1908-1918 Yılları Arasında Yaşanan Kitlesel Göç ve Salgınlar | 11. Sınıf Tarih – Maarif Model Tarih Ders Notu

Konuya Giriş

• Osmanlı Devleti, 1908-1918 arasında savaşların yol açtığı büyük göçlerle karşılaştı.
• Balkan Savaşları ve I. Dünya Savaşı, kitlesel nüfus hareketlerini hızlandırdı.
• Göçler, güvenlik kaygıları, baskılar ve merkezî otoritenin bozulmasıyla arttı.
• Göçmenlerin uzun ve zorlu yolculukları Anadolu’ya yöneldi.
• Salgın hastalıklar göçmenleri, askerleri ve şehirleri doğrudan etkiledi.
• Devlet, iskân, yardım ve sağlık alanlarında yeni düzenlemeler yapmak zorunda kaldı.

Temel Kavramlar

• Kolera: Kirli su ve gıdalarla bulaşan, ishal ve su kaybına yol açan hastalıktır.
• Tifüs: Bit ve pire ısırığıyla geçen, ateşli ve tehlikeli bir hastalıktır.
• Karantina: Salgının yayılmasını önlemek için uygulanan tecrit tedbiridir.
• Muhacir: Anlaşmayla başka devlete terk edilen topraklardan gelen kişidir.
• Mülteci: Savaş ve işgal nedeniyle hudut gerisine sığınan kişidir.
• Hudut, salgın ve göç kavramları dönemin sorunlarını anlamada anahtar kavramlardır.

Osmanlı’da Millet Sistemi

• Osmanlı Devleti geniş coğrafyada farklı dinî ve etnik grupları barındırdı.
• Millet sistemi, gayrimüslimlere kendi dinî hukuklarına göre yaşama serbestliği tanıdı.
• Farklı dinî cemaatler aynı devlet içinde birlikte yaşama imkânı buldu.
• Etnik ve dinî çeşitliliğin nedeni geniş topraklar ve iskân politikasıydı.
• Devlet, ihtiyaç oldukça Anadolu’daki halkları farklı bölgelere sevk etti.
• Balkanlara Anadolu’dan Müslüman nüfus yerleştirildi.

Çeşitlilikten Ayrılıkçı Hareketlere

• Fransız İhtilali’nin etkisiyle milliyetçilik düşüncesi yayıldı.
• Etnik ve dinî çeşitlilik, ayrılıkçı hareketlere zemin hazırladı.
• XIX. yüzyılda Balkanlardaki savaşlar Osmanlı toprak kayıplarını artırdı.
• 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrası başlayan göçmen sorunu yeniden büyüdü.
• Balkan Savaşları ve I. Dünya Savaşı yıllarında kitlesel göçler yaşandı.
• Kaybedilen topraklardaki Türk ve Müslüman nüfus azınlık durumuna düştü.

Balkan Göçlerinin Nedenleri

• Kaybedilen Osmanlı topraklarında yeni ulus-devletler kuruldu.
• Milliyetçilik akımı, dinî ve etnik topluluklar arasında yaygınlaştı.
• Ticaret burjuvazisi, eğitim kurumları ve kiliseler millî bilinci güçlendirdi.
• Osmanlı-Rus savaşları toprak kayıplarını hızlandırdı.
• Sınır bölgelerinde yeni ulus-devletlerin kurulması kolaylaştı.
• Türk ve Müslüman nüfus baskılar nedeniyle Osmanlı topraklarına yöneldi.

Batı Avrupa ve Balkan Milliyetçiliği

Baskı ve Zorunlu Göç

• Ulusçuluk ideolojisi, etnik temizliği istenen bir durum hâline getirdi.
• Müslüman gruplar kısa sürede yaşadıkları toprakları terk etmeye zorlandı.
• Göç edenlerin para ve değerli eşyalarına el kondu; zor kullanıldı.
• Homojen nüfus oluşturma amacıyla Müslümanların topraklarına el kondu.
• Başka yerlerden getirilen Hristiyan nüfusla birlikte yaşamaya zorlama uygulandı.
• Aşırı milliyetçiliğin dışlayıcı tavrı, kitleler arası çatışmaları artırdı.

