Tarihin Doğası | 9. Sınıf Maarif Model Tarih Ders Notu

Giriş

• Tarih, geçmişte meydana gelen insan faaliyetlerini inceler.
• Tarihî bilgi belge, kaynak ve kanıtlara dayanır.
• Tarihçi geçmişin kendisini değil, geçmişten kalan izleri yorumlar.
• Tarih, neden-sonuç ilişkisi ve kronolojiyle anlam kazanır.
• Objektiflik ve dönem şartları tarih yazımında temel ilkelerdir.
• Kaynaklar incelenmeden tarihsel bilgiye dönüştürülemez.

Tarih Nedir?

• Tarih, geçmişte meydana gelen insan faaliyetlerini inceleyen sosyal bir bilimdir.
• İnsanı etkileyen gelişmeler de tarihin konusu olabilir.
• Olayları zaman ve yer göstererek ele alır.
• Bilgiyi belgelere dayandırır.
• Olaylar arasındaki bağlantıları dikkate alır.
• Sebep-sonuç ilişkisi içinde tarafsız biçimde inceler.
• Tarih yalnızca olayların sıralanması değildir.

Tarih: Geçmişin Yorumu

• Tarih, geçmiş yaşantıları bugünü anlamak için anlamlı forma dönüştürür.
• Geleceğe yön vermek amacıyla geçmişi anlaşılır ve anlatılabilir hâle getirir.
• Tarih, geçmişin birebir kopyası değildir.
• Kanıtlara ve belgelere dayanarak yeniden kurulmaya çalışılan bir geçmiş yorumudur.
• Tarihçiler geçmişe doğrudan ulaşamaz.
• Geçmişten kalan izleri, belgeleri, kalıntıları ve kaynakları yorumlar.

Tarihin Tanımındaki Unsurlar

Tarihin Konusu ve Kapsamı

• Tarihin konusu insan ve insan topluluklarının geçmişteki faaliyetleridir.
• Bir olayın tarihin konusu olabilmesi için insan faaliyeti olması gerekir.
• İnsanları ve toplumları etkileyen gelişmeler de tarihin konusudur.
• Doğa olayının kendisi tarih konusu olmayabilir.
• Doğa olayının insan yaşamında ortaya çıkardığı sonuçlar tarihin konusu olabilir.
• Tarih, insan ve toplum üzerindeki etkileri dikkate alır.

Tarihin Kapsamına Giren Olaylar

Geçmiş ve Tarih Kavramları

• Geçmiş ve tarih aynı şey değildir.
• Geçmiş, yaşanmış olan her şeydir.
• Tarih, yaşanmışlıkları belge, kaynak ve kanıtlarla anlamlandırma çabasıdır.
• Geçmiş ham madde gibidir; tarih bu ham maddeden yapılan eser gibidir.
• Tarihçiler bilgi birikimlerini, bakış açılarını ve kaynaklarını da işin içine katar.
• Aynı olay farklı tarihçiler tarafından farklı şekillerde yorumlanabilir.

Geçmiş ve Tarih Arasındaki Farklar

Tarihsel Bilgi Nedir?

• Tarihsel bilgi, geçmişteki olaylar ve medeniyetler hakkında elde edilir.
• Güvenilir kanıtlar aracılığıyla oluşturulur.
• Tarihçinin kaynaklardan yararlanarak ürettiği bilgidir.
• Mutlak ve değişmez değildir.
• Yeni belge, bulgu ve araştırmalar ortaya çıktığında değişebilir.
• Tarihçi kaynaklardan çıkarım yapar; bu nedenle farklı yorumlar olabilir.

Geçmişin Yeniden İnşası

• Tarihçilerin geçmişte yaşanmış bir olayı tıpatıp yeniden inşa etmesi mümkün değildir.
• Kaynaklar geçmişi aydınlatmada yetersiz kalabilir.
• Bazı belgeler kaybolmuş olabilir.
• Organik malzemeler zamanla yok olabilir.
• Sözlü bilgiler unutulabilir veya değişebilir.
• Görgü tanıklarının hafızaları eksik ya da yanıltıcı olabilir.
• Geçmiş olaylar laboratuvar ortamında tekrar edilemez.

Tarihsel Bilginin Değişebilirliği

• Tarihçiler eldeki belgelerden farklı çıkarımlar yapabilir.
• Tarihçiler kendi dönemlerinin bakış açısından sorular sorabilir.
• Tarihçi geçmişin kendisini değil, geçmişten kalan izleri yorumlar.
• Tarihsel bilgi değişebilir.
• Bu durum tarihin bilim olmadığını göstermez.
• Tarih bilimi yeni belge ve bulgularla gelişir.
• Tarihçi kanıtlarla desteklenen bir yorum ortaya koyar.

Tarih Neden Bir Bilimdir?

