Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi Dersi liselerde seçmeli olarak okutulan bir derstir. Bu sayfada paylaştığımız Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi özet ders notları sayesinde sınavda karşılaşabileceğiniz tüm konulara hakim olacaksınız. Bu özet ders notları Milli Eğitim Bakanlığı müfredatına uygun olarak hazırlandı. Bu ders notları sayesinde Seçmeli Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi Dersi yazılısından 100 alacaksınız. Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi 3. Ünite: Soğuk Savaş Ders Notu MEB ders kitapları ile uyumludur.
Sınıf: Seçmeli tarih
Ders: Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi pdf indir
Ünite: 3. ünite: Soğuk Savaş
İlgili yazılı: Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi 1. dönem 2. yazılı, Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi 2. dönem 1. yazılı
3. Ünite: Soğuk Savaş
İki Kutuplu Dünya Düzenine Geçiş
• II. Dünya Savaşı’nda Almanya ve Japonya’nın yenilmesiyle bozulan güçler dengesi yeniden kuruldu.
• Bu denge, ABD ve SSCB’nin başka ülkeler üzerinde siyasi ve ekonomik etki kazanmasıyla oluştu.
• İngiltere, Sovyetler Birliği’nin yayılma politikasına karşı ABD’nin sorumluluk alması gerektiğini belirtti.
• ABD ve SSCB arasında; kurtarılan Avrupa ülkelerindeki hükümetler, Polonya ve Almanya’nın geleceği gibi konularda fikir ayrılıkları yaşandı.
• ABD, Doğu Avrupa’da özgür ve demokratik seçimler isterken, SSCB kendisine bağlı uydu ülkelerden bir tampon bölge kurmak istiyordu.
• Kızıl Ordu, savaş sonunda Doğu Avrupa’nın büyük bölümünü işgal etti.
• Bu durum, SSCB’nin bölgede yayılmasına zemin hazırladı.
Soğuk Savaş Kavramı
• Soğuk Savaş, tarafların silahlı mücadeleye girmekten kaçındığı bir çatışma türüdür.
• Bu tabir ilk olarak XIV. yüzyılda İspanyol prens Juan Manuel tarafından kullanıldı.
• 1947’de Amerikalı siyasetçi Bernard Baruch, SSCB ve ABD arasındaki gerginliği “soğuk bir savaşın tam ortasındayız” sözleriyle tanımladı.
• Bu tabir, gazeteci Lippmann tarafından yaygınlaştırıldı.
Batı Bloku: Doktrinler ve Örgütler
• Truman Doktrini (1947): ABD Başkanı Truman, bağımsız ulusların özgürlüklerini korumak için maddi yardım sözü verdi.
• Bu doktrinle SSCB’nin yayılmasını engellemek için Sovyet baskısı altındaki devletlere mali ve askeri yardımlar yapıldı.
• Marshall Planı (1948): ABD Dışişleri Bakanı George Marshall tarafından Avrupa’nın bozulan ekonomisini onarmak için hazırlandı.
• Bu planla ABD, Batı Avrupa’daki demokratik hükümetleri desteklerken kendi ürünleri için de yeni pazarlar oluşturdu.
Batı Bloku: Doktrinler ve Örgütler
• NATO (1949): 4 Nisan 1949’da ABD liderliğinde on bir ülke tarafından kuruldu.
• Örgütün tam adı Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü’dür.
• Amacı, üye ülkeler arasında askeri ve siyasi başta olmak üzere her türlü iş birliğini sağlamaktı.
• Avrupa Kömür Çelik Topluluğu (1951): Batı Almanya, Fransa, Belçika, Lüksemburg, Hollanda ve İtalya tarafından kuruldu.
• Amacı, kömür ve çelik kaynaklarını kontrol ederek kalıcı barış sağlamaktı.
• Bu birlik, Avrupa Birliği’nin temelini oluşturmuştur.
Doğu Bloku: Doktrinler ve Örgütler
• Cominform (1947): SSCB tarafından uydu ülkelerle bağları güçlendirmek ve ideolojik faaliyetleri yönetmek için kuruldu.
• Kurucu üyeler arasında Yugoslavya, Bulgaristan, Romanya, Macaristan, Polonya, Çekoslovakya, Fransa ve İtalya Komünist Partileri vardı.
• Molotov Planı (1947): SSCB Dışişleri Bakanı Vyaçeslav Molotov tarafından Marshall Planı’na karşı oluşturuldu.
• Bu planla sosyalist ülkeler arasında ekonomik yardım ve ticari iş birliğini kapsayan yeni bir yapı kuruldu.
Doğu Bloku: Doktrinler ve Örgütler
• Varşova Paktı (1955): NATO’ya karşı siyasi ve askeri iş birliği amacıyla 14 Mayıs 1955’te kuruldu.
• Kurucu üyeler SSCB, Arnavutluk, Bulgaristan, Çekoslovakya, Doğu Almanya, Macaristan, Polonya ve Romanya idi.
• COMECON (1949): Molotov Planı sonrası komünist ülkeler arasında ekonomik iş birliğini artırmak için 25 Ocak 1949’da kuruldu.
• Tam adı Karşılıklı Ekonomik Yardımlaşma Konseyi’dir.
• SSCB yanlısı devletlere yapılacak ekonomik yardımların esasları bu teşkilatla belirlendi.
Nato ve Varşova Paktı
• İki kutuplu dünya düzeninde NATO ve Varşova Paktı üzerinden pek çok gerginlik yaşandı.
• NATO, Sovyet yayılmasına karşı bölgede caydırıcı bir güç hâline geldi.
• NATO’nun silahlanmasına karşılık SSCB öncülüğünde Varşova Paktı kuruldu.
• Bu paktın kurulmasıyla Doğu ve Batı blokları arasında uzun yıllar sürecek bir silahlanma yarışı başladı.
• SSCB’nin dağılmasından sonra 1 Temmuz 1991’de Varşova Paktı dağıldı.
• NATO ise nüfuz alanını genişleterek varlığını günümüze kadar sürdürdü.
Almanya’nın İkiye Bölünmesi ve Berlin Buhranı
• Müttefik Devletler, Yalta ve Potsdam konferanslarında Almanya ve başkent Berlin’i dört işgal bölgesine ayırdı.
• ABD, İngiltere ve Fransa, Almanya’nın bütün bir devlet olarak kurulmasını istiyordu.
• SSCB ise Almanya’nın ekonomik olarak cezalandırılmasını ve savaş tazminatı ödemesini talep ediyordu.
• 1948’de üç Batılı güç, işgal bölgelerini birleştirerek Deutsche Mark adıyla yeni bir para birimi oluşturdu.
• Bunun üzerine SSCB, 24 Haziran 1948’de Berlin’e tüm kara ve demir yolu ulaşımını kesti.
• Berlin Ablukası adı verilen bu süreç 12 Mayıs 1949’a kadar devam etti.
• SSCB, Berlin halkını temel ihtiyaçlardan yoksun bırakarak Batılı devletlerin Berlin’i terk etmesini amaçladı.
• Bu süreçte ABD, İngiltere ve Fransa, bir hava koridoru oluşturarak halkın ihtiyaçlarını uçaklarla Batı Berlin’e ulaştırdı.
• Batılıların hava operasyonları artınca SSCB, 12 Mayıs 1949’da ablukayı kaldırdı.
• Bu olay, Almanya’nın siyasi olarak bölünmesini kolaylaştırdı ve Soğuk Savaş’ın ilk büyük krizlerinden biri oldu.
• Federal Almanya Cumhuriyeti (Batı Almanya), 23 Mayıs 1949’da kendi anayasasını yürürlüğe koydu.
• Bunun üzerine 7 Ekim 1949’da Doğu Almanya’da da Demokratik Alman Cumhuriyeti kuruldu.
• ABD, İngiltere ve Fransa, Berlin’in özel durumunun sürmesine karar verdi.
• Demokratik Alman Cumhuriyeti’nin başkenti, Berlin’in Sovyet işgali altındaki doğu bölgesi olarak belirlendi.
Berlin Duvarı’nın İnşası
• Batı Berlin’deki serbest piyasa ekonomisi ve yüksek refah seviyesi, Doğu Berlin’den Batı’ya göçleri başlattı.
• Bunun üzerine SSCB Devlet Başkanı Nikita Kruşçev, 10 Kasım 1958’de bir ültimatom verdi.
• ABD ve müttefiklerinin altı ay içinde Batı Berlin’den çekilmesini istedi.
• Berlin Buhranı adı verilen bu üç yıllık dönemde müzakerelerden sonuç alınamadı.
• Sonuç olarak SSCB, 1961’de Batı Berlin çevresine Berlin Duvarı’nı inşa ettirdi.
• Bu duvar, Soğuk Savaş Dönemi’nin en önemli simgesi oldu.
Avrupa Birliği’ne Giden Yol
• “Birleşmiş Avrupa” düşüncesi, ilk defa Orta Çağ’da İslam fetihlerini engellemek amacıyla ortaya atıldı.
• II. Dünya Savaşı sonrası ilk adımı Winston Churchill atarak 14 Mayıs 1947’de Birleşik Avrupa Hareketi’ni kurdu.
• 17 Mart 1948’de Brüksel Antlaşması ile bu hareket kurumsal bir nitelik kazandı.
• Fransa Dışişleri Bakanı Robert Schuman ve Jean Monnet, 9 Mayıs 1950’de Schuman Bildirisi’ni hazırladı.
• Bu bildiriyle Fransa, Federal Almanya ve diğer ülkelerdeki kömür ve çelik kaynaklarının tek havuzda toplanması kararlaştırıldı.
• 18 Nisan 1951’de Paris Antlaşması imzalanarak Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu kuruldu.
• Bu toplulukla kömür, demir, çelik gibi ham maddelerin paylaşımında uzlaşma sağlandı.