I. Balkan Savaşı ve Sivil Halk

• Osmanlı ordusu I. Balkan Savaşı’nda hızlı bir yenilgi alarak geri çekildi.
• Geri çekilme, bölgedeki sivil halkın korunmasız kalmasına yol açtı.
• Bulgar, Sırp ve Yunan komitacılar ile askerî güçler baskı uyguladı.
• Binlerce kişi köylerden kaçıp büyük kasaba ve şehirlere sığındı.
• Direnmeden teslim olan Müslümanların bulunduğu şehirlerde de katliamlar sürdü.
• İnsanlar en yakın liman ve iskelelere akın etti.

Balkanlarda Müslüman Nüfus Kaybı

• Tablo, Balkan Savaşları öncesi ve sonrası bazı bölgelerdeki Müslüman nüfusu gösterir.
• Toplam fark, savaş ve zorunlu göçlerin demografik etkisini ortaya koyar.

Göç Yolları ve Toplanma Merkezleri

• Göç sürecinde halkın büyük bölümü günlerce yürüyerek Osmanlı topraklarına ulaşmaya çalıştı.
• Maddi durumu iyi olanlar gemi ve trenlerle yolculuk etti.
• Edirne ve İstanbul gibi büyük şehirler önemli varış noktaları oldu.
• Göçmenlerin başlıca toplanma merkezleri Arnavutluk, Selânik ve Edirne idi.
• Limanlar, demir yolu istasyonları ve büyük kasabalar toplanma merkezlerine dönüştü.
• Konvoylar uzun ve zorlu yolculuklardan sonra Anadolu’ya ulaştı.

Selânik ve Edirne’de Göçmenler

• Selânik, 9 Kasım 1912’de Yunan kuvvetlerine teslim edildiğinde şehirde yaklaşık 50 bin göçmen vardı.
• Bu göçmenlerin çoğu 1913 başına kadar İzmir, Tekirdağ ve Mersin’e gönderildi.
• II. Balkan Savaşı yıllarında Selânik’e yaklaşık 135 bin Müslüman daha göç etti.
• Edirne, Balkan Savaşları sırasında yaklaşık 20 bin göçmene ev sahipliği yaptı.
• 26 Mart 1913’te Edirne’yi işgal eden Bulgar birlikleri şehri üç gün yağmaladı.
• Çatalca hattına ilerleme üzerine Edirne’den İstanbul, Gelibolu ve Anadolu’ya göç başladı.

Göçün İnsani Bilançosu

• Balkanlardan göç etmek zorunda kalanlar arasında Rumlar ve Museviler de vardı.
• Bulgar milislerin baskı ve eziyeti, gayrimüslim grupları da yerlerinden etti.
• En fazla dışlanan ve zulme uğrayan kesim Türkler ve Müslümanlardı.
• I. Balkan Savaşı altı hafta, II. Balkan Savaşı dört hafta sürdü.
• Bu süreçte 200 binden fazla Müslüman hayatını kaybetti.
• İçişleri Bakanlığına göre göç etmek zorunda kalan Müslümanların sayısı 413.922 idi.

Salgınların Yayılma Nedenleri

• Göç yollarında zorlu ulaşım koşulları ölümleri artırdı.
• Komitacı saldırıları, göçmenlerin güvenliğini daha da zorlaştırdı.
• Salgın hastalıklar, göç etmeye çalışan birçok insanın hayatını kaybetmesine yol açtı.
• Orduda sağlık hizmetlerinin yetersizliği salgınları hızlandırdı.
• Personel eksikliği nedeniyle hastalıklar askerler arasında yayıldı.
• Göçmen ve asker akını, hastalıkların büyük şehirlere taşınmasına neden oldu.

