Orta Çağ’daki Siyasi ve Askerî Gelişmeler | 9. Sınıf Maarif Model Tarih Ders Notu

Orta Çağ Dünyasına Genel Bakış

• Dünya siyasetine Çin, Sâsânî ve Doğu Roma yön verdi.
• Türk dünyasında I. Göktürk, II. Göktürk ve Uygur devletleri öne çıktı.
• İslam dünyasında Hz. Muhammed Dönemi, Dört Halife, Emevîler ve Abbâsîler etkili oldu.
• Çin, Sâsânî ve Doğu Roma Eski Çağ’dan Orta Çağ’a varlığını sürdürdü.
• Siyasi, askerî, ekonomik ve kültürel gelişmeler bu güçler çevresinde şekillendi.

Batı ve Doğu Medeniyetleri: Siyasi Yapı

Batı ve Doğu Medeniyetleri: Kültür ve Ekonomi

Temel Kavramlar

Orta Çağ’daki Başlıca Devletler

Çin İmparatorluğu: Siyasi Yapı

• Çin’de farklı hanedanlıklar hüküm sürmüştür.
• İpek Yolu ticareti ve Türkistan hâkimiyeti için mücadele edilmiştir.
• Konfüçyüsçülük ahlak ve toplum düzeninde etkili olmuştur.
• Çin hükümdarı Gök’ün yeryüzündeki temsilcisi ve Gök’ün Oğlu kabul edilirdi.
• Veraset sisteminde hükümdarlık babadan oğula geçerdi.
• Baş kadının büyük oğlu veliaht kabul edilirdi.
• Tang Hanedanlığı İpek Yolu güzergâhını kontrol etmek istemiştir.

Çin: Toplum, Ekonomi ve Ordu

• Toplum şe’ler, nong’lar ve köleler gibi sosyal tabakalara ayrılmıştır.
• Çin’in önemli hedeflerinden biri Türkistan ve İpek Yolu hâkimiyetiydi.
• 751 Talas Savaşı’nda Çin yenildi ve Türkistan’daki nüfuzu zayıfladı.
• Geleneksel Çin ordusunda piyadeler sayıca çoğunluktaydı.
• Türklerin hızlı atlı süvarileri karşısında Çin ordusu zorlanmıştır.
• Çinliler Türk ordu yapısından etkilenerek hafif süvari birlikleri kurmuştur.
• Tuntian sistemi askerî tarım toplulukları oluşturmuştur.

Çin Tarih Şeridi

Hindistan: Kast Sistemi ve Dinî Yapı

• Orta Çağ’da Hindistan’da güçlü bir siyasi birlik yoktu.
• Kast sistemi kişinin toplumsal konumunu doğuştan belirlerdi.
• Kişi kendi kastı içinde doğar, evlenir, meslek yapar, yaşar ve ölürdü.
• Brahmanlar din adamları; Kşatriyalar askerler ve yöneticilerdi.
• Vaisyalar çalışanