1908-1918 Yılları Arasında Osmanlı Devleti’nde Meydana Gelen Siyasi ve Askerî Gelişmeler | 11. Sınıf Tarih – Maarif Model Tarih Ders Notu

Dönemin Stratejik Çerçevesi

• Trablusgarp: Osmanlı Devleti’nin Afrika’daki son toprağıydı.
• Deniz yolları: Trablusgarp, deniz ticaretinin güvenliği bakımından önemliydi.
• Balkanlar: Osmanlı Devleti’nin Avrupa’daki siyasi gücünü ve nüfuzunu yansıtıyordu.
• Toplumsal yapı: Farklı dinî ve etnik grupların birlikte yaşadığı bir coğrafyaydı.
• Kayıplar: Savaşlar sonrasında Anadolu’ya yönelen göçler arttı.
• Dönüşüm: Göçler, Anadolu’nun demografik ve kültürel yapısını etkiledi.
• Yenilenme ihtiyacı: Eğitim sistemi ile askerî ve idari yapıların yenilenmesi gereği ortaya çıktı.

1908 Öncesi

1908’de Osmanlı Devleti ve çevresinde bulunan devletler ile bugünkü Türkiye Cumhuriyeti

Meşrutiyetten Mutlakiyete

• I. Meşrutiyet: 1876’da anayasal sisteme geçişin ilk adımı atıldı.
• Meclisin kapatılması: II. Abdülhamit, savaşın idari ve mali sorunları üzerine 13 Şubat 1878’de Meclisi süresiz kapattı.
• Mutlakiyet dönemi: Kanun-ı Esasi fiilen askıya alındı; bu yönetim 1908’e kadar sürdü.
• Kıbrıs ve Mısır: İngiltere Kıbrıs’a kesin olarak yerleşti; 1882’de Mısır’ı işgal etti.
• Tunus: Fransa, sınır anlaşmazlıklarını gerekçe göstererek 1881’de Tunus’u işgal etti.
• Girit: Osmanlı Devleti 1897’de Dömeke’de kazandı; Avrupa müdahalesiyle Girit’te özerk yönetim kuruldu.
• İç siyaset: Sansür, gözetim ve muhaliflerin İstanbul’dan uzaklaştırılması muhalefeti büyüttü.

Jön Türk Muhalefetinin Yükselişi

• Amaç: Anayasal düzeni ve temsilî yönetimi yeniden kurmak.
• Ortak nokta: II. Abdülhamit yönetiminden duyulan hoşnutsuzluk ve meşruti rejim isteği.
• 1889: Hareket, özellikle İstanbul’daki yükseköğrenim öğrencileri arasında güçlendi.
• 1894: Bürokrat, subay ve ulemanın katılımıyla genişledi.
• 1895 sonrası: Muhalefet hareketi daha büyük bir ivme kazandı.
• Toplumsal hedef: Cemiyet, toplumun çıkarlarını korumayı ve devleti kurtarmayı amaçladı.
• Yönetim anlayışı: Saltanat ve hilafetin devamı, meşruti bir düzen içinde düşünülüyordu.

İttihat ve Terakki’nin Örgütlenmesi

• İlk oluşum: 1889’da bazı tıbbiye öğrencilerinin kurduğu topluluk zamanla İttihat ve Terakki adını aldı.
• Öncü güç: Cemiyet, Jön Türklerin büyük bölümünü tek çatı altında topladı.
• 1907: Selânik’teki Osmanlı Hürriyet Cemiyeti, İttihat ve Terakki ile birleşti.
• Rumeli: Birleşme, genç subaylar üzerindeki nüfuzu artırdı.
• Yayılma: Paris, İstanbul, Cenevre ve Kahire şubeleri açıldı.
• İletişim: Gazete ve dergiler taraftar sayısının hızla artmasını sağladı.
• Öne çıkan isimler: Enver, Cemal ve Talat Paşalar sonraki iktidarda önemli kararlar aldı.

Reval’den II. Meşrutiyet’e

• Dış gelişmeler: Rusya’nın 1905’te Japonya’ya yenilmesi ve İran’daki meşrutiyet hareketi Osmanlı aydınlarını cesaretlendirdi.
• Reval Görüşmeleri: İngiltere Kralı ile Rus Çarı 9 Haziran 1908’de bir araya geldi.
• Makedonya kararı: İki devlet, Almanya’ya karşı sorunları ve Makedonya’da ıslahatı görüştü.
• Paylaşılma kaygısı: Görüşmeler, Osmanlı topraklarının paylaşılması biçiminde yorumlandı.
• Niyazi Bey: Resne’de asker ve sivil fedailerle harekete geçti; anayasa ilan edilene kadar dönmeyeceğini bildirdi.
• Rumeli hareketi: Enver Bey’in Tikveş ve Eyüp Sabri Bey’in Ohri faaliyetleriyle yayıldı.
• İlan: II. Abdülhamit, 23-24 Temmuz 1908’de Kanun-ı Esasi’yi yeniden yürürlüğe koydu.

II. Meşrutiyet’in İlk Sonuçları

• Seçimler: İlanın ardından seçimler yapıldı; yeni Meclis 17 Aralık 1908’de toplandı.
• Beklenti: İttihat ve Terakki, anayasal düzenin Balkan sorunlarını azaltacağına inanıyordu.
• Bulgaristan: 5 Ekim 1908’de tam bağımsızlığını ilan etti.
• Girit ve Bosna-Hersek: Girit Meclisi Yunanistan’a bağlanma kararı aldı; Avusturya-Macaristan Bosna-Hersek’i ilhak etti.
• Osmanlı tepkisi: Devlet, güç yetersizliği nedeniyle bu oldubittileri kabul etmek zorunda kaldı.
• Temsil: Türk, Arap, Arnavut, Rum, Ermeni, Slav ve Yahudi unsurlar Mecliste yer aldı.
• Çok partili hayat: Osmanlı Ahrar Fırkası ilk muhalefet partisi olarak Meclise girdi.

Özgürlükler ve Siyasi Canlanma

• Anayasa: Reform programlarında Kanun-ı Esasi’nin eksiksiz uygulanacağı vurgulandı.
• Nazırlar: Atama usulleri yeniden düzenlendi.
• Basın: Katı sansür kuralları yumuşatıldı; çok sayıda gazete yayımlanmaya başladı.
• Haklar: Seyahat özgürlüğü ve dernek kurma hakkı genişledi.
• Mali düzen: Dengeli yıllık bütçe hedeflendi.
• Eğitim ve bilim: Bilimsel ve eğitim faaliyetlerinin teşviki öne çıktı.
• Siyasi hayat: Yeni partiler ve yoğun siyasi faaliyetler ortaya çıktı.

Fikir Akımları

31 Mart Olayı:

• İktidar mücadelesi: II. Meşrutiyet’ten sonra Bâbıâli ile İttihat ve Terakki arasında çekişme başladı.
• Ordu içi gerilim: Alaylı ve mektepli subaylar arasındaki güç çatışması büyüdü.
• Basın çatışması: İttihatçı basın ile muhalif basın arasındaki kavga şiddetlendi.
• Hasan Fehmi Bey: Serbestî gazetesi başyazarı 6 Nisan 1909 gecesi öldürüldü.
• Ayaklanma: Avcı Taburları 13 Nisan 1909’da Sultanahmet ve Meclis önünde toplandı.
• Talepler: Şeriat hükümlerinin uygulanması ve kabinenin çekilmesi istendi.
• Sonuç: Gazete ve matbaalar yağmalandı; mebuslar ve devlet görevlileri öldürüldü.

Hareket Ordusu

• Rumeli’nin tepkisi: Olay, meşrutiyet yönetimine yönelik bir tehdit sayıldı.
• Hareket Ordusu: Mahmut Şevket Paşa, Selânik’te isyanı bastıracak bir birlik oluşturdu.
• Mustafa Kemal: Ordunun kurmay başkanlığını Kolağası Mustafa Kemal yaptı.
• İstanbul’a geliş: Birlik 19 Nisan’da Yeşilköy’e ulaştı; kurmay heyetinde Enver Bey de vardı.
• Kontrol: 25 Nisan’da İstanbul denetim altına alındı ve sıkıyönetim ilan edildi.
• Tahttan indirme: Meclisler 27 Nisan’da II. Abdülhamit’in tahttan indirilmesine karar verdi.
• Yeni padişah: II. Abdülhamit Selânik’e gönderildi; V. Mehmet Reşat tahta çıktı.

1909 Anayasa Değişiklikleri

• Padişah: Anayasaya bağlılık yemini etmesi ve yetkilerini hükûmet aracılığıyla kullanması benimsendi.
• Hükûmet: Meclis-i Mebusan karşısında sorumlu hâle geldi ve güven oyu zorunluluğu getirildi.
• Meclis: Başkanlarını doğrudan seçme ve kendiliğinden toplanma imkânı kazandı.
• Yasa önerisi: Vekillerin doğrudan teklif sunabilmesinin önü açıldı.
• Antlaşmalar: Yasama organının yetkileri artırıldı.
• Veto: Padişahın mutlak veto yetkisi sınırlandırıldı; üçte iki çoğunlukla geri gelen kanunu onaylama zorunluluğu getirildi.
• Genel sonuç: Meclisin yasama gücü arttı ve hükûmet sistemi parlamenter yapıya yaklaştı.

Trablusgarp Savaşı’nın Arka Planı

• Sömürgecilik: Sanayileşen Avrupalı devletler Kuzey Afrika’yı paylaşma yarışına girdi.
• Fransa: 1830’da Cezayir’i, 1881’de Tunus’u işgal etti.
• İngiltere: 1882’de Mısır’ı, 1889’da Sudan’ı ele geçirdi.
• İtalya: Siyasi birlik ve sanayileşmesini geç tamamladığı için sömürge yarışında geride kaldı.
• Coğrafi neden: Trablusgarp, Akdeniz kıyısında Tunus ile Mısır arasında bulunuyordu.
• Diplomatik zemin: İtalya, büyük devletlerle yaptığı ittifak ve gizli antlaşmalarla işgal için onay aldı.
• Fas Sorunu: İtalya’yı Trablusgarp konusunda harekete geçiren önemli etkenlerden biri oldu.

İtalya’nın Savaşı Başlatması

• 23 Eylül 1911: İtalya, Trablusgarp ve Bingazi’deki İtalyanların güvenliğini gerekçe gösteren bir nota verdi.
• Osmanlı cevabı: Bölgede güvenliğin sağlandığı ve iddiaların gerçek olmadığı bildirildi.
• 25 Eylül: Üç İtalyan savaş gemisi Trablusgarp kıyılarını ablukaya aldı.
• 28 Eylül: Taleplerin yirmi dört saatte kabul edilmemesi hâlinde işgal tehdidi yapıldı.
• 29 Eylül: İtalya süre dolmadan Osmanlı Devleti’ne savaş ilan etti.
• 9 Ekim: Trablusgarp; ardından Derne ve Tobruk işgal edildi.
• Sahil hâkimiyeti: İtalya iç bölgelere ilerleyemediği hâlde bütün eyaleti ilhak ettiğini açıkladı.

Gönüllü Subaylar ve Yerel Direniş

• Direniş: Hums, Bingazi ve Bumeli kuyuları çevresinde Türk ve Arap kuvvetleri İtalyanları zorladı.
• Destek sorunu: Osmanlı hükûmeti bölgeye karadan ve denizden düzenli yardım gönderemedi.
• Gizli görev: Mahmut Şevket Paşa gönüllü subayların Trablusgarp’a gönderilmesini emretti.
• İlk grup: Enver, Rauf ve Ömer Fevzi Beyler bölgeye geçti.
• Mustafa Kemal: Tanin muhabiri Mustafa Şerif kimliğiyle yola çıktı.
• Bingazi: Mustafa Kemal 27 Kasım’da binbaşı oldu ve 8 Aralık’ta Bingazi sınırına ulaştı.
• Teşkilatlanma: Subaylar yerel liderler, Senusiler ve Arap kabileleriyle iş birliği yaptı.

Mustafa Kemal’in Trablusgarp Tecrübesi

• Görev alanı: Tobruk ve Derne’de İtalyan kuvvetlerine karşı mücadele etti.
• Örgütlenme: Az sayıdaki Türk askerinin yanında yerli direnişçileri eğitti ve disipline etti.
• Moral: Yerel kuvvetleri psikolojik olarak güçlendirdi.
• İkmal: Silah, cephane ve malzeme ihtiyacı baskınlarla karşılandı.
• Taktikler: Kıyı savunması, çöl harekâtı ve gayrinizami harp yöntemlerini uyguladı.
• Sonuç: İtalyan kuvvetlerinin kıyıdan iç bölgelere ilerlemesini engelledi.
• Sonraki etkisi: Bu tecrübeler Çanakkale, Filistin ve Millî Mücadele’deki uygulamalarına katkı sağladı.

Savaşın Yayılması ve Uşi Antlaşması

• Beyrut: İtalya 24 Şubat 1912’de saldırarak Avrupa devletlerinin baskısını sağlamaya çalıştı.
• Çanakkale: 18 Nisan’da Boğaz topa tutuldu.
• Adalar: 24 Nisan’da Rodos’a girildi; mayısta On İki Ada ve çevresi işgal edildi.
• Görüşmeler: Martta gizli başlayan temaslar 11 Temmuz’da açık görüşmelere dönüştü.
• Balkan baskısı: Karadağ’ın 8 Ekim’de savaş ilanı Osmanlı hükûmetini barışa zorladı.
• Uşi Antlaşması: 18 Ekim 1912’de Trablusgarp ve Bingazi İtalya’ya bırakıldı.
• Sonuç: Osmanlı’nın Kuzey Afrika egemenliği bitti; Rodos ve On İki Ada geçici olarak İtalya’ya devredildi.

TRABLUSGARP SAVAŞI’NIN TÜRK TARİHİNE ETKİLERİ

TRABLUSGARP SAVAŞI’NIN DÜNYA TARİHİNE ETKİLERİ

Balkan Savaşlarının Nedenleri

• Şark Meselesi: Osmanlı’yı Avrupa’dan çıkarma düşüncesi.
• Panslavizm: Rusya, Balkan milletlerini Osmanlı’ya karşı destekledi.
• Paylaşım mücadelesi: Yeşilköy ve Berlin antlaşmalarından sonra toprak talepleri sürdü.
• Makedonya: Sırbistan ve Yunanistan bölgede hak iddiasındaydı.
• Kiliseler Meselesi: Bulgar ve Rum Ortodoks kiliseleri okul ve kilise yönetiminde çatıştı; sorun 3 Temmuz 1910 kanunuyla çözüldü.
• Balkan ittifakları: Bulgaristan, Yunanistan, Karadağ ve Sırbistan 1912’de paylaşım için anlaştı.
• Osmanlı’nın zayıflığı: Trablusgarp Savaşı, Arnavutluk İsyanı, ordu çekişmeleri ve 120 taburun terhisi saldırıyı kolaylaştırdı.

I. Balkan Savaşı: Cepheler ve Kayıplar

• Savaşın başlaması: Karadağ 8 Ekim; Bulgaristan ve Sırbistan 17 Ekim; Yunanistan 18 Ekim’de savaş açtı.
• Cepheler: Osmanlı ordusu doğuda Bulgarlarla, batıda bütün müttefiklerle; denizde Yunan donanmasıyla savaştı.
• Doğu cephesi: Kırkkilise ve Lüleburgaz yenilgilerinden sonra birlikler Çatalca’ya çekildi.
• Çatalca: 19-20 Kasım’da Bulgar ilerleyişi savunma hattında durduruldu.
• Batı cephesi: Kumova yenilgisi sonrasında Sırplar Üsküp’e girdi ve Makedonya işgal edildi.
• Yunan ilerleyişi: Selânik, Taşoz, Bozcaada ve Limni ele geçirildi.
• Siyasi sonuç: Ordu içi görüş ayrılıklarının da etkisiyle Ahmet Muhtar Paşa kabinesi 29 Ekim 1912’de istifa etti.

Bâbıâli Baskını

• Kâmil Paşa hükûmeti: Ateşkes için Avrupalı devletlerin arabuluculuğunu istedi.
• Edirne tartışması: 20 Ocak 1913’te Edirne’nin Bulgaristan’a verilebileceği yönünde eğilim oluştu.
• Tepki: Kararın duyulması toplumda büyük rahatsızlık yarattı.
• Darbe: Enver ve Talat Paşaların yönettiği grup 23 Ocak 1913’te Bâbıâli Baskını’nı gerçekleştirdi.
• Amaç: Edirne ve Ege adalarını elde tutmak için bütün imkânları kullanmaktı.
• Yeni sadrazam: V. Mehmet Reşat, Mahmut Şevket Paşa’yı görevlendirdi.
• Savaşın devamı: Avrupa notasının reddi ve 3 Şubat taarruzu yenilgiyle sonuçlandı; Yanya ve İşkodra kaybedildi.