• Egemen devletler ilk kez bazı egemenlik alanlarını kendi istekleriyle uluslarüstü bir kuruma devretti.
• 25 Mart 1957’de altı ülke Roma Antlaşması’nı imzalayarak EURATOM (Avrupa Atom Enerjisi Topluluğu) ve Avrupa Ekonomik Topluluğu’nun (AET) temellerini attı.
• 14 Ekim 1957’de ise AET resmen kurularak malların, sermayenin, hizmetlerin ve insanların serbest dolaşımı sağlandı.
Asya ve Afrika’da Bağımsızlık Mücadeleleri
• Wilson İlkeleri’ndeki “halkların kendi kendini yönetmesi” ilkesi, Asya ve Afrika’da milliyetçi hareketleri başlattı.
• II. Dünya Savaşı, sömürgeci devletlerin de yenilebileceğini gösterdi.
• Savaşta sömürgeci devletlerin zayıflaması, ABD ve SSCB ekseninde yeni bir güç dengesi kurdu.
• Birleşmiş Milletler Teşkilatı’nın kurulması (1945) ve İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nin ilanı (1948) sömürgeciliği sarstı.
• Ulusal kurtuluş hareketlerinin liderleri genellikle Avrupa’da eğitim görmüş aydınlardı.
• II. Dünya Savaşı sonrası otuz yıl içinde Asya ve Afrika’daki sömürgelerin büyük bölümü bağımsız oldu.
Hindistan’ın Bağımsızlığını Kazanması (1947)
• Hindistan, zengin kaynakları nedeniyle sömürgeci devletler için önemliydi.
• XVI. yüzyıldan itibaren Portekiz, İngiliz, Fransız, Danimarkalı ve Hollandalılar bölge için mücadele etti.
• İngiliz Doğu Hindistan Şirketi, Hindistan’ı kendi hâkimiyeti altına aldı.
• Hindistan’daki ilk organize bağımsızlık hareketi Hindistan Ulusal Kongresi (1885) oldu.
• 1906’da Hint Müslümanların haklarını korumak için Hindistan Müslüman Birliği kuruldu.
• Mahatma Gandhi, 1915 sonrası Hint bağımsızlık mücadelesinin lideri oldu.
Mahatma Gandhi ve Hindistan’ın Bağımsızlık Mücadelesi
• 1906: Güney Afrika’da Asya Nüfus Kayıt Yasası’na karşı şiddet içermeyen “satyagraha” eylemini başlattı.
• 1919: İngilizlerin Rowlatt Yasası’na (şüphelilerin sorgusuz tutuklanması) karşı protestolar düzenledi.
• Amritsar Katliamı: İngiliz askerlerinin protestoculara ateş açması sonucu yaklaşık 400 kişi hayatını kaybetti.
• 1920: İngiliz mallarını boykot etti ve Hintlerin yerel giysilerine sahip çıkmalarını istedi.
• 1930: İngilizlerin Tuz Yasası’nı protesto etmek için 320 km’lik “Tuz Yürüyüşü”nü gerçekleştirdi.
• 1942: “Hindistan’dan Çık” kampanyasını başlattı ve tekrar tutuklandı.
• 1944: Sağlığının bozulması üzerine serbest bırakıldı.
• 15 Ağustos 1947: Hindistan, bağımsızlığını kazandı.
• Bağımsızlıktan sonra Jawaharlal Nehru, Hindistan’ın ilk başbakanı oldu.
• Hindistan, Bağlantısızlar Hareketi’nin lider ülkelerinden biri oldu.
• 30 Ocak 1948: Gandhi, barış yanlısı protestolarına karşı çıkan radikal bir Hindu tarafından öldürüldü.
Pakistan’ın Kuruluşu
• Müslüman Birliği, Gandhi’nin siyasi yöntemlerine karşı çıkarak ayrı bir vatan fikrini benimsedi.
• Bu hareketin lideri Muhammed Ali Cinnah’tı.
• 1916: Cinnah, Hindistan Müslüman Birliği’nin lideri seçildi.
• 1920: Gandhi ile yaşadığı anlaşmazlıklar sonucu Hindistan Ulusal Kongresi’nden istifa etti.
• 1936: Dağınık olan Müslüman Birliği’ni yeniden toparlayarak faal bir kuruluş haline getirdi.
• 1940: Lahor’da yapılan toplantıda Müslümanlar için ayrı bir ülke kurulması teklifi kabul edildi (Pakistan Kararı).
• 3 Haziran 1947: İngiliz Genel Vali Lord Mountbatten, iki toplumun ayrılması planını kabul etti.
• 14 Ağustos 1947: Hindistan Yarımadası’nda Pakistan ve Hindistan adıyla iki ayrı devlet kurulduğu ilan edildi.
• Bölünme sonrası halklar arasında göç yaşandı ve Keşmir Sorunu ortaya çıktı.
• 1971’de Doğu Bengal bölgesi Pakistan’dan ayrılarak Bangladeş adıyla yeni bir devlet kurdu.
Commonwealth (İngiliz Milletler Topluluğu)
• Büyük Britanya (İngiltere) tarafından 11 Aralık 1931’de kuruldu.
• Günümüzde 56 üye ülkeyle varlığını sürdüren bir devletler topluluğudur.
• Merkezi Londra’dadır ve İngiltere’nin eski sömürgelerini de içerir.
• İngiltere, siyasi ve ekonomik nüfuzunu bu topluluk üzerinden devam ettirmeyi amaçlamaktadır.
• Resmî amacı, üye ülkeler arasında her türlü iş birliğini sağlamaktır.
Afrika’da İnsan Hakları İhlalleri
• Afrika kıtası, yaklaşık beş yüzyıl boyunca Avrupalıların ağır sömürüsüne maruz kaldı.
• Sömürgeciler, kıtanın doğal kaynaklarıyla birlikte insan kaynaklarını da sömürdüler.
• Geniş tarım alanlarında çalışacak insan gücü ihtiyacı, Afrika’da köleliğin yayılmasına neden oldu.
• Osmanlı hakimiyetinin zayıflamasıyla Kuzey ve Doğu Afrika, Avrupalı devletlerin sömürüsüne uğradı.
• II. Dünya Savaşı sonrası başlayan bağımsızlık hareketleri Afrika’da da yankı buldu.
Cezayir’deki Fransız Katliamları
• Fransa, Cezayir’i 1830’da işgal etti ve Fransa’nın bir parçası ilan etti.
• Cezayirliler kendi vatanlarında göçmen durumuna düşürüldü.
• 1881’de çıkarılan Yerli Kanunu ile yerli halk birçok haktan mahrum bırakıldı.
• Seyahat özgürlükleri kısıtlandı, silah taşımaları ve dinî merasim yapmaları yasaklandı.
• 8 Mayıs 1945: Savaşın bitişini kutlayan Cezayirlilere Fransız askerleri ateş açtı (Sétif ve Guelma Katliamı).
• Arap kaynaklarına göre bu katliamda 45.000 kişi hayatını kaybetti.
Cezayir’in Bağımsızlık Süreci
• 1 Kasım 1954: FLN (Ulusal Kurtuluş Cephesi) önderliğinde silahlı mücadele başlatıldı.
• 19 Eylül 1958: Cezayir’in ileri gelenleri Kahire’de toplanarak bağımsız Cezayir Cumhuriyeti’ni ilan etti.
• 16 Eylül 1959: Fransa Devlet Başkanı Charles de Gaulle, Cezayirlilere kendi geleceklerine karar verme hakkı tanıyacağını açıkladı.
• 19 Mart 1962: Taraflar arasında ateşkes imzalandı ve Fransa, referandum şartıyla bağımsızlığı tanımayı kabul etti.
• 1 Temmuz 1962: Yapılan referandum sonucu Cezayir bağımsızlığını ilan etti.
• 3 Temmuz 1962: Fransa, Cezayir’in bağımsızlığını resmen kabul etti.
Cezayir Savaşındaki İnsanlık Suçları
• Fransızlar, 2,5 milyon Cezayirliyi zorla göç ettirdi ve toplama kampları kurdu.
• Yaklaşık 8000 köyün tarım arazisi “yakılmış toprak” (terre brulée) yöntemiyle yakıldı.
• Fransız ordusu, sistematik işkence yöntemleri uyguladı.
• Bu işkenceler, Fransız gazeteci Henri Alleg’in La Question (Sorgu) adlı kitabıyla dünyaya duyuruldu.
• Savaşta sivil halk hedef alındı ve büyük katliamlar yaşandı.
• Cezayir kaynaklarına göre savaşta en az 1,5 milyon kişi hayatını kaybetti.
Güney Afrika ve Nelson Mandela
• Güney Afrika; Portekiz, Hollanda ve İngiltere’nin istilasına uğradı.
• II. Dünya Savaşı sonrası iktidara gelen Ulusal Parti, apartheid (ırk ayrımı) politikasını uyguladı.
• Apartheid rejimiyle yerli halk topraklarından edildi, oy kullanması ve nitelikli işlerde çalışması yasaklandı.
• Beyazlarla evlenmeleri ve aynı kamusal alanları kullanmaları engellendi.
• Apartheid rejimine karşı ilk mücadele 1912’de kurulan ANC (Afrika Ulusal Konseyi) ile başladı.
• Nelson Mandela, 1941’de ANC’ye katılarak bu mücadelenin simge ismi oldu.
Nelson Mandela’nın Mücadelesi
• 21 Mart 1960: Sharpville Katliamı’nda polis, protestoculara ateş açtı; 69 kişi öldü.
• Bu olaydan sonra ANC’nin tüm faaliyetleri yasaklandı.
• 1961: Mandela, şiddet içermeyen tutumunu terk ederek sabotaj eylemleri düzenlemeye başladı.
• 1964: Rivonia Davası’nda yargılandı ve ömür boyu hapse mahkûm edildi.
• Hapisliğinin ilk 18 yılını Robben Adası’ndaki hapishanede geçirdi.
• 11 Şubat 1990: Yirmi yedi yıl sonra 71 yaşındayken koşulsuz olarak serbest bırakıldı.
Apartheid’in Sonu ve Yeni Güney Afrika
• Uluslararası baskılar ve halkın talepleri sonucu 1989’da Frederik Willem de Klerk apartheid yasalarını kaldırdı.
• 1993’te yeni anayasayla yerlilerin oy kullanma hakkı iade edildi.
• 1994’te yapılan seçimlerde Nelson Mandela, Güney Afrika’nın ilk yerli devlet başkanı oldu.
• Mandela, toplumsal barışı sağlamak için uzlaşma esasına dayalı bir politika izledi.
• 1993’te Nobel Barış Ödülü’nü kazandı. 5 Aralık 2013’te hayatını kaybetti.
Orta Doğu’da Baas Rejimlerinin Oluşumu
• I. Dünya Savaşı sonrası İngilizlerin birleşik Arap devleti vaadini yerine getirmemesi, Arap milliyetçiliğini güçlendirdi.
• Baas Partisi, 7 Nisan 1943’te Mişel Eflak ve Salahaddin el-Bitar gibi liderler tarafından kuruldu.
• Sloganı “Birlik, özgürlük, sosyalizm” idi.
• Parti, emperyalizmden ve ekonomik sıkıntılardan kurtulmanın tek çaresinin Arap birliğini sağlamak olduğunu savundu.
• 1948 Arap-İsrail Savaşı’ndaki yenilgi, bölgedeki rejimlerin sorgulanmasına neden oldu.
Baas Rejimleri ve Türk Milli Mücadelesi’nin Etkisi
• Baas Partisi, 1968’den itibaren Irak’ta, 1970’ten sonra da Suriye’de etkin oldu.
• Irak ve Suriye’deki Baas rejimleri arasında büyük fikir ayrılıkları yaşandı.
• Irak’taki Baas rejimi, 2003’te Saddam Hüseyin iktidarının devrilmesiyle yıkıldı.
• Türk Milli Mücadelesi, Asya ve Afrika’daki diğer mazlum milletler için örnek teşkil etti.
• Atatürk, “Türkiye’nin bugünkü mücadelesi bütün mazlum milletlerin davasıdır” demiştir.
• Gandhi, Nehru, Cinnah gibi pek çok lider, Atatürk’e olan hayranlıklarını ifade etmiştir.
Sömürgecilik Sonrası Afrika
• Afrika ülkeleri bağımsızlıklarını kazandıktan sonra da sosyoekonomik sıkıntılar yaşamaya devam etti.
• Avrupalıların çizdiği yapay sınırlar, ülkeler arasında sınır anlaşmazlıklarına sebep oldu.
• İç savaşlar ve çatışmalar, kısıtlı mali kaynakların askeri alanlara harcanmasına yol açtı.
• Batılı küresel şirketler, Afrika’daki zengin kaynakları işletmeye devam etti.
• Kabilecilik anlayışı nedeniyle ulus bilinci oluşamadı.
• Kuraklık ve hızlı nüfus artışı gibi sorunlar, Avrupa’ya yönelik kaçak göç dalgasını hızlandırdı.
Soğuk Savaş’ta Kadınların İş Hayatına Katılımı
• Sanayi Devrimi, kadınların iş hayatına girmesinde bir dönüm noktası oldu.
• I. ve II. Dünya Savaşları’nda erkeklerin askere alınmasıyla kadınlar sanayi sektöründe aktif rol aldı.
• Özellikle savaş sanayisinde tank, uçak, gemi üretiminde çalıştılar.
• Savaş sonrası iş hayatına atılan kadınların çoğu işten çıkarıldı veya daha düşük maaşla çalışmak zorunda kaldı.
• Türkiye’de kadının tarım dışı iş gücüne katılımı 1950’lerden sonra gerçekleşti.
• Bu dönemde dünya genelinde kadın hakları mücadelesi yükseldi.
ABD’nin Para Piyasalarına Etkisi
• II. Dünya Savaşı sonrası ABD, dünya piyasalarını elinde tutan büyük bir güç hâline geldi.
• 1948’de Marshall Planı’nı devreye sokarak aralarında Türkiye’nin de olduğu on altı ülkeye maddi yardımda bulundu.
• 1944’te Washington merkezli IMF ve Dünya Bankası kuruldu.
• Yeni sistemde doların değeri altına, diğer para birimlerinin değeri de dolara sabitlendi (Bretton Woods Sistemi).
• Amerikan doları, dünyadaki temel para birimi hâline geldi.
• 1971’de bu sistem terk edildi ve para birimleri dolar karşısında dalgalanmaya bırakıldı.
Soğuk Savaş Dönemi’nde Kentleşme
• II. Dünya Savaşı sonrası kırsal kesimden şehirlere doğru büyük bir göç hareketi başladı.
• Nedenleri tarımda makineleşme ve sanayi tesislerindeki iş gücü ihtiyacıydı.
• Savaşta yıkılan Avrupa şehirleri yeniden inşa edildi.
• New York, Los Angeles gibi Amerikan şehirleri dünyanın ilk metropolleri oldu.
• 1950’lerden itibaren otomobil kullanımı arttı, geniş otoyollar yapıldı.
• Şehirlerde getto ve varoşlar oluştu, suç oranları arttı.
• Geleneksel değerler zayıfladı, bireyci hayat görüşleri ve çekirdek aile yapısı yaygınlaştı.
Sanatın Kitleler Üzerindeki Etkisi: Müzik ve Sinema
• Müzik: 1950’lerde rock and roll tarzı ve en önemli temsilcisi Elvis Presley gençleri etkiledi.
• 1960’larda Beatles, Bob Dylan gibi isimler barış eksenli bir müzik anlayışı geliştirdi.
• Bu müzisyenler, Vietnam Savaşı karşıtı öğrenci protestolarına ilham verdi.
• Sinema: Televizyonun yaygınlaşmasıyla sinemaya ilgi azaldı ancak film endüstrisi kendini yeniledi.
• Marilyn Monroe, Grace Kelly gibi yıldızların yer aldığı popüler filmler çekildi.
• Avrupa’da ise Yeni Dalga akımı, klasik sinema anlayışını reddeden sanatsal filmler ortaya çıkardı.
Sanatın Kitleler Üzerindeki Etkisi: Resim
• Ressam Salvador Dali öncülüğündeki sürrealizm akımı 1960’lara kadar etkisini sürdürdü.
• ABD’de soyut dışavurumculuk adı verilen yeni bir resim anlayışı ortaya çıktı.
• New York, sanat dünyasının yeni başkenti oldu.
• 1960’lardan sonra pop art (Andy Warhol), op art (optik resim) ve fotorealizm gibi yeni akımlar doğdu.
• Pop art, popüler kültür imgelerini renkli ve farklı bir bakış açısıyla resmetti.
Uluslararası Spor Organizasyonları
• II. Dünya Savaşı sonrası ilk olimpiyat 1948’de Londra’da yapıldı.
• ABD ve SSCB, spor organizasyonlarında sık sık karşı karşıya geldi.
• Spor, iki blok arasında diplomatik ilişki kurulmasına zemin hazırladı ancak siyasi gerginliklere de sahne oldu.
• 1956 Melbourne Olimpiyatları’nda SSCB ve Macaristan arasında su topu maçında kavga çıktı.
• 1971’de “Ping pong diplomasisi” sayesinde ABD ile Çin arasındaki ilişkiler yumuşadı.
• 1972 Münih Olimpiyatları’nda Kara Eylül Örgütü’nün terör saldırısı, olimpiyatların ruhunu zedeledi.
Bilimsel ve Teknolojik Gelişmeler
• Nükleer Reaktörler: Savaş sonrası SSCB ve İngiltere de atom bombası üretti.
• 1956’da İngiltere ve Fransa’da ilk sivil nükleer enerji santralleri açıldı.
• Chernobyl (1986) ve Fukuşima (2011) faciaları nükleer enerjinin sorgulanmasına yol açtı.
• DNA’nın Keşfi: 1953’te James Watson ve Francis Crick, DNA’nın çift sarmal yapısını ortaya koydu.
• Bu keşif, genetik ve tıp alanında çığır açtı.
• İnsan Genom Projesi ile 1800’den fazla hastalık geni keşfedildi.
Uzay Çalışmaları
• ABD ve SSCB arasındaki süper güç yarışı uzaya taşındı.
• SSCB, 1957’de Sputnik 1 uydusunu uzaya fırlattı.
• 1961’de kozmonot Yuri Gagarin, uzaya giden ve Dünya’nın yörüngesinde tur atan ilk insan oldu.
• ABD, 1958’de NASA’yı kurdu.
• 20 Temmuz 1969’da Apollo 11 uzay aracıyla astronot Neil Armstrong, Ay’a ayak basan ilk insan oldu.
• Uzay teknolojileri; hava durumu tahmini, iletişim (telefon, TV, internet) gibi alanlarda devrim yarattı.
Türkiye’nin Dış Politikası ve Sovyet Tehdidi
• Soğuk Savaş başında Türkiye’nin dış politikasını Sovyet tehdidi belirledi.
• SSCB; Montreux Boğazlar Sözleşmesi’nde değişiklik, Boğazlarda üs ve Kars ile Ardahan’ı talep etti.
• Bu durum, Türkiye’nin ABD ile yakınlaşmasına neden oldu.
• ABD, ölen Türk büyükelçisi Münir Ertegün’ün cenazesini Missouri zırhlısıyla 1946’da Türkiye’ye göndererek bir mesaj verdi.
• Türkiye, Truman Doktrini ve Marshall Planı’ndan yararlandı.
• Bu dönemde ABD’de McCarthyism (MekKartizm) adı verilen bir anti-komünist cadı avı başladı.
Türkiye’nin Batı Bloku’na Entegrasyonu
• Türkiye, sadece ABD ile değil, Batı Avrupa ülkeleriyle de iyi ilişkiler kurmaya çalıştı.
• 8 Ağustos 1949’da Avrupa Konseyi’ne dâhil oldu.
• Dışişleri Bakanı Necmettin Sadak, bu katılımın dış siyasetlerinin doğal bir sonucu olduğunu belirtti.
• Türkiye, bu adımlarla hem Sovyet tehdidine karşı kendini güvenceye almak hem de ekonomik kalkınmasını sağlamak istiyordu.
Kore Savaşı ve Türkiye’nin Nato Üyeliği
• II. Dünya Savaşı sonrası Kore, 38. paralel sınır olmak üzere Kuzey ve Güney olarak ikiye ayrıldı.
• 25 Haziran 1950’de Kuzey Kore’nin Güney Kore’ye saldırmasıyla Kore Savaşı başladı.
• Birleşmiş Milletler, Güney Kore’ye askeri destek kararı aldı.
• Türkiye, NATO’ya kabul edilmek için bu güce Tuğgeneral Tahsin Yazıcı komutasında bir tugay gönderdi.
• Türk tugayı, savaşta büyük başarılar gösterdi ve “Mümtaz Birlik Madalyası” ile ödüllendirildi.
• Türk askerlerinin Kore’deki başarısı, NATO üyesi ülkelerin endişelerini giderdi.
• ABD, Sovyetleri çevreleme politikası doğrultusunda Türkiye’nin üyeliğini destekledi.
• 15 Eylül 1951’de NATO Bakanlar Konseyi, Türkiye ve Yunanistan’ı birliğe davet etti.
• 18 Şubat 1952’de TBMM’nin kabulüyle Türkiye resmen NATO’ya üye oldu.
Nato Üyeliği Sonrası Türk Silahlı Kuvvetleri
• Türkiye, NATO’ya üye olduktan sonra askeri yardımlar almaya devam etti.
• Türk ordusu, Alman askeri doktrininden Amerikan askeri doktrinine geçiş yaptı.
• Türk Silahlı Kuvvetleri, NATO standartlarına göre yeniden yapılandırıldı.
• Kara, deniz ve hava kuvvetleri için ayrı karargâhlar kuruldu, ordu modern silahlarla donatıldı.
• Hava kuvvetlerinde pervaneli uçaklardan jet uçaklarına geçiş hızlandı.
• 1954’te NATO Kuvvetler Statüsü Sözleşmesi ile Türkiye, topraklarında Amerikan üsleri kurulmasına izin verdi.
Türkiye’de Savunma Sanayii
• ABD ve NATO; İncirlik Hava Üssü başta olmak üzere Türkiye’de birçok askeri tesis kurdu.
• Bu üsler, ABD’nin Sovyetleri gözetlemesi ve Orta Doğu’daki krizlere müdahale etmesi için kullanıldı.
• Cumhuriyetin ilk yıllarında Şakir Zümre, Nuri Killigil, Vecihi Hürkuş ve Nuri Demirağ gibi girişimcilerle savunma sanayisinde önemli adımlar atılmıştı.
• Ancak II. Dünya Savaşı sonrası başlayan askeri yardımlar, yerli savunma sanayisinin ihmal edilmesine neden oldu.
• Bu durum, Türkiye’nin askeri teknolojide dışa bağımlı bir ülke hâline gelmesine yol açtı.
Demokrat Parti’nin Kurulması
• II. Dünya Savaşı sonrası çok partili hayata geçiş çalışmaları hızlandı.
• Hükümet, topraksız köylüleri topraklandırmak için 11 Haziran 1945’te Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu’nu çıkardı.
• Ancak kanun, fonların yetersizliği gibi nedenlerle tam olarak uygulanamadı.
• Kanunun görüşülmesi sırasında CHP içinde fikir ayrılıkları ortaya çıktı.
• Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü, parti yönetimine muhalif bir tavır sergiledi.
• Bu dört isim, 7 Haziran 1945’te Dörtlü Takrir adı verilen bir önerge verdi.
• Önergenin reddedilmesi ve Menderes ile Köprülü’nün partiden ihraç edilmesi üzerine yeni bir parti kurma süreci başladı.
• 7 Ocak 1946’da Demokrat Parti (DP) resmen kuruldu.
• Partinin programında liberal ekonomi ve demokrasi vurgusu öne çıktı.
1946 ve 1950 Seçimleri
• 1946 Seçimleri: Açık oy gizli sayım usulüyle yapıldı ve seçimlere hile karıştığı iddiaları gündeme geldi.
• Seçimleri büyük bir farkla CHP kazandı.
• 1950 Seçimleri: Gizli oy açık sayım usulüne göre yapıldı.
• 14 Mayıs 1950’de yapılan seçimleri DP kazandı.
• Bu olay, iktidarın Cumhuriyet tarihinde ilk defa seçimle el değiştirmesi nedeniyle “Beyaz Devrim” olarak adlandırıldı.
• Celal Bayar cumhurbaşkanı, Adnan Menderes ise başbakan oldu.
27 Mayıs 1960 Askerî Darbesi
• DP iktidarında Arapça ezan yasağı kaldırıldı, halkevleri kapatıldı ve CHP’nin malları hazineye devredildi.
• 1954 ve 1957 seçimlerini de DP kazandı, ancak ülkede siyasi gerilim artmaya başladı.
• Ekonomideki kötü gidişat, devalüasyon ve zamlar halkın tepkisini çekti.
• İktidar ve muhalefet arasındaki kutuplaşma arttı; DP, Vatan Cephesi’ni kurdu.
• Muhalefetin faaliyetlerini soruşturmak için kurulan Tahkikat Komisyonu tepkilere yol açtı.
• Üniversitelerde başlayan öğrenci protestoları ülke geneline yayıldı.
• Ordu içinde cuntacı bir grup subay, hükümete darbe yapmak için hazırlıklara başladı.
• 27 Mayıs 1960 tarihinde bir grup subay, askeri bir darbe yaparak yönetime el koydu.
• Cemal Gürsel başkanlığında Milli Birlik Komitesi kuruldu.
• Anayasa ve TBMM feshedildi, siyasi partiler kapatıldı.
• Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Başbakan Adnan Menderes ve birçok siyasetçi tutuklanarak Yassıada’da yargılandı.
Yassıada Yargılamaları ve Sonrası
• Yargılamalar sonucunda Başbakan Adnan Menderes, Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan idam edildi.
• Darbeden sonra yeni bir anayasa (1961 Anayasası) hazırlandı.
• 15 Ekim 1961’de yapılan seçimler sonrası Cemal Gürsel cumhurbaşkanı oldu.
• Darbe, Türk siyasi hayatında uzun sürecek bir istikrarsızlığa neden oldu.
Dp Dönemi’nde Ekonomik Gelişmeler
• DP, ekonomide devletçilik yerine serbest piyasa ekonomisini benimsedi.
• Marshall Yardımı ile tarımda makineleşme sağlandı ve Türkiye tahıl ihraç eden bir ülke konumuna geldi.
• Ancak bu durum, sanayinin yedek parça gibi konularda dışa bağımlı olmasına yol açtı.
• Yabancı sermayeyi çekmek için kanun çıkarıldı ancak hedeflenen başarıya ulaşılamadı.
• 1954’ten sonra ekonomideki düşüşü engelleyemeyen hükümet, IMF’den borç almak zorunda kaldı.
Dp Dönemi’nde Sosyokültürel Gelişmeler
• Nüfus hızla arttı, tarımda makineleşme köyden kente göçü hızlandırdı.
• Şehirlerde gecekondulaşma ve altyapı sorunları ortaya çıktı.
• Sinema: Yeşilçam’da toplumsal sorunları işleyen filmler çekildi. Halıcı Kız, ilk uzun metrajlı renkli film oldu.
• Müzik: Radyo popülerliğini korudu. Zeki Müren, Müzeyyen Senar gibi sanatçılar halk tarafından sevildi.
• Edebiyat: Şiirde İkinci Yeni akımı doğdu. Roman ve hikâyede Yaşar Kemal, Kemal Tahir, Orhan Kemal gibi yazarlar köy ve kent sorunlarını ele aldı.
Yerli Sanayi Hamleleri: Gümüş Motor
• Necmettin Erbakan öncülüğünde 1956’da Türkiye’nin ilk yerli motorunu üretmek için Gümüş Motor Fabrikası kuruldu.
• Fabrika tamamen yerli sermaye ile kuruldu ve çiftçilerin kullandığı pompa motorlarını üretti.
• Ancak ithalatçı firmaların lobi faaliyetleri ve hükümetin motor ithalatını serbest bırakması sonucu fabrika zarara uğradı.
• 1964’te Erbakan görevden uzaklaştırıldı ve fabrikanın adı Pancar Motor olarak değiştirildi.
Yerli Sanayi Hamleleri: Devrim Arabası
• 1960’larda otomotiv sektöründeki dışa bağımlılığı azaltmak için yerli otomobil üretimi gündeme geldi.
• Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel’in talimatıyla 1961’de TCDD atölyelerinde çalışmalara başlandı.
• Türk mühendis ve işçileri, 129 gün gibi kısa bir sürede Devrim adı verilen dört otomobil üretti.
• 29 Ekim 1961’deki törenlerde, Cemal Gürsel’in bindiği arabanın benzini bittiği için yolda kalması, projenin başarısız olduğu şeklinde basına yansıdı.
• Olumsuz propaganda nedeniyle projenin devamı getirilmedi.
Bir yanıt bırakın