Bu yazımızda güncel müfredata göre hazırladığımız 10. sınıf tarih dersi 3. ünitesi olan Cihan Devleti Osmanlı (1453-1683) ünitesinin özet ders notlarını paylaşıyoruz. Osmanlı Devleti’nin Yönetim ve Ordu Yapısında Değişim Ders Notu sayesinde tarih dersi yazılılarına tam olarak hazırlanacaksınız.10. sınıf tarih kitabı özet pdf ders notları sayesinde derslerde daha başarılı olacaksınız. MEB Maarif modeline uygun olarak hazırladığımız 10. sınıf tarih dersi notları aşağıdaki konuları kapsamaktadır.
Ders: 10. sınıf tarih
Ünite: 3. Ünite: Cihan Devleti Osmanlı (1453-1683)
Öğrenme Çıktısı/ kazanım: Osmanlı Devleti’nin Yönetim ve Ordu Yapısında Değişim pdf
İlgili yazılı: 10. sınıf tarih dersi 2. dönem 1. yazılı, 10. sınıf tarih dersi 2. dönem 2. yazılı
OSMANLI DEVLETİ’NİN YÖNETİM VE ORDU YAPISINDA DEĞİŞİM
Osmanlı Devlet Teşkilatına Genel Bakış
Devletin başında en yetkili kişi olarak Sultan bulunur.
Yönetim, Merkez Teşkilatı ve Taşra Teşkilatı olarak iki ana yapıdan oluşur.
Merkez Teşkilatı, başkentteki yönetimi ifade eder.
Saray, devletin yönetildiği ve padişahın yaşadığı yerdir. Divan-ı Hümayun burada toplanır.
Taşra Teşkilatı, merkez dışındaki toprakları yönetir ve Eyalet ile Sancak gibi birimlere ayrılır.
Kuruluş Dönemi Yönetim Anlayışı (1299-1453)
Devletin kurucusu Osman Gazi’dir ve hanedana kendi adını vermiştir.
Osman Gazi ve Orhan Gazi dönemlerinde, eski Türk geleneğine uygun olarak ülke hanedanın ortak malı sayılıyordu.
I. Murat, merkezi otoriteyi güçlendirmek için veraset sistemini değiştirmiştir.
“Ülke padişah ve oğullarının malıdır” anlayışını getirerek kardeşlerini yönetimden uzaklaştırmıştır.
Bu değişiklik, maalesef kardeş katli uygulamasının da başlangıcı olmuştur.
Devletin merkezi önce Bursa, sonra Edirne olmuştur.
Merkeze uzak bölgeleri yönetmek için Orhan Gazi döneminde sancak birimleri kurulmuştur.
I. Murat zamanında Rumeli Beylerbeyliği kurulmuştur.
Yıldırım Bayezit döneminde ise Anadolu Beylerbeyliği oluşturulmuştur.
Şehzadeler, devlet tecrübesi kazanmaları için küçük yaşta sancaklara yönetici olarak gönderilirdi.
Bu uygulamaya sancağa çıkma denirdi.
Şehzadeler, lala adı verilen tecrübeli devlet adamlarının gözetiminde yetiştirilirdi.
Fatih Kanunnamesi
Fatih Sultan Mehmet, İstanbul’un fethinden sonra devlet teşkilatını yeniden düzenlemiştir.
Fatih Kanunnamesi ile daha önce gelenek hâlinde olan kuralları yazılı hâle getirmiştir.
Bu kanunname ile devlet yönetimi sağlam temellere oturtulmuştur.
Padişahlar, şeriat kurallarına ek olarak örfi hukuk denilen ve aklın ilkelerine dayanan kanunlar da çıkarabilirdi.
Bu yasalar kanun-ı kadim olarak bilinir ve genellikle yönetim alanında düzenlemeler içerirdi.
Fatih Dönemi Politikaları ve Merkeziyetçilik
Fatih Sultan Mehmet, gücü tamamen merkezde ve padişahta toplamayı hedeflemiştir.
Devşirme kökenli devlet adamlarından oluşan kul sistemine dayalı bir bürokrasi ve Yeniçeri Ordusu’nun gücünü artırmıştır.
Buna karşılık, taşradaki güçlü Türkmen ailelerinin etkisini kırmıştır.
Vergileri artırmış, bazı temel ürünlerin satışında devlet tekeli oluşturmuştur.
Anadolu ve Balkanlar’dan zanaatkârları İstanbul’a göç ettirerek yeni başkenti canlandırmıştır.
Saray ve Hanedan Yapısındaki Değişimler
Fatih Sultan Mehmet döneminden itibaren padişahların Türk beyliklerinin kızlarıyla evlenme geleneği terk edilmiştir.
Amaç, Osmanlı hanedanına rakip olabilecek güçlü ailelerle bağ kurmaktan kaçınmaktı.