• Olayları yer ve zaman çerçevesinde inceler.
• Olaylar arasında neden-sonuç ilişkisi kurar.
• Kaynaklara ve belgelere dayanır.
• Objektiflik ilkesini esas alır.
• Sistemli bir yöntem izler.
• Kaynak eleştirisi yapar.
• Farklı kaynakları karşılaştırır.
• Bilinmeyeni araştırır.
• Diğer bilim dallarından yararlanır.
• Ulaşılan bilgileri sınıflandırır, analiz eder ve sentezler.
• Olayları rastgele incelemez.
• Kronoloji, nedensellik ve değişim gibi temel kavramları kullanır.
• Bilgiler belirli bir düzen içinde sınıflandırılmalı ve analiz edilmelidir.

Bilimsel Tarihsel Bilgi

Tarih ve Doğa Bilimleri

Tarihte Deney ve Gözlem

• Tarihte deney ve gözlem yoktur.
• Bu durum tarihin bilim olmadığını göstermez.
• Tarihin bilimsel yönü kaynaklara dayanmasıdır.
• Tarih, yöntem kullanır.
• Tarih, eleştiri yapar.
• Tarih, sistemli ve nesnel bir bilimsel çalışma alanıdır.
• Tümevarım ve tümdengelimle evrensel tarih yasaları oluşturmak mümkün değildir.

Tarihçi Konusunu Nasıl Belirler?

• Tarihçinin bütün olayları, kişileri, toplumları ve mekânları araştırması mümkün değildir.
• Bu nedenle tarihçi araştırma konusunu sınırlandırır.
• Olayın yaşandığı dönemde insanlar için önemi sorgulanır.
• İnsanların yaşamını nasıl etkilediği dikkate alınır.
• Etkilerinin günümüze kadar devam edip etmediğine bakılır.
• Olayın kaynakları, yer ve zamanı, nedenleri ve sonuçları araştırılır.

Tarihçilerin Araştırma Basamakları

Tarihçi Kaynakları Nasıl Değerlendirir?

• Kaynağı başka kaynaklarla karşılaştırır.
• Kaynaktan çıkarılabilecek bilgilerin geçerliliğini tartışır.
• Hesaplanabilirlik, ölçülebilirlik ve kesinlik ölçütlerine bakar.
• Uzak geçmişe gidildikçe kaynak sayısının azalabileceğini dikkate alır.
• Kaynağın orijinal olup olmadığına bakar.
• Kaynağın hangi döneme ait olduğunu inceler.
• Kaynağın olayla doğrudan ilişkisini araştırır.
• Kaynağın taraflı olup olmadığını sorgular.

Kaynak, Kanıt ve Belge

• Kaynak, geçmişe dair izleri taşıyan materyaldir.
• Tarihçi bilgi üretmek için kaynakları kullanır.
• Tarih, geçmişe ait kaynakların belli metotlarla incelenmesi sonucunda bilgi üretir.
• Kanıt, tarihsel olay ve olguları destekleyen delildir.
• Belge, kalıntı, buluntu ve diğer kaynaklardan kanıt elde edilir.
• Tarih, kaynaklara ve kanıtlara dayandırılması gereken bir disiplindir.

Birinci ve İkinci Elden Kaynaklar

• Birinci elden kaynaklar, olayın yaşandığı döneme ait kaynaklardır.
• Kitabeler, mektuplar ve arkeolojik eserler birinci elden kaynak olabilir.
• Olayın geçtiği döneme ait belge, eşya veya sanat eseri güvenilirliği artırır.
• Birinci elden kaynaklar da eleştiri süzgecinden geçirilmelidir.
• İkinci elden kaynaklar, olayın yaşandığı dönemden çok sonra oluşturulur.
• Kitaplar ve ansiklopediler ikinci elden kaynaklara örnektir.

Kaynak Türleri

Kaynakları Birlikte Kullanma

• Geçmiş olayların tüm ayrıntılarıyla anlaşılması için farklı kaynak türleri bir araya getirilmelidir.
• Tek bir kaynağa dayanmak tarihsel gerçekliği eksik gösterebilir.
• Tek bir kaynağa dayanmak tarihsel gerçekliği taraflı gösterebilir.
• Arkeolojik buluntu, görsel belge veya yazılı kaynak doğrudan tarihsel bilgi vermez.
• Tarihçi önce kaynağı incelemeli ve eleştirmelidir.
• Kaynaklar karşılaştırıldığında bilimsel bilgiye dönüşebilir.

Olay Kavramı

• Olay, toplumsal yaşam içinde ortaya çıkan gelişmedir.
• Yeri ve zamanı bellidir.
• Başlangıcı ve bitişi belirli, kısa süreli bir gelişmedir.
• Tarihsel olaylar tekrarlanamaz ve biriciktir.
• Tarihsel olaylar somuttur ve özel nitelik taşır.
• Belli bir yer ve zamanda gerçekleşir.
• En az iki kişi ya da toplum arasında etkileşim bulunur.