Londra Antlaşması

II. Balkan Savaşı ve Edirne’nin Kurtarılması

• Neden: Londra Antlaşması’nda Makedonya’nın büyük bölümünün Bulgaristan’a bırakılması anlaşmazlık yarattı.
• 23 Haziran 1913: Bulgaristan; Yunanistan, Sırbistan ve Karadağ’a savaş açtı.
• 10 Temmuz: Romanya’nın katılmasıyla ikinci evre genişledi.
• 21 Temmuz: Osmanlı ordusu ani bir harekâtla Edirne’yi geri aldı.
• Güvence: Avrupalı devletlere Meriç’in batısına geçilmeyeceği bildirildi.
• Bükreş: 10 Ağustos 1913’te Balkan devletleri arasındaki savaş sona erdi.
• İstanbul Antlaşması: 29 Eylül’de Edirne Osmanlı’da kaldı; Batı Trakya Bulgaristan’a bırakıldı ve Batı Trakya Sorunu başladı.

Balkan Savaşlarının Sonuçları

• Dönüm noktası: Balkan Savaşları Osmanlı tarihinde büyük bir kırılma oluşturdu.
• Can kaybı: Rumeli’de yaşayan çok sayıda Müslüman saldırı ve açlık nedeniyle hayatını kaybetti.
• Edirne: Kaynağa göre 225 binden fazla Müslüman Bulgar işgali sırasında açlıktan öldü.
• Göç: Mal ve mülkünü bırakan geniş bir nüfus Anadolu’ya sığındı.
• Haklar: Antlaşmalar Rumeli’de kalan Müslümanların haklarını tanısa da baskılar sürdü.
• Uzun süreli etki: Türk ve Müslüman nüfusun göçleri sonraki dönemlerde de devam etti.
• Fikir hayatı: Osmanlıcılık etkisini kaybederken Türkçülük güç kazandı.

I. Dünya Savaşı’nın Temel Nedenleri

• Sanayi Devrimi: Ham madde, pazar ve sömürge arayışı devletler arasındaki rekabeti artırdı.
• Güç dengesi: Fransız İhtilali ve Koalisyon Savaşları sonrasında denge Viyana ve Paris düzenleriyle kurulmaya çalışıldı.
• Yeni devletler: İtalya 1870’te, Almanya 1871’de siyasi birliğini tamamladı.
• İngiltere-Almanya: Almanya’nın sömürge ve pazarlarla yükselişi İngiltere tarafından tehdit görüldü.
• Alsace-Lorraine: Fransa, 1871 Frankfurt Antlaşması’yla kaybettiği bölge nedeniyle Almanya’yla gerilim yaşadı.
• Balkanlar: Rusya ile Avusturya-Macaristan arasında hâkimiyet mücadelesi büyüdü.
• Silahlanma: Emperyalist rekabet bloklaşmayı ve silahlanma yarışını hızlandırdı.

I. Dünya Savaşı öncesinde Avrupa’nın siyasi durumu ve ittifaklar

Büyük Devletlerin Hedefleri

Bloklaşma ve Savaşın Başlaması

• Üçlü İttifak: Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya arasında 1882’de kuruldu.
• Üçlü İtilaf: İngiltere, Fransa ve Rusya arasında 1907’de oluştu.
• Saraybosna: Franz Ferdinand ve eşi 28 Haziran 1914’te Gavrilo Princip tarafından öldürüldü.
• İlk savaş ilanı: Avusturya-Macaristan 28 Temmuz’da Sırbistan’a savaş açtı.
• Zincirleme yayılma: Almanya Rusya ve Fransa’ya; İngiltere Almanya’ya; Avusturya-Macaristan Rusya’ya savaş ilan etti.
• Avrupa dışına yayılma: Japonya 23 Ağustos’ta Almanya’ya savaş açtı.
• İtalya: Başlangıçta tarafsız kaldı; 20 Mayıs 1915’te İtilaf Devletleri safına geçti.

Osmanlı Devleti’nin İttifak Arayışı

• Siyasi yalnızlık: Osmanlı yönetimi Avrupa’daki yeni güç dengelerinin dışında kalmak istemedi.
• Almanya ile yakınlık: II. Abdülhamit döneminden beri siyasi, ekonomik ve askerî iş birliği yürütülüyordu.
• Askerî uzmanlar: Alman uzmanlar Osmanlı ordusunun yeniden yapılandırılmasında rol aldı.
• Öncelikli tercih: İtalya ve Avusturya-Macaristan’ın politikaları nedeniyle önce İtilaf Devletleriyle görüşüldü.
• Başarısız temaslar: İngiltere, Fransa, Rusya ve ardından Balkan devletleriyle ittifak kurulamadı.
• Alman ittifakı: 22 Temmuz’da başlayan görüşmeler 2 Ağustos 1914’te gizli antlaşmayla sonuçlandı.
• Seferberlik ve tarafsızlık: Aynı gün seferberlik ilan edildi; iki gün sonra tarafsız kalınacağı açıklandı.

Osmanlı Devleti’nin Savaşa Girişi

• Alman gemileri: Goben ve Breslav 10 Ağustos’ta Osmanlı Devleti’ne sığındı.
• Yeni adlar: Gemiler satın alındığı açıklanarak Yavuz ve Midilli adıyla donanmaya katıldı.
• Alman baskısı: İttifak gereği savaşa girilmesi istendi; hazırlıkların tamamlanmadığı gerekçesiyle ertelendi.
• Karadeniz Baskını: Amiral Souchon yönetimindeki donanma 28 Ekim’de Odesa ve Sivastopol’u bombaladı.
• Fiilî katılım: Osmanlı Devleti İttifak Devletleri yanında savaşa girdi.
• Savaş ilanları: Rusya 2 Kasım; İngiltere ve Fransa 5 Kasım’da Osmanlı’ya savaş açtı.
• Resmî karar: Osmanlı Devleti 11 Kasım’da savaş, 13 Kasım’da Cihad-ı Mukaddes ilan etti.

Osmanlı Devleti’nin savaşa girmesi İttifak Devletleri’ne hangi siyasi ve askerî avantajları sağladı

Osmanlı Cepheleri

Sarıkamış Harekâtı:

• İlk çatışmalar: Rus saldırısı 1 Kasım 1914’te başladı; Köprüköy ve Azap’ta Osmanlı kuvvetleri başarılı oldu.
• Savunma kararı: Hasan İzzet Paşa ağır kış, azalan teçhizat ve donanım eksikliği nedeniyle harekâta ara verdi.
• Komuta değişikliği: Enver Paşa 3. Ordu komutanlığını devraldı.
• Çevirme planı: Önce Sarıkamış; ardından Kars, Ardahan ve Batum’un geri alınması hedeflendi.
• Geniş hedef: Kafkasya ve Türkistan yolu açılacak, Rus kuvvetleri bölgeye çekilecekti.
• Müttefiklere katkı: Almanya ve Avusturya-Macaristan’ın Avrupa cephelerinde rahatlaması amaçlandı.
• Lojistik engel: Destek gemilerinin batırılması, yol ve demir yolu yetersizliği, kışlık donanım eksikliği planı zayıflattı.

Sarıkamış Harekâtı’nın Seyri

• Başlangıç: Harekât 22 Aralık 1914’te başlatıldı.
• 10. Kolordu: Allahuekber Dağları’nda yolu uzattı; 18 saatlik yürüyüş büyük donma kayıplarına yol açtı.
• Kuvvet kaybı: 40 bin kişilik kolordu dört gün gecikmeyle yaklaşık 3 bin askerle Sarıkamış önüne ulaşabildi.
• 9. Kolordu: Bardız Geçidi’nde Ruslara kayıp verdirdi; 10. Kolordu gecikince hedefine ulaşamadı.
• Son taarruz: 25-28 Aralık’ta 3. Ordu Sarıkamış’ı ele geçiremedi.
• Geri çekilme: Takviyeli Rus kuvvetleri 5 Ocak 1915’te Osmanlı ordusunu çekilmeye zorladı.
• Değerlendirme: Büyük kayıplara rağmen Rus Kafkas Ordusu yıpratıldı; komutan ve askerler yüksek disiplinle savaştı.

Kafkas Cephesi’nde Sonraki Gelişmeler

• Savunma: Osmanlı ordusu 1915’te Erzurum’a yönelen iki Rus taarruzunu geri püskürttü.
• Rus ilerleyişi: Van 20 Mayıs 1915’te, Erzurum 16 Şubat 1916’da işgal edildi.
• İşgal alanı: Trabzon, Erzincan, Bayburt, Bitlis, Bingöl ve Muş da Rusların eline geçti.
• Mustafa Kemal: 16. Kolordu komutanı olarak Muş ve Bitlis’i geri aldı.
• Bolşevik İhtilali: 7 Kasım 1917’de Rusya’daki yönetim değişti.
• Ateşkes ve çekilme: 18 Aralık Erzincan Mütarekesi ve Brest-Litovsk sonrasında Rusya savaştan çıktı.
• İnsani sonuç: Asker ve siviller öldü; göçler ve yetimlik arttı, Kâzım Karabekir kimsesiz çocukları koruma altına aldı.

Çanakkale Cephesi:

• İlk saldırılar: 3 Kasım 1914’te Seddülbahir ve Kumkale bombalandı; saldırılar 19 Şubat 1915’e kadar sürdü.
• Temel amaç: Osmanlı Devleti’ni savaş dışı bırakmak ve savaşın yayılmasını önlemek.
• Rusya bağlantısı: Müttefik Rusya’ya doğrudan askerî yardım göndermek.
• İngiliz çıkarları: Süveyş Kanalı ve Hindistan ticaret yoluna yönelik tehdidi kaldırmak.
• Balkanlar: Tarafsız Balkan devletlerini İtilaf bloğuna çekmek.
• Osmanlı hazırlığı: Uçak ve batarya sayısı artırıldı; taşıt ve iaşe tekâlif-i harbiye yoluyla desteklendi.
• Mayın hatları: Selânik, İntibah, Sivrihisar ve Nusret gemileri Boğaz’da 11 hat oluşturdu; Hilâl-i Ahmer sağlık hazırlığı yaptı.

18 Mart Çanakkale Deniz Zaferi

• Bombardıman: 19 Şubat-16 Mart arasında Orhaniye, Ertuğrul, Seddülbahir, Kumkale ve Kilitbahir tabyaları hedef alındı.
• Savunma: Osmanlı kuvvetleri Seddülbahir ve Kumkale’de donanmanın geçişini engelledi.
• Nusret: 7-8 Mart gecesi Karanlık Liman’a kıyıya paralel 26 mayın döşedi.
• 18 Mart: İtilaf donanması kesin sonuç için Boğaz’a girdi.
• Topçu ateşi: Türk tabyalarının isabetli atışları gemileri mayın alanına yöneltti.
• Kayıplar: Bouvet, Irresistible ve Ocean battı; başka gemiler de ağır hasar gördü.
• Komuta: Müstahkem Mevki Komutanı Cevat Paşa’nın savunma planı deniz zaferini sağladı.

