yerdi.
• Bule Meclisi, on kabileden kurayla belirlenen 500 üyeden oluşur; gündem ve idari işlerle ilgilenirdi.
• Kura ve sıra yöntemi yurttaşların yönetim görevlerini dönüşümlü üstlenmesini ve yönetim deneyiminin yayılmasını sağlardı.
• Kadınlar, köleler ve metekler siyasal haklara sahip değildi. Metek, başka bir polisten gelip Atina'ya yerleşmiş yabancıydı.

Ostrasizm

• Aşırı güçlenen kişilerin tiranlığa yönelmesini önlemek amacıyla uygulandı.
• Yurttaşlar tehlikeli gördükleri kişinin adını ostraka adı verilen çömlek parçalarına yazardı.
• Belirli sayıya ulaşılması hâlinde kişi on yıl sürgün edilirdi; uygulama demokrasiyi koruma aracı sayılırdı.

4 Türklerde Kurultay

• İslamiyet öncesi Türklerde kurultaya toy ve kengeş de denirdi. Kağan, hatun ve devlet ileri gelenleri katılırdı.
• Siyasi, askerî, ekonomik ve kültürel sorunlar görüşülür; danışma, katılım ve dayanışma öne çıkardı.
• Hükümdarın belirlenmesinde töre ve gelenekler etkiliydi. Mete devlet ileri gelenlerinin görüşünü alsa da son karar hükümdara aitti.
• Meclis hükümdarın bazı tekliflerini kabul etmeyebilirdi. Bilge Kağan'ın şehirleri surlarla çevirme ve dinî propaganda yapılması teklifleri onaylanmamıştı.
• Hatun elçi kabulünde ve önemli meclislerde hakanla birlikte bulunurdu.
• Kurultay hükümdarlığı mutlak monarşiden ayıran bir unsur olsa da bütün halkın eşit katıldığı modern parlamento değildi.

5 Avrupa’da Yönetimin Sınırlandırılması

5 1 Magna Carta 1215

• 15 Haziran 1215'te İngiltere Kralı John ile baronlar arasında imzalandı.
• Kralın sınırsız ve keyfî yönetimini sınırlandırdı; kral, soylular ve kilise arasında güç dengesi oluşturdu.
• Soruşturma için güvenilir tanıklık aranması; yasal karar ve yargılama olmadan özgür kişinin hapsedilememesi, malına el konulamaması, haklarından yoksun bırakılamaması ve sürgün edilememesi benimsendi.
• Adaletin satılamayacağı, geciktirilemeyeceği ve kimseden esirgenemeyeceği belirtildi.
• Öncelikle soyluların haklarını ve kilisenin özerkliğini korudu; bütün toplum belge güvencelerinden eşit yararlanmadı.

5 2 Fransız İhtilali 1789

• Mutlak monarşide kralın geniş yetkileri, soylu ve rahiplerin ayrıcalıkları, burjuvazi ile köylülerin vergi yükü ve burjuvazinin siyasal iktidara katılma isteği ihtilali hazırladı.
• İngiltere ve ABD'deki demokratik gelişmeler ile Montesquieu, Voltaire, Rousseau ve Diderot'nun düşünceleri etkili oldu.
• XVI. Louis Genel Meclisi 5 Mayıs 1789'da topladı. Halk temsilcileri egemenliğin ulusa ait olduğunu ilan ederek Ulusal Meclisi kurdu.
• İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi kabul edildi; süreç krallığın tasfiyesine uzandı ve iç çekişmeler uzun süre devam etti.
• Feodal düzen kaldırıldı, kilise toprakları millîleştirildi, sansür sona erdi, kanun önünde eşitlik ve bireysel haklar güçlendi.
• Yasama ile yürütme ayrıldı; dinî hoşgörü ve din ile devletin ayrılması benimsendi.

6 Osmanlı Devleti’nde Demokratikleşme

• Tanzimat'ın ortaya çıkışında değişen ekonomik ve siyasi koşullar, Fransız İhtilali ve Sanayi Devrimi etkiliydi.
• Tanzimat memurların görevlerini hukukla düzenledi; Meclis-i Vâlâ ve Nizamiye Mahkemelerinden yararlanıldı. Ferman metnini taşıyan altıgen bir anıt tasarlandı ancak uygulanmadı.
• Islahat Fermanı inancı nedeniyle aşağılanmamayı, işkencenin kaldırılmasını, cezaların insanileştirilmesini, vergide eşitliği, iltizamın kaldırılmasını ve sermayeye imkân verilmesini de ele aldı.
• Meclis-i Umûmi, Âyan ve Mebusan meclislerinden oluştu; iki mecliste de Müslüman ve gayrimüslim üyeler bulunuyordu.

7 Türkiye Cumhuriyeti Anayasaları

7 1 Kadınların Siyasal Hakları

Kadınların oy verebilmesi ve aday olabilmesi siyasal eşitliği, yönetimde temsili ve toplumun farklı ihtiyaçlarının Meclise yansımasını güçlendirdi. Dönemin bir gazete haberi bu hakkın bazı ülkelerde mücadeleyle kazanılırken Türkiye'de hükûmetin yasal düzenlemesiyle tanındığını vurgulamıştı; bu ifade haberin döneme ilişkin bakışını yansıtır.

8 Karşılaştırmalı Genel Bakış

9 Hızlı Tekrar Kronolojisi