Olay Örnekleri

• Fransız İhtilali’nin başlaması.
• Hicret.
• İstanbul’un Fethi.
• Tanzimat Fermanı.
• James Watt’ın buhar makinesini icat etmesi.
• Atatürk’ün 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkması.
• Malazgirt Meydan Muharebesi.

Olgu Kavramı

• Olgu, tarihî ve sosyal olayların etkisiyle oluşur.
• Uzun sürede meydana gelir.
• Başlangıcı ve bitişi kesin olarak belirlenemeyen genel gelişmedir.
• Tarihsel olgular daha uzun sürelidir.
• Geneldir, soyuttur ve süreklilik gösterebilir.
• Belirli tek bir yer ve zamanla sınırlandırılamaz.
• Olgular, olayların ortaya çıkardığı uzun vadeli sonuçlar olarak görülebilir.

Olgu Örnekleri

• İslamiyet’in yayılması.
• Anadolu’nun Türk yurdu hâline gelmesi.
• Şehirleşme.
• Batılılaşma
• Sanayi Devrimi.
• Türk inkılabı.

Olay ve Olgu Karşılaştırması

Neden-Sonuç İlişkisi

• Tarihsel olaylar ve olgular arasında sıkı bir neden-sonuç ilişkisi vardır.
• Neden-sonuç ilişkisi kurulmazsa tarih olayların art arda sıralanmasından ibaret olur.
• Bu durumda tarih, bilimsel analiz olmaktan çıkar.
• Tarih yüzeysel bir hikâye anlatımına dönüşür.
• Tarihçi olayların nedenlerini ve sonuçlarını ortaya koyarak geçmişi anlamaya çalışır.
• Tarihsel olaylar tek nedene bağlanamaz.
• Savaşlar, ihtilaller ve göçler tek sebep-sonuç ilişkisiyle açıklanamaz.

Kronoloji

• Kronoloji, olayları oluş sırasına göre dizen bilimdir.
• Olayların öncelik-sonralık ilişkisine göre sıralanması tarihsel süreci anlamayı kolaylaştırır.
• Kronoloji, olaylar arasında sağlam bir köprü kurulmasını sağlar.
• Tarihçiler olayları kronolojik akış içinde verir.
• Kronolojik sıralama olayların ardışıklığını gösterir.
• Neden-sonuç ilişkisini kurmayı kolaylaştırır.
• Tarih yalnızca kronoloji değildir; olaylar yorumlanmalı ve analiz edilmelidir.

Objektiflik ve Anakronizm

• Objektiflik, olayların tarafsız ve nesnel biçimde değerlendirilmesidir.
• Tarihçi kişisel, siyasi, ideolojik ya da duygusal önyargılarını bilgiye karıştırmamalıdır.
• Tarihsel gerçeklik, tarihçinin yorumunun önüne geçmemelidir.
• Anakronizm, geçmiş olayları bugünün değerleriyle değerlendirmektir.
• Tarih yazımında anakronizm yapılmamalıdır.
• Her olay kendi döneminin şartları içinde ele alınmalıdır.
• Dönemin inançları, ekonomik koşulları, yönetim anlayışı, toplumsal yapısı ve bilgi seviyesi dikkate alınmalıdır.

Tarih Ne Değildir?

• Sadece büyük şahısların hikâyesi değildir.
• Geleceği kesin biçimde öngörme aracı değildir.
• Sadece mitoloji değildir.
• Tamamen öznel değildir.
• Salt kronoloji değildir.
• Sadece olayların art arda sıralanması değildir.

Tarihçi Kim Değildir?

• Sadece hikâye anlatıcısı değildir.
• Bir kişi veya grubu yücelten kişi değildir.
• Her şeyi bilen otorite değildir.
• Gelecekten kesin emin bir kâhin değildir.
• Belgesiz yorum yapan kişi değildir.
• Tarihçi yorumlarını kaynak ve kanıtlarla desteklemek zorundadır.

Tarih Nasıl Yazılmaz?

• Kaynaksız ve belgesiz yazılamaz.
• Mitlere ve efsanelere dayanarak yazılamaz.
• Tek bakış açısıyla yazılamaz.
• Anakronizm yapılarak yazılamaz.
• Basitleştirici genellemelerle yazılamaz.
• Önyargılı ve taraflı yazılamaz.
• Sadece kronolojik sıralama şeklinde yazılamaz.