Kolera ve Tifüs

• Kolera, İstanbul dışındaki toplanma alanlarında ve askerler arasında en çok görülen salgındı.
• Temiz su ve gıdaya erişimin zorlaşması koleranın yayılmasını hızlandırdı.
• Karantina gibi koruyucu önlemlerin alınamaması salgınları büyüttü.

İstanbul’da Salgın Tehdidi

• 20 binden fazla asker trenle İstanbul’a nakledildi.
• Kırklareli ve Lüleburgaz yenilgilerinden sonra Müslüman halk İstanbul’a sığındı.
• Kısa sürede İstanbul göçmen, yaralı ve hasta akınına uğradı.
• Şehirdeki hastaneler dolup taştı.
• Sarayburnu ve Gülhane Parkı çadırlı ordugâh hâline getirildi.
• Okul, otel, cami ve yalılar sağlık yardımı için hizmete açıldı.

Göçmenlerin Şehirlere Ulaşması

• Göçmenlerin Osmanlı şehirlerine ulaşması yeni sorunlar doğurdu.
• Şehir nüfuslarının artması gıda kaynaklarına erişimi zorlaştırdı.
• Kısa sürede un stokları tükendi.
• İstanbul’a gelenlerin bir kısmı şehirde kaldı.
• Bir kısmı Bursa, İzmir, Karasi, Bandırma, Çanakkale ve Antalya’ya sevk edildi.
• Adana, Eskişehir, Konya, Ankara, Samsun ve Sivas da sevk edilen şehirler arasındaydı.

Barınma ve Geçici İskân

• Osmanlı hükûmeti, İstanbul’a ulaşan göçmenlerin barınma sorunu için harekete geçti.
• Göçmenlerin bir kısmı camilere, medreselere, hanlara ve boş binalara yerleştirildi.
• Şehir dışındaki arazilere ahşap barakalar kuruldu.
• İstanbul’da şehremaneti, taşrada muhacir komisyonları görevlendirildi.
• Komisyonlar ihtiyaçların karşılanması ve kalıcı iskânla ilgilendi.
• Bu süreç, göçmenlerin geçici barınmadan kalıcı yerleşime geçmesini amaçladı.

İskân Düzenlemeleri ve Kurumlar

• Mevcut kanunlar yetersiz kalınca 1913’te İskân-ı Muhacirin Nizamnamesi yayımlandı.
• Geçici iskân, sağlık hizmeti ve yardım dağıtımı düzenlendi.
• İş temini ve arazi tahsisi gibi konular karara bağlandı.
• Taşra idarelerinden iskân bölgeleri hakkında rapor istendi.
• Göçmenlerin iklim ve meslek özelliklerine göre yerleştirilmesi hedeflendi.
• 1914 başlarında Aşair ve Muhacirin Müdüriyeti Umumisi kuruldu.

Kalıcı İskân ve Muhacir Köyleri

• Komisyonlar ve kadastro memurları boş arazileri tespit etti.
• Maliye Nezareti çiftlik arazileri satın aldı.
• Arazilerin göçmenlere nasıl dağıtılacağı belirlendi.
• Göçmenler mevcut köy ve mahallelere yerleştirildi.
• Yeni yerleşimler ve gayrimüslimlerden boşalan yerler de iskân alanı oldu.
• Eskişehir, İzmir ve Adana gibi şehirlerde muhacir köyleri kuruldu.

Muhacir ve Mülteci Ayrımı

• Osmanlı Devleti Balkan göçmenlerini hukuki düzenlemelerle iki gruba ayırdı.
• Yardım ve iskân çalışmaları statüye göre farklı yürütüldü.