Çanakkale Kara Savaşları

• 5. Ordu: 24 Mart 1915’te kuruldu; komutanlığına Liman von Sanders getirildi.
• Çıkarma: İtilaf kuvvetleri 25 Nisan’da Gelibolu Yarımadası’na üç ayrı bölgede çıktı.
• Anzaklar: Arıburnu’na çıkarma yaptı.
• İngilizler: Seddülbahir kıyılarına yöneldi.
• Fransızlar: Kumkale kıyılarına çıktı.
• Süre: Kara muharebeleri yaklaşık on ay devam etti.
• Kayıplar: İki tarafın da ağır kayıplar verdiği çok çetin çatışmalar yaşandı.

Cephe Gerisinde Yaşam ve Sağlık

• Zorluklar: Türk askerleri teknolojik dezavantajın yanında sağlık, beslenme, barınma ve temizlik sorunları yaşadı.
• Hilâl-i Ahmer: Cephe yakınında hastane ve çadırlar kurdu; ağır yaralıları büyük şehirlere sevk etti.
• Salgınlar: Su ve hijyen yetersizliği tifo, kolera, lekeli humma, bit ve çiçek vakalarını artırdı.
• İskorbüt: Taze sebze tüketilememesi birçok askerin hastalanmasına yol açtı.
• Tedavi: Cerrahi malzeme ve sağlık personeli eksikliği hizmetleri sınırlandırdı.
• Beslenme: Taze et ve sebze kıt olsa da günlük öğünler büyük ölçüde sağlandı.
• Stoklar: Asker sayısının artması ve gıda gemilerinin bombalanması bazı dönemlerde yiyeceği azalttı.

Mustafa Kemal ve Çanakkale Kahramanları

• 25 Nisan: 19. Tümen Komutanı Mustafa Kemal, 57. Alay ve bir dağ bataryasıyla Anzak ilerleyişini durdurdu.
• Hâkim noktalar: Kocaçimentepe ve Conkbayırı yönünde ilerleyerek kritik bölgeleri kontrol etti.
• Ödül ve terfi: 30 Nisan’da Gümüş İmtiyaz Madalyası aldı; 1 Haziran’da albay oldu.
• Anafartalar: 9 Ağustos’taki zafer savaşın gidişatını değiştirdi.
• Bomba Sırtı: Türk askerinin ölüm karşısındaki soğukkanlılığı ve inancı zaferin ruhunu yansıttı.
• Bigalı Mehmet Çavuş: 4 Mart’taki savunmada silahı bozulunca taşla mücadeleye devam etti; 12 Nisan’da madalya aldı.
• Ortak değer: Zafer, komutanların ve askerlerin cesaret ve fedakârlığıyla kazanıldı.

Çanakkale Zaferi’nin Sonuçları

• Geri çekilme: İtilaf kuvvetleri 20 Aralık 1915’te çekilmeye başladı; son Anzaklar 9 Ocak 1916’da ayrıldı.
• Seyit Onbaşı: 215 kilogramlık mermiyi topa yerleştirerek Ocean gemisine ağır hasar verdi.
• Diğer kahramanlar: Mahmut Sabri, Şefik, Müstecip ve İsmail Hakkı gibi birçok isim öne çıktı.
• İtibar: İtilaf Devletleri bölgede büyük prestij kaybına uğradı.
• Savaşın süresi: I. Dünya Savaşı uzadı.
• Kara bağlantısı: Bulgaristan’ın İttifak’a katılması Almanya ile Osmanlı arasında bağlantı kurdu.
• Rusya: Yardım alamayan Rusya’da kriz derinleşti; Bolşevik İhtilali sonrasında Rusya savaştan çekildi.

Irak Cephesi’nden Selman-ı Pak’a

• İngiliz amaçları: Abadan petrollerini korumak, Hindistan tehdidini önlemek ve Rusya’ya yardım ulaştırmak.
• İlk ilerleyiş: İngilizler 6 Kasım 1914’te cepheyi açtı; 22 Kasım’da Basra’yı işgal etti.
• Osmanlı durumu: Birliklerin bir kısmı başka cephelere gönderilmişti; silah, asker ve teçhizat yetersizdi.
• Süleyman Askerî Bey: Teşkilat-ı Mahsusa gönüllüleri ve aşiret kuvvetleriyle mücadele etti; 14 Nisan 1915 yenilgisi sonrası geri çekilindi.
• Kûtül’amâre: İngilizler 28 Eylül 1915’te şehri ele geçirdi.
• Cephe koşulları: Çöl, taşkın, salgın ve ulaşım sorunları savaşı zorlaştırdı; Uceymi Sadun Paşa Osmanlı’yı destekledi.
• Selman-ı Pak: Nurettin Bey komutasındaki birlikler 22-24 Kasım’da zafer kazandı ve İngilizleri Kûtül’amâre’ye çekilmeye zorladı.

Kûtül’amâre Kuşatması ve Zaferi

• Kuşatma: Townshend kuvvetleri 3 Aralık 1915’te üç yanı Dicle ile çevrili Kûtül’amâre’de kuşatıldı.
• VI. Ordu: Irak ve Havalisi Komutanlığı VI. Orduya dönüştürüldü; başına Colmar von der Goltz getirildi.
• Komuta devamlılığı: Nurettin Bey’in planını göreve gelen Halil Bey sürdürdü.
• Yardım girişimleri: İngiliz destek saldırıları Türk ordusu tarafından geri püskürtüldü.
• Teslim: Kuşatma 29 Nisan 1916’da İngiliz kuvvetlerinin Halil Paşa’ya teslim olmasıyla bitti.
• Esir sayısı: Kaynağa göre 5 general dâhil toplam 13.309 kişi esir alındı.
• Önemi: Bir İngiliz kolordusunun bütünüyle teslimi dünya harp tarihinde az rastlanan bir olay oldu; gün “Kut Bayramı” ilan edildi.

Medine Müdafaası

• İngiliz desteği: McMahon-Şerif Hüseyin yazışmalarında ayaklanma karşılığında yardım vadedildi.
• Fahreddin Paşa: Cemal Paşa tarafından gönderildi; 31 Mayıs 1915’te Medine’ye ulaştı.
• Hazırlık: Hicaz demir yolu, telgraf ve Medine-Suriye bağlantısını koruyacak birlikler görevlendirildi.
• İsyan: 3 Haziran 1916’da hatlara ve şehre saldırıldı; Osmanlı birlikleri saldırıları geri püskürttü.
• Savunma gücü: Hicaz Kuvve-i Seferiyyesi kuruldu; Cidde, Mekke ve Taif kaybedilse de Medine yaklaşık iki buçuk yıl savunuldu.
• Mütareke sonrası: Açlık ve salgına rağmen Mondros’tan sonra da direnildi; şehir 10 Ocak 1919’da teslim edildi.
• Sonuç: Fahreddin Paşa Mısır ve Malta’ya götürüldü; savunma boyunca halkın güvenliği ve iaşesi için çalıştı.

Kafkas İslam Ordusu ve Bakü

• Brest-Litovsk: Kars, Ardahan ve Batum Osmanlı’ya katıldı.
• Yeni tehdit: Rusların bıraktığı Ermeni birlikleri yerleşimleri tahrip etti; Osmanlı bölgeyi yeniden denetledi.
• Kafkasya: Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan bağımsız oldu; Bakü 18 Mart 1918’de Rus-Ermeni güçlerince işgal edildi.
• Yardım çağrısı: Azerbaycan ve diğer Türk-Müslüman topluluklar Osmanlı Devleti’nden destek istedi.
• Ordu: Enver Paşa yaklaşık 20 bin kişilik orduyu kurdu; Nuri ve Halil Paşaları görevlendirdi.
• Bakü’nün kurtuluşu: Şehir 15 Eylül 1918’de alındı; Azerbaycan’ın bağımsızlığı güçlendi.
• Sonraki dönem: Mondros’la çekilme; İngiliz ve 1920 Bolşevik işgalleri yaşandı. 1918-1920 deneyimi, 1991 bağımsızlığında hatırlandı.

Ermeni Sorununun Ortaya Çıkışı

• Birlikte yaşam: Ermeniler XIV. yüzyıldan itibaren Türklerle yan yana yaşadı ve “millet-i sadıka” olarak nitelendirildi.
• Millet sistemi: Dil, din ve kültürlerini koruma imkânı buldular.
• Toplumsal konum: Ticaret, zanaat, sarraflık ve bankacılık yaptı; devlet ve saray çevresinde görev aldılar.
• Islahat sonrası: Ermeni bürokratlar bakanlık, elçilik ve mebusluk düzeyine kadar yükseldi.
• Milliyetçilik etkisi: Osmanlı’nın güç kaybı, büyük devletlerin politikaları ve misyoner okulları ayrılıkçı fikirleri besledi.
• 1877-1878 Savaşı: Bazı Ermeni grupları Rusya ile iş birliği yaptı; Ayastefanos’taki düzenleme itirazlarla geçersiz kaldı.
• Berlin Antlaşması: Vilâyet-i Sitte’de ıslahat maddesiyle Ermeni Sorunu uluslararası bir mesele hâline geldi.

Komitalar, İsyanlar ve I. Dünya Savaşı

• Hınçak: 1887’de Cenevre’de kuruldu.
• Taşnaksutyun: 1890’da Tiflis’te kuruldu.
• Faaliyet: Propaganda, kargaşa ve göçe zorlama amacıyla çeşitli bölgelerde olaylar çıkarıldı.
• 1890-1896: Kumkapı; Sason, Kayseri, Yozgat, Çorum; Bâbıâli; Zeytun; Osmanlı Bankası olayları yaşandı.
• 1897-1909: İkinci Sason, II. Abdülhamit’e suikast girişimi, Adana ve Dörtyol isyanları meydana geldi.
• Savaş beklentisi: Bazı Ermeni aydınları I. Dünya Savaşı’nı özerk ya da bağımsız devlet için fırsat saydı.
• Cephe ve cephe gerisi: Rusya’nın silahlandırdığı gruplar Kafkas Cephesi’nde savaştı ve isyanlarla ikmal güvenliğini tehdit etti.

24 Nisan Genelgesi ve Sevk ve İskân

• Gerekçe: Çete saldırılarının sürmesi ve olayların millî güvenliği tehdit etmesi.
• Geçici tedbir: Saldırıların yoğun olduğu bölgelerdeki Ermenilerin savaş alanlarından uzak yerlere gönderilmesi planlandı.
• 24 Nisan 1915: Komita merkezleri ve şubeleri kapatıldı; ilişkili kişiler ve din adamları tutuklandı.
• Sevk bölgeleri: Musul, Zor, Suriye ve Halep gibi savaş alanlarından uzak güney bölgeleri belirlendi.
• Güvenlik: Yolculuk boyunca can ve mal güvenliğini sağlayacak önlemler düzenlendi.
• Kayıplar: Hastalıklar ve çete saldırıları nedeniyle göç yolunda ölümler yaşandı.
• Uygulama: Karar, kaynakta fiilî isyan ve düşmanla iş birliğine karşı alınan geçici bir tedbir olarak açıklanır.

Uygulama, Denetim ve Geri Dönüş

• Muafiyet: Kaynağa göre 300 bin Ermeni sevkten muaf tutuldu.
• Malların korunması: Mal ve eşyalar korumaya alındı; satılanların bedelleri mal sandıklarına yatırıldı.
• Yardım: Uluslararası kuruluşların sevk bölgesinde yardım dağıtmasına izin verildi.
• Soruşturmalar: Görevini ihmal eden veya kötüye kullanan memur ve askerler cezalandırıldı.
• Yargılama: Kaynağa göre 1915-1916’da 1.673 kişi Divan-ı Harplerde yargılandı.
• Geri dönüş: Savaş sonrasında isteyenlerin eski yerleşimlerine dönmesine izin verildi.
• Kaynağın değerlendirmesi: Koruma, denetim ve dönüş kararları; uygulamanın bir topluluğu ortadan kaldırma amacı taşımadığının göstergesi olarak sunulur.

Diaspora Faaliyetleri ve ASALA

• 24 Nisan: Ermeni diasporası 1915 genelgesini iddialarına dayanak olarak göstermektedir.
• Uluslararası hukuk: Kaynak, 1948 BM Soykırım Sözleşmesi çerçevesinde iddiaların hukuken geçersiz olduğunu savunur.
• 1960’lar: Türkleri hedef alan şiddet eylemleri başladı.
• 1975 sonrası: ASALA, büyükelçilik, konsolosluk ve dış temsilciliklere terör saldırıları düzenledi.
• Lobi: ABD ve Avrupa’da iddiaların kabulü, tazminat ve toprak talepleriyle Türkiye üzerinde baskı kurulmaya çalışıldı.
• Parlamento kararları: Bazı ulusal ve yerel parlamentolar diaspora iddialarını kabul etti.
• Türkiye’nin tutumu: Bu kararlara en üst düzeyde tepki gösterildi.

Karabağ Sorunu

• 1990’lar: Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla Dağlık Karabağ’ın statüsü üzerinden çatışmalar başladı.
• Bölgesel etki: Sorun Türkiye-Ermenistan ilişkilerini doğrudan etkiledi.
• Hocalı: 1992’de yüzlerce kadın, yaşlı ve çocuğun öldürüldüğü katliam gerilimi artırdı.
• Arabuluculuk: ABD ve Avrupa ülkeleri ilişkilerin normalleşmesi için çeşitli girişimlerde bulundu.
• 2020: II. Karabağ Savaşı Azerbaycan’ın zaferiyle sonuçlandı.
• Yeni süreç: Savaşın ardından doğrudan görüşmeler başladı.

I. Dünya Savaşı’nın Sonu

• Dengenin değişmesi: Ekonomik güç, insan kaynağı, askerî sanayi ve ABD’nin katılımı İtilaf üstünlüğünü artırdı.
• Osmanlı geri çekilişi: Filistin-Suriye, Irak ve Hicaz’da geniş topraklar kaybedildi; Medine savunulmaya devam etti.
• Bulgaristan: Savaştan çekilince Almanya ile kara bağlantısı koptu.
• Ateşkes: Osmanlı Devleti 30 Ekim 1918’de Mondros Ateşkes Antlaşması’nı imzaladı.
• 7. madde: İtilaf Devletlerine güvenliklerini tehdit eden bir durumda stratejik noktaları işgal etme imkânı verdi.
• 24. madde: Vilâyet-i Sitte’de karışıklık çıkması hâlinde işgal yolu açıldı.
• Genel sonuç: Yirmi beş maddelik antlaşma Osmanlı topraklarının işgalini kolaylaştırdı.

Paris Barış Düzeni

• Teslimler: Avusturya 3 Kasım, Almanya 11 Kasım 1918’de teslim oldu.
• Paris Konferansı: 18 Ocak 1919’da kalıcı barış ve mağlup devletlerin şartları için toplandı.
• Wilson İlkeleri: Görüşmeler, 8 Ocak 1918’de yayımlanan 14 madde üzerinden yürütüldü.
• Belirleyici güçler: Antlaşma şartlarında İngiltere ve Fransa’nın çıkarları ağır bastı.
• Barış antlaşmaları: Almanya-Versailles, Avusturya-Saint-Germain, Macaristan-Trianon, Bulgaristan-Neuilly.
• Milletler Cemiyeti: Uluslararası barışı korumak amacıyla kuruldu.
• Sevr: 10 Ağustos 1920’de Osmanlı topraklarının paylaşım esasları belirlendi.

I. Dünya Savaşı’nın Genel Sonuçları

• İnsan kaybı: Cepheler, göçler, salgınlar, açlık ve yoksulluk milyonlarca asker ve sivilin ölümüne yol açtı.
• İspanyol gribi: Savaşın sonlarında ortaya çıkan ölümcül salgın dünya nüfusunu daha da azalttı.
• Güç dengesi: Uluslararası güç dengeleri değişti.
• Sınırlar: Avrupa’nın siyasi sınırları yeniden çizildi.
• Manda yönetimleri: Kuzey Afrika ve Orta Doğu’nun bazı bölgelerinde kuruldu.
• Yeni devletler: Almanya, Osmanlı ve Avusturya-Macaristan toprakları üzerinde yeni devletler ortaya çıktı.

TARİHSEL AKIŞ • 1908-1913

TARİHSEL AKIŞ • 1914-1915

TARİHSEL AKIŞ • 1916-1918