Metafor

• Metafor, bir şeyi başka bir şeye benzeterek daha etkili ve çarpıcı anlatım elde etmektir.
• Metaforda iki şey arasında hayali bir bağlantı kurulur.
• Daha çok şiirsel ve sanatsal bir anlatım sağlar.
• Örnek: “Kalbim taş gibi oldu.”
• Örnek: “O bir aslandır.”
• Örnek: “Denizler kadar derin bir aşkı var.”
• Örnek: “Zaman su gibi akıp gidiyor.”

Analoji ve Karşılaştırma

Analoji

• Analoji, karmaşık bir konuyu daha basit ve anlaşılır hâle getirmek için kullanılır.
• İki farklı şey arasındaki benzerlikleri açıklar.
• Analojide iki şey arasında mantıksal bir ilişki kurulur.
• Daha bilimsel ve açıklayıcıdır.
• Örnek: “Atom, güneş sistemine benzer.”
• Örnek: “Bilgisayar bir beyin gibidir.”
• Örnek: “Bir sistem puzzle gibidir.”

Zaman ve Tarihsel Zaman

Takvim Sistemleri

• Takvim, zamanı gün, ay ve yıl gibi birimlere bölme yöntemidir.
• Takvimler Ay veya Güneş hareketlerine göre hazırlanır.
• Toplumlar kendi yaşamlarını en çok etkileyen olayı takvim başlangıcı kabul etmiştir.
• Ay takvimini Sümerler kullanmıştır; Ay’ın hareketlerine göre düzenlenmiştir.
• Güneş takvimini Antik Mısırlılar geliştirmiştir.
• Güneş yılı esas alınmış, Nil Nehri’nin taşma zamanını belirlemede kullanılmıştır.

Miladi Takvimin Gelişimi

Tarihin Dönemlendirilmesi

• Tarih çok geniş bir zaman dilimini kapsar.
• Tarihçiler araştırmayı ve öğrenmeyi kolaylaştırmak için tarihi dönemlere ayırmıştır.
• Tarih çağlara ve yüzyıllara ayrılmıştır.
• Çağ ve yüzyıl sınıflandırmaları tarih öğretimini düzenli hâle getirir.
• Çağ, kendine özgü özellikler taşıyan zaman parçasıdır.
• Yüzyıl, milat başlangıç alınarak yüzer yıllık dönemlere ayrılan zaman dilimidir.
• 0-99 arası 1. yüzyıl, 100-199 arası 2. yüzyıl, 200-299 arası 3. yüzyıl olarak gösterilir.

Tarih Öncesi ve Tarihî Devirler

Tarih Çağları

Avrupa Merkezli Dönemlendirme

• Tarihin çağlara ayrılması ilk defa Avrupa’da yaygınlaşmıştır.
• Avrupa’da XVII. yüzyıldan itibaren tarih dönemlere ayrılarak incelenmeye başlanmıştır.
• Bu dönemlendirmede Avrupa’da yaşanan gelişmeler ve değişimler dikkate alınmıştır.
• Avrupalı tarihçiler kendi coğrafyalarını diğer bölgelerden daha ileri ve önemli bir merkez olarak görmüştür.
• Bu durum dünya tarih yazımında Avrupa’nın ön plana çıkmasına neden olmuştur.

Değişim ve Süreklilik

Tarihsel Önem

• Bir olay önceki döneme göre büyük bir kırılma veya değişim yaratmalıdır.
• Yeni fikirler, teknolojiler veya kurumlar ortaya çıkarabilir.
• Var olan düzeni kökten değiştirebilir.
• Etki alanı geniş olmalıdır.
• Sadece yerel değil, bölgesel veya uluslararası etkiler doğurabilir.
• Etkisi uzun süre devam edebilir.
• Yaşam biçimlerini, siyasal düzenleri, ekonomik yapıları veya kültürel anlayışları değiştirebilir.

Tarihsel Önem Örnekleri

Tarihsel Bilginin Özellikleri

Tarihsel Bilgide Kaynak Azlığı

• Uzak geçmişte kaynak sayısı genellikle daha azdır.
• Kaynak sayısı azaldıkça tarihçinin çalışma alanı sınırlı hâle gelir.
• Bazı dönemlerde çok az belge günümüze ulaşmıştır.
• Tarihçi kaynaklardan elde ettiği bilgileri yorumlar.
• Aynı konuda farklı yorumlar ortaya çıkabilir.
• Bu durum tarihin gelişen ve yenilenen bir bilim olduğunu gösterir.

Kaynakların Bilimsel Niteliği

• Kaynağın bilimsel bilgiye dönüşmesi için orijinal olup olmadığı belirlenmelidir.
• Tarihlendirilmesi yapılmalıdır.
• Başka kaynaklarla karşılaştırılmalıdır.
• Hangi döneme ait olduğu saptanmalıdır.
• Üzerindeki yazı, resim, malzeme ve biçim özellikleri analiz edilmelidir.
• Tarihçi kaynağı incelemeli ve eleştirmelidir.