Devlet ve Halk Yardımları

• Göçmenlere gıda, kıyafet, barınma, eşya ve iş imkânı alanlarında yardım yapıldı.
• Belediyeler ve gazeteler aracılığıyla halktan yardım istendi.
• Yerli halkın getirdiği yiyecek ve kıyafetler göçmenlere dağıtıldı.
• İmkânı olan şehir sakinleri evlerini ve arazilerini göçmenlere açtı.
• Osmanlı halkı yanında Mısır ve Hindistan gibi ülkelerden de yardımlar geldi.
• Yardımların ulaştırılmasında Hilâl-i Ahmer Cemiyeti önemli rol oynadı.

Hilâl-i Ahmer Cemiyetinin Faaliyetleri

• Cemiyet, yaralı ve hasta askerlere yardım etmek amacıyla kurulmuştu.
• Göçmen sivillerin yiyecek, giyecek ve barınma ihtiyaçlarını da karşıladı.
• İstanbul’da ve cephelerde hastaneler kurdu.
• Yaralıların taşınması için vapurlar kiraladı.
• Büyük istasyonlarda çayhaneler açtı.
• Kolera ve tifüs salgınlarıyla mücadele etti; yaklaşık 55.000 kişi muayene ve tedavi edildi.

Salgınlara Karşı Önlemler

• I. Balkan Savaşı sonrası salgınlar kısmen kontrol altına alındı.
• II. Balkan Savaşı’nda Edirne geri alındıktan sonra Rumeli’de salgınlar yeniden görüldü.
• Seyyar tütsüleme ve temizleme makineleri kullanıldı.
• Tecrithaneler kurularak karantina uygulandı.
• İstanbul’a gelen askerler muayene sonrası karantina merkezlerinde gözetim altında tutuldu.
• Mikroplu suya karşı kaynatılmış su dağıtıldı ve temizlik uyarıları yapıldı.

Aşı, Tecrit ve Sevk Tedbirleri

• Demirkapı hastanesi yetersiz kalınca Topkapı Sarayı içinde barakalar kuruldu.
• 1913’te Gülhane’de hazırlanan kolera aşısı orduda kullanılmaya başlandı.
• Tekirdağ’da kolera vakalarının görülmesi sevk işlemlerini hızlandırdı.
• Nisan 1913’te göçmenlerin aşılanması kararlaştırıldı.
• Yerel yöneticilerin denetiminde sıhhiye komisyonları kuruldu.
• Ekim 1914’te Rumeli’den gelen tüm göçmen ve yolcular aşılanmaya başlandı.

Ekonomik ve Mali Etkiler

• Osmanlı Devleti Balkan Savaşları’ndan askerî yenilgi yanında ekonomik kayıpla çıktı.
• Balkanlar tarımsal iş gücü, üretim kapasitesi ve ticari potansiyel açısından önemliydi.
• Selânik gibi dokuma sanayisi gelişmiş şehirler kaybedildi.
• Balkanların kaybı ve kitlesel göçler mali politikaları sarstı.
• Barınma, iaşe ve iskân giderleri Osmanlı maliyesi üzerinde ağır yük oluşturdu.
• Ziraat Bankası kredileri sevk, iaşe, konut, araç gereç, tohum ve arazi için kullanıldı.

Uzun Vadeli Ekonomik Katkılar

• Göçmen akınları ilk yıllarda Osmanlı Devleti’ni zor durumda bıraktı.
• Uzun vadede bazı olumlu gelişmelerin önünü açtı.
• Balkanlarda kullanılan pulluk ve yaylı araba gibi araçlar Anadolu’da yaygınlaştı.
• Göçmenler sayesinde patates üretimine başlandı.
• Tarımsal faaliyetler canlandı.
• Selânik’ten gelen göçmenler İstanbul’da dokuma sanayisi ve Müslüman girişimcilere katkı sağladı.

Demografik ve Siyasi Dönüşüm

• Kitlesel göçler Osmanlı şehir ve köylerindeki nüfus dağılımını değiştirdi.
• Göçmenlerin boş arazilere yerleştirilmesi kırsal nüfusu artırdı.
• Kırım, Balkan ve Kafkas tipi köy yerleşimleri yeni toplumsal yapı oluşturdu.
• Balkanlardaki Türk ve Müslüman nüfus azalırken Anadolu’da hızlı artış yaşandı.
• Göçler, ülkedeki nüfus kaybını büyük ölçüde telafi etti.
• İttihat ve Terakki taraftarlarının Osmanlıcılıktan Türkçülüğe yönelmesinde etkili oldu.

I. Dünya Savaşı’nda Kafkas Göçleri

• 29 Ekim 1914’te Osmanlı donanması Rus hedeflerini bombaladı.
• 1 Kasım’da Rus ordusu sınırı geçerek Osmanlı Devleti’ne savaş açtı.
• Aralık 1914-Ocak 1915’te Sarıkamış Harekâtı başarısız oldu.
• Bu durum, Erzurum-Sarıkamış hattındaki Müslüman nüfusun batıya göç etmesine neden oldu.
• Salgın hastalıklar, özellikle tifüs, ordu ve sivil halk arasında yayıldı.
• Ocak-Kasım 1915 döneminde Kafkas Cephesi’nde salgınlar yaklaşık 70.000 can kaybına yol açtı.

Doğu ve Karadeniz Göç Hatları

• Sarıkamış yenilgisi sonrası Artvin, Borçka ve Acara halkı Trabzon’a sığındı.
• Trabzon’un bombalanmasıyla kadın ve çocuklar da göç yollarına düştü.
• Trabzon’daki göç akını büyüyünce insanlar kara ve deniz yoluyla Giresun ve Ordu’ya geçti.
• Rus ilerleyişi üzerine Giresun ve Ordu halkı göçmenlerle birlikte Samsun’a yöneldi.
• 1916 sonunda Samsun çevresindeki göçmen sayısı 85 bini aştı.
• Bölgede barınma, kıtlık ve salgın hastalık sorunları baş gösterdi.

Doğu Vilayetlerinden Sevk ve İskân

• 1915-1916’da Van, Bitlis, Muş, Erzurum, Erzincan, Gümüşhane ve Trabzon işgal edildi.
• Ağrı, Pasinler ve Erzurum çevresinden bazı Müslümanlar Sivas’a geçti.
• 1916 sonunda Sivas’taki göçmen sayısı 300 bine ulaştı.
• Bir kısmı Ankara, Çorum, Yozgat, Kayseri, Niğde, Kırşehir ve Konya’ya sevk edildi.
• Elâzığ, Malatya, Maraş, Antep, Diyarbakır ve Urfa da göç alan yerler oldu.
• Diyarbakır-Urfa hattındaki göçmen sayısı 200 bini buldu.

I. Dünya Savaşı’nda Salgınlar ve Dönüş

• I. Dünya Savaşı yıllarında sıtma, kolera ve tifüs sıkça görüldü.
• Sıtma vakaları üretim gücünü düşürdü ve ölümleri artırdı.
• Sıhhiye Nezareti sıtmayla mücadele için kinin tabletleri dağıttı.
• Savaş koşulları nedeniyle salgınları kontrol altına almak zor oldu.
• Doğu vilayetlerinde yaklaşık 2,6 milyon Müslümandan 1 milyonu hayatını kaybetti.
• 1916 sonu itibarıyla 800 bin kişi mülteci durumuna düştü.

Dönüş ve Yeniden Kuruluş Çabaları

• Aralık 1917’de Rus ordusunun çekilmesiyle göçmenler evlerine dönmeye başladı.
• Mayıs 1920’ye kadar Müslümanların sadece 300 bini geri dönebildi.
• 627 bin kişi gittikleri yerlerde mülteci durumunda kaldı.
• Dönenlerin çoğu evleri yakıldığı için harabelerde ve geçici barınaklarda yaşadı.
• 1922 bütçesinden halka ev yapımı için kereste yardımı ayrıldı.
• Tarımsal üretim için çiftçilere tohum dağıtıldı; Hilâl-i Ahmer bölgede mücadeleyi sürdürdü.