Osmanlı Devleti’nin 1683-1789 Yılları Arasındaki Siyasi ve Askerî Mücadeleleri | 11. Sınıf Tarih – Maarif Model Tarih Ders Notu

Giriş

• 1683 Viyana Bozgunu ile 1789 Fransız İhtilali arasındaki süreç ele alınır.
• Osmanlı Devleti bu dönemde Avusturya ve Rus Çarlığı ile sık sık karşı karşıya geldi.
• Siyasi ve askerî mücadeleler çoğunlukla kayıpla sonuçlandı.
• Buna rağmen Osmanlı, üç kıtaya yayılan toprakları ve askerî nüfuz alanlarıyla büyük devletlerden biri olmayı sürdürdü.
• Bu bölümde II. Viyana Kuşatması ve önemli antlaşmalar merkeze alınır.

XVII. Yüzyılda Güç Kaybının Nedenleri

• Devlet yönetiminde zafiyetler yaşandı ve merkezî otorite sarsıldı.
• Batı’da ve Doğu’da uzun süren savaşlar hazineyi zorladı.
• Avrupalılar silah, savaş düzeni ve mühendislik alanlarında ilerledi.
• Osmanlı ordusu ve donanmasını güçlendirme çabaları Batı’nın seviyesini yakalamaya yetmedi.
• İltizam uygulaması, sürekli hâle gelen avarız vergisi ve Celâli eşkıyaları toplumsal düzeni bozdu.
• Topraklarını terk etmek zorunda kalan insanlar göç etti.

XVII. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı Devleti’nin kuzeyinde fethedilen bazı önemli kaleler

XVII. Yüzyılın İkinci Yarısındaki Kuzey Kazanımları

• Sadrazam Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu, 1663 yılında Avusturya üzerine sefere çıktı.
• 1663’te Uyvar Kalesi fethedildi; Vasvar Antlaşması imzalandı.
• Uyvar’ın alınmasıyla Osmanlı Devleti Macaristan’daki en geniş sınırlarına ulaştı.
• 1672’de Kamaniçe Kalesi fethedildi; Bucaş ve Zoravna antlaşmaları yapıldı.
• Podolya ve Ukrayna hâkimiyet altına alınarak batıdaki en geniş sınırlara ulaşıldı.
• 1678’de Çehrin Kalesi fethedildi; 1681 Bahçesaray Antlaşması yapıldı.
• İlk Osmanlı-Rus antlaşmasında Özi Nehri sınır kabul edildi.

Köprülüler Dönemi

• Osmanlı Devleti Orta Avrupa hâkimiyeti için Habsburglarla mücadele etti.
• Askerî dönüşüm sayesinde Tuna’nın kuzeyindeki varlığını korumayı başardı.
• Köprülü Mehmet Paşa ve Köprülü Fazıl Ahmet Paşa dönemlerinde askerî ve mali ıslahatlar yapıldı.
• Varat, Uyvar ve Kamaniçe kalelerinin fethi Avrupa hedeflerinin sürdüğünü gösterdi.
• Girit’in fethi Doğu Akdeniz hâkimiyetini güçlendirdi.
• Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, Çehrin Seferi ile Osmanlı üstünlüğünü Rus Çarlığı’na gösterdi.

Osmanlı Devleti’nin en geniş nüfuz ve hâkimiyet alanları (1683 öncesi)

II. Viyana Kuşatması’na Giden Süreç

• Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’nın yeni hedefi Avusturya oldu.
• 1683 başlarında IV. Mehmet başkanlığındaki Divan-ı Hümayunda Avusturya seferi kararı alındı.
• IV. Mehmet orduyla Belgrad’a kadar ilerledi.
• Belgrad’da Merzifonlu Kara Mustafa Paşa serdar-ı ekrem olarak görevlendirildi.
• Uzun bir yolculuğun ardından Osmanlı ordusu 14 Temmuz 1683’te Viyana’yı kuşattı.
• Orta Macar Krallığı meselesi seferin önemli gerekçelerinden biri oldu.

Orta Macar Meselesi ve Sefer Fırsatı

• Orta Macaristan, Habsburg hâkimiyetindeki Yukarı Macaristan’dı.
• Bölgedeki Protestan halk, Katolik Habsburg baskısına karşı direnişe geçti.
• Direnişin lideri Tököli İmre, Osmanlı himayesinde devlet kurmak için İstanbul’a başvurdu.
• 1682’de sefer hazırlıklarına başlandı.
• Osmanlı kuvveti Kaşa’ya girerek Tököli’yi krallık tahtına oturttu.
• İmparator Leopold iki cepheli savaş istemediği için Vasvar Antlaşması’nı yenilemeye çalıştı.

Kahlenberg Yenilgisi ve Kutsal İttifak

• Lehistan Kralı III. Jan Sobieski komutasındaki Leh ve Alman kuvvetleri 12 Eylül 1683’te taarruza geçti.
• Kahlenberg Tepesi’nde Osmanlı ordusu müttefik güçler karşısında yenildi.
• Osmanlı ordusu Belgrad’a geri çekilmek zorunda kaldı.
• Müttefik güçler 9 Ekim’de Ciğerdelen Kalesi’ni ele geçirdi.
• Avusturya, Venedik ve Lehistan 5 Mart 1684’te Kutsal İttifak’ı kurdu.
• Rus Çarlığı’nın 1686’da katılmasıyla Osmanlı Devleti dört cephede mücadele etti.

XVII. yüzyılın sonlarında Kutsal İttifak Devletleri

II. Viyana Kuşatması

II. Viyana Kuşatması’nın Sonuçları

• Balkan eyaletlerinde kargaşa, iktisadi çöküntü ve asayişsizlik yaşandı.
• Garnizonların erimesi ve yol güvenliğinin azalması merkezî kontrolü zayıflattı.
• Bosna ahalisi merkezden para ve asker yardımı istedi; merkezî hükümet bu talepleri karşılamakta zorlandı.
• Rumeli’de güvenlik ve mali sorunlar kısmen ahali tarafından karşılanmaya başlandı.
• 1683-1699 savaşlarında eğitimli ve muharebe deneyimli askerlerin önemli kısmı kaybedildi.
• Bilgi, tecrübe ve birlik gelenekleri yeni nesillere aktarılamadı.

Zenta Yenilgisi ve Barışa Giden Yol

• 11 Eylül 1697’de Osmanlı ordusu Zenta önlerinde Tisa Nehri’ni geçerken bozguna uğradı.
• Bu yenilgi, kaybedilen toprakları geri alma gayretini büyük ölçüde kırdı.
• Venedikliler Mora’dan kuzeye ilerleyerek Atina’yı, Dalmaçya ve Bosna’da birçok kaleyi işgal etti.
• Ruslar 1696’da Azak Kalesi’ni ele geçirdi.
• Çok cepheli savaşlar devletin iç durumunu bozdu.
• Olağanüstü vergiler, boşalan köyler, asker ve mühimmat tedarikindeki güçlükler barışı zorunlu kıldı.

1699 Karlofça Antlaşması

• Kutsal İttifak karşısındaki mağlubiyetler Osmanlı Devleti’ni barış istemeye zorladı.
• Barış görüşmeleri 13 Kasım 1698’de Karlofça’da başladı.
• 26 Ocak 1699’da Karlofça Antlaşması imzalandı ve Osmanlı-Kutsal İttifak Savaşları sona erdi.

.

Karlofça Antlaşması

1700 İstanbul Antlaşması

• Osmanlı-Rus sorunları Karlofça görüşmelerinde çözülemedi.
• 1700 İstanbul Antlaşması’yla Azak Kalesi Rus Çarlığı’na bırakıldı.
• Rusların İstanbul’da sürekli elçi bulundurması kabul edildi ve Rus çarının imparatorluk unvanı tanındı.

Karlofça (1699) ve İstanbul (1700) Antlaşmaları ile kaybedilen topraklar

Karlofça Antlaşması’nın Osmanlı Açısından Önemi

Prut Savaşı

• Karlofça ve İstanbul antlaşmalarıyla kaybedilen yerleri geri almak isteyen Osmanlı mücadeleyi sürdürdü.
• Rus Çarlığı’nın en büyük hedefi açık denizlere ulaşarak sınırlarını genişletmekti.
• I. Petro Baltık Denizi için İsveç’le, Karadeniz için Osmanlı Devleti’yle mücadele etti.
• 1700 İstanbul Antlaşması’yla Azak Kalesi Rusların eline geçti.
• I. Petro’nun Karadeniz’e yönelik politikası Osmanlı-Rus ilişkilerini gerdi.
• Osmanlı Devleti 20 Kasım 1710’da Rus Çarlığı’na savaş ilan etti.

Prut Savaşı ve Prut Antlaşması

• 1711 baharında Boğdan’a giren Rus ordusu Prut Nehri boyunca ilerledi.
• Baltacı Mehmet Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu Rus ordusunu Prut Nehri kıyısında kuşattı.
• Kuşatmadan kurtulmanın mümkün olmadığını düşünen Ruslar barış teklifinde bulundu.
• Kırım Hanı Devlet Giray ve İsveç kralının temsilcisi itiraz etse de teklif kabul edildi.
• 21 Temmuz 1711’de Prut Antlaşması imzalandı.
• Azak Kalesi Osmanlı Devleti’ne teslim edildi ve Lehistan Rus nüfuzundan kurtuldu.

Prut Antlaşması

Mora Seferi ve Avusturya-Venedik İttifakı

• Prut zaferi Osmanlı Devleti’ni kaybedilen toprakları geri alma konusunda umutlandırdı.
• Venedik’in Mora’daki Ortodoks halka baskı kurması ve Karadağ halkını isyana teşvik etmesi savaş nedeni oldu.
• Venedik’in Osmanlı ticaret gemilerine saldırması üzerine 1714’te savaş ilan edildi.
• Osmanlı ordusu Haziran 1715’te başlayan seferle Mora’yı Venediklilerden geri aldı.
• Korfu Adası fethedilemedi; Dalmaçya kıyılarına yapılan akınlarda başarı sağlanamadı.
• Avusturya 5 Nisan 1716’da Venedik’le birlikte savaşma kararı aldı.

1716-1717 Avusturya Cephesi

• Avusturya’nın savaşa girmesi Osmanlı Devleti’ni zor durumda bıraktı.
• 5 Ağustos 1716’da Petervaradin Muharebesi’nde Osmanlı ordusu bozguna uğradı.
• Savaş sırasında Sadrazam Damat Ali Paşa şehit oldu.
• 17 Ekim 1716’da Tamışvar Kalesi Avusturya ordusu tarafından ele geçirildi.
• Savoy Prensi Eugène, Belgrad önlerinde Osmanlı ordusunu yendi.
• Belgrad Kalesi 18 Ağustos 1717’de Avusturya ordusu tarafından alındı.

Pasarofça Antlaşması ve Sonuçları

• Avusturya’nın Niş bölgesine saldırması üzerine İngiltere ve Felemenk devletleri aracılık etti.
• Nevşehirli Damad İbrahim Paşa’nın sadaretinde 21 Temmuz 1718’de Pasarofça Antlaşması imzalandı.
• Temeşvar, Belgrad dâhil Kuzey Sırbistan ve son Macar eyaleti Habsburglara bırakıldı.
• Osmanlı Devleti Balkanlar’da itibar kaybetti ve Orta Avrupa’nın üstün devleti olma vasfından uzaklaşmaya başladı.
• Serbest dolaşım, düşük gümrük vergileri ve salgın hastalıklara karşı korunma gibi uygulamalar ortaya çıktı.
• 1715-1718 başarısızlıkları sonrasında Osmanlı Orta Avrupa’dan çekilerek savunma durumuna geçti.

Pasarofça Antlaşması

I. Mahmut Dönemi ve Askerî Islahatlar

• Lale Devri, Patrona Halil İsyanı sonrasında III. Ahmet’in tahttan indirilmesiyle sona erdi.
• I. Mahmut başlangıçta isyancıların isteklerini kabul etmiş görünse de daha sonra İstanbul’un güvenliğini sağladı.
• Avrupa’dan uzmanlar getirilerek ordu teşkilatı yeniden yapılandırıldı.
• Batı’nın askerî teknikleri ve teçhizatları kullanılmaya başlandı.
• Humbaracı Ahmet Paşa, Humbaracı Ocağını ıslah etti.
• 1734’te hendesehane adlı kışla ve okul açıldı; Topçu Ocağı da düzene sokuldu.

1736-1739 Osmanlı-Rus-Avusturya Savaşları

• Rus Çarlığı Prut Antlaşması’ndan sonra da Osmanlı hedeflerinden vazgeçmedi.
• Çariçe Anna İvanovna Dönemi’nde Ruslar Azak Kalesi’ni yeniden ele geçirdi.
• Ruslar Kırım’ın birçok bölgesine saldırdı ve Lehistan’ın iç işlerine müdahale etti.
• Osmanlı Devleti 2 Mayıs 1736’da Rus Çarlığı’na savaş ilan etti.
• Avusturya Arşidüklüğü 1737’de Rus Çarlığı’na destek için Osmanlı Devleti’ne savaş açtı.
• Osmanlı ordusu aynı anda iki cephede savaşmak zorunda kaldı.

Belgrad’ın Geri Alınması

• Osmanlı ordusu Avusturya’nın Niş, Vidin ve Bosna saldırıları karşısında başlangıçta hazırlıksız yakalandı.
• Kısa sürede toparlanan Osmanlılar 1738’den itibaren önemli başarılar elde etti.
• Belgrad, Semendire, Orsova ve diğer şehir, kasaba ve kaleler geri alındı.
• Tuna savunma hattı yeniden oluşturuldu.
• Hisarcık Muharebesi’nde Avusturya ordusu mağlup edildi.
• Uzun kuşatmadan sonra Belgrad 1718’deki kaybın ardından tekrar Osmanlı’ya geçti.

Belgrad Antlaşması’nın Önemi

• Belgrad Barış Antlaşması 29 Eylül 1739’da imzalandı.
• Osmanlı Devleti 22 yıl sonra Belgrad’ı tekrar elde etti.
• Azak Rusya’da kaldı fakat istihkâmları yıkılacak ve çevresi iskâna açılmayacaktı.
• Rusya Karadeniz’de gemi bulunduramayacak, ticaretini yalnız aracı Türk gemileriyle yapabilecekti.
• Büyük ve Küçük Kabardey bağımsız kalacaktı.
• Antlaşma, Osmanlı ile Avusturya arasında yaklaşık elli yıl sürecek barışın başlangıcı oldu.

Belgrad Antlaşması

1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı

• 1739 Belgrad Antlaşması’yla sağlanan Osmanlı-Rus barışı II. Katerina döneminde tehlikeye girdi.
• Ruslar Lehistan’ı kontrol altında tutmak için iç işlerine ve kral seçimine müdahale etti.
• Lehistan’ın ortadan kaldırılması ihtimali Osmanlı topraklarını Rus saldırılarına açık hâle getiriyordu.
• Ruslar Osmanlı sınırına yakın kaleler inşa ederek askerî yığınak yaptı.
• Balkanlar ve Kafkasya’daki Hristiyan Ortodokslar Osmanlı yönetimine karşı kışkırtıldı.
• Osmanlı Devleti 1768’de Rus Çarlığı’na savaş ilan etti.

1768-1774 Savaşı Yenilgileri

• Rus ordusu Eflak-Boğdan ve Kırım’ı işgal etti; Kafkasya’ya kadar ilerledi.
• Baltık Denizi’nden gelen Rus donanması İngilizlerin yardımıyla Akdeniz’e ulaştı.
• Osmanlı donanması Çeşme Limanı’na çekilmek zorunda kaldı.
• Ruslar 6 Temmuz 1770’te Osmanlı donanmasını yakarak imha etti.
• Kartal Sahrası Muharebesi’nde Osmanlı ordusu sayıca fazla olmasına rağmen ağır yenilgi aldı.
• Kozluca yenilgisi sonrasında Rusya’nın ağır şartlarını kabul etmekten başka yol kalmadı.

Küçük Kaynarca Antlaşması

• Barış antlaşması 21 Temmuz 1774’te Küçük Kaynarca’da imzalandı.
• Osmanlı Devleti, Karlofça’dan sonra en ağır antlaşmalardan birini kabul etmek zorunda kaldı.
• Aksu (Buğ) Nehri iki devlet arasında yeni sınır oldu.
• Kırım, Kaban ve Bucak yalnızca dinî konularda hilafet makamına bağlı bırakıldı; siyasi bakımdan ayrıldı.
• Ortodoks tebaanın haklarının koruyuculuğunun Ruslara verilmesi şeklinde yorumlanan maddeler antlaşmayı ağırlaştırdı.
• Rus ticaret gemilerinin Boğazlardan serbestçe geçmesine izin verildi.

Küçük Kaynarca Antlaşması sonrasında Osmanlı Devleti’nin sınırlarındaki değişim

Küçük Kaynarca Sonrası Gelişmeler

• Osmanlı devlet adamları antlaşmanın getirdiği toprak tavizlerinin sonuçlarının farkındaydı.
• Halk en çok Tatarların ve Tatar topraklarının kaybından dolayı tepki gösterdi.
• 1783’ten sonra Kırım Yarımadası II. Katerina tarafından tek taraflı ilhak edildi.
• Kırım’ın ilhakı, İstanbul’daki karışıklıklara sürgündeki Tatarların öfkesini ekledi.
• Karadeniz’in kuzeyindeki limanları yeniden ele geçirme çabaları hızlandı.
• Bu durum 1787-1792 savaşının başlıca sebeplerinden biri oldu.

Karşılaştırma