Padişahlar, siyasi gücü olmayan cariyelerden çocuk sahibi olmayı tercih etmiştir.
Bu dönemde padişahın eşi ve çocukları, Topkapı Sarayı (Yeni Saray) yerine Beyazıt’taki Eski Saray’da yaşamıştır.
Bu durum, devlet yönetimine etki edebilecek valide sultan gibi güçlü saray kadınlarının ortaya çıkmasını engellemiştir.
Şehzadelerin Yetiştirilmesi ve Veraset Sistemi
Şehzadeler, Haseki Sultan unvanı alan anneleriyle birlikte 11-12 yaşlarına kadar sarayda yaşardı.
Daha sonra farklı sancaklara sancak beyi olarak gönderilirlerdi.
Bu uygulama ile şehzadeler birbirlerinden uzakta, birer rakip olarak yetiştirilirdi.
Osmanlı’da padişah ölünce kimin tahta geçeceğine dair kesin bir kural yoktu.
Hangi şehzade başkente önce ulaşır, hazineyi ele geçirir ve yeniçerilerin desteğini alırsa taht onun olurdu.
Bu durum, tahta en yetenekli ve liyakatli şehzadenin geçmesini amaçlıyordu.
Kardeş Katli ve Padişahın Mutlak Gücü
Fatih Kanunnamesi’nde yer alan bir madde ile kardeş katli yasallaştırılmıştır.
Madde şöyledir: “Her kimesneye evladımdan saltanat müyesser ola, karındaşların nizam-ı âlem için katl itmek münasiptir.”
Bu maddenin amacı, devletin birliğini korumak ve taht kavgalarını önleyerek iç isyanların önüne geçmektir.
Bu uygulama, padişahın devletin tek ve mutlak hâkimi olduğunun en önemli göstergelerinden biriydi.
Osmanlı Sarayı
Osmanlı Devleti’nin yönetim merkezine payitaht (başkent) denirdi.
Devletin yönetim merkezi olan Osmanlı Sarayı, sadece padişahın evi değildi.
Saray aynı zamanda;
- Devletin idari işlerinin yürütüldüğü,
- Elçilerin ağırlandığı, törenlerin düzenlendiği,
- Divan-ı Hümayun toplantılarının yapıldığı yerdi.
Topkapı Sarayı, Fatih döneminden itibaren devletin ana yönetim merkezi olmuştur.
Topkapı Sarayı’nın Bölümleri
Topkapı Sarayı’nın planı Fatih Sultan Mehmet tarafından tasarlanmıştır.
- Birun (Dış Saray): Sarayın en dış bölümüdür. Hizmet ve koruma birimleri burada yer alır. Divan-ı Hümayun toplantıları bu bölümdeki Kubbealtı’nda yapılırdı.
- Enderun (İç Saray): Padişahın şahsi yaşam ve eğitim alanıdır. Devlet adamı yetiştiren Enderun Mektebi buradaydı.
- Harem: Padişahın ve ailesinin özel yaşam alanıdır. III. Murat döneminden sonra padişah ve ailesi tamamen burada yaşamaya başlamıştır.
Divan-ı Hümayun: Devletin Danışma Meclisi
Devlet işlerinin görüşülüp karara bağlandığı en yüksek yönetim organıdır.
Başlangıçta padişahın başkanlığında toplanırken, Fatih’ten sonra başkanlığı veziriazam yapmaya başlamıştır.
Padişahlar toplantıları, Kasr-ı Adl (Adalet Kulesi) denilen kafesli bir pencerenin arkasından izlerdi.
Savaş kararları, dış ilişkiler, kanunların uygulanması gibi önemli konular burada görüşülürdü.
Alınan kararlar, nişancı tarafından yazıya geçirilir ve padişahın onayıyla yürürlüğe girerdi.
Yönetici Sınıf
Osmanlı yönetici sınıfı (askerî), üç ana kola ayrılırdı:
- Seyfiye (Kılıç Ehli): Yönetim ve askerlik işlerinden sorumlu sınıftır. Temsilcileri: Veziriazam, vezirler, beylerbeyleri, sancak beyleri.
- İlmiye (İlim Ehli): Adalet, eğitim ve din işlerinden sorumlu sınıftır. Temsilcileri: Şeyhülislam, kazaskerler, kadılar, müderrisler.
- Kalemiye (Kalem Ehli): Devletin idari ve mali işlerinden, yani bürokrasiden sorumlu sınıftır. Temsilcileri: Nişancı, defterdar, reisülküttap.
Seyfiye Sınıfı
- Veziriazam (Sadrazam): Padişahın mutlak vekilidir ve onun mührünü taşırdı. Divan-ı Hümayun’a başkanlık eder, orduya komuta ederdi (Serdar-ı Ekrem unvanıyla).
- Vezirler (Kubbealtı Vezirleri): Veziriazama devlet işlerinde yardımcı olurlardı. Sayıları zamanla artmıştır.
- Kaptan-ı Derya: Donanma komutanıdır. Kanuni döneminde divanın daimi üyesi olmuştur.
- Yeniçeri Ağası: Yeniçeri Ocağı’nın komutanıdır.
İlmiye Sınıfı ve Görevleri
- Şeyhülislam: Divan’da alınan kararların İslam hukukuna uygun olup olmadığına karar verirdi. Verdiği karara fetva denir. Divanın daimi üyesi değildi, ancak zamanla önemi artmıştır.
- Kazasker: Büyük davalara bakar, kadı ve müderrislerin atamasını yapardı. Anadolu ve Rumeli kazaskeri olarak ikiye ayrılırdı. Rumeli kazaskeri divanda daha üst rütbeliydi.
- Kadılar: Kazalarda yargı işlerinden sorumluydu ve bulundukları yerin yöneticisi konumundaydılar.
Kalemiye Sınıfı ve Görevleri
- Defterdar: Devletin gelir ve giderlerinden, yani maliyeden sorumluydu. Bütçeyi hazırlar ve hazineyi yönetirdi. Anadolu ve Rumeli defterdarı olarak ikiye ayrılırdı.
- Nişancı: Padişah adına yazılan fermanlara ve belgelere padişahın imzası olan tuğrayı çekerdi. Ayrıca fethedilen toprakların kayıtlarını tutan tahrir defterlerini düzenlerdi.
- Reisülküttap: Önceleri nişancıya bağlı bir kâtipken, XVII. yüzyılda dış işlerinden sorumlu hâle gelerek önemi artmıştır.
Yönetimde Yeni Dönem
Kanuni Sultan Süleyman’ın eşi Hürrem Sultan’ı sancağa göndermeyip haremde yanında tutması bir dönüm noktası oldu.
Bu durum, padişah eşlerinin ve valide sultanların saray ve devlet yönetimindeki etkisini artırdı.
III. Mehmet döneminde sancağa çıkma uygulaması kaldırıldı.
I. Ahmet, sancak tecrübesi olmadan tahta çıkan ilk padişah oldu.
Bu durum, şehzadelerin tecrübesiz yetişmesine neden oldu.
Ekber ve Erşed Sistemi
I. Ahmet döneminde veraset sisteminde yeni bir düzenlemeye gidildi.
Tahta, hanedanın en yaşlı (ekber) ve en olgun (erşed) üyesinin geçmesi kuralı getirildi.
Bu sistemin amacı, taht kavgalarını ve kardeş katlini tamamen önlemekti.
Ancak bu sistemle birlikte, tahta çıkma sırasını bekleyen şehzadeler sarayda kafes usulü denilen bir tür ev hapsinde yaşamaya başladı.
Bu durum, şehzadelerin halktan ve devlet işlerinden kopuk, tecrübesiz yetişmelerine yol açtı.
Taşra Teşkilatı ve Eyaletler
Osmanlı’nın merkez dışındaki toprakları eyalet denilen büyük idari birimlere ayrılırdı.
Eyaletlerin başında beylerbeyi adlı yönetici bulunurdu.
Eyaletler, gelir kaynaklarına göre üçe ayrılırdı:
- Salyanesiz (Yıllıksız) Eyaletler: Tımar sisteminin uygulandığı, merkeze yakın eyaletlerdir (Rumeli, Anadolu vb.).
- Salyaneli (Yıllıklı) Eyaletler: Tımar sisteminin uygulanmadığı, vergilerin iltizam yoluyla toplandığı uzak eyaletlerdir (Mısır, Bağdat, Yemen vb.).
- İmtiyazlı (Ayrıcalıklı) Eyaletler: İç işlerinde serbest, dış işlerinde Osmanlı’ya bağlı özel yönetimlerdir (Kırım, Eflak, Boğdan, Hicaz vb.).
Askerî İnkılap ve Osmanlı Ordusuna Etkileri
XVI. ve XVII. yüzyıllarda Avrupa’da ateşli silahların yaygınlaşması, savaş taktiklerini kökten değiştirdi. Buna Askerî İnkılap denir.
Bu gelişme Osmanlı ordusunu da etkiledi. Kalın surları yıkabilecek büyük toplar ve tüfek kullanan piyade birlikleri önem kazandı.
Osmanlı Devleti, bu teknolojiye ayak uydurmak için ordusunda değişiklikler yaptı.
Ateşli silah kullanabilen yeniçerilerin sayısı artırıldı.
Buna karşılık, atlı askerler olan Tımarlı Sipahilerin önemi ve sayısı azaldı. Bu durum tımar sisteminin bozulmasına yol açtı.
Bir yanıt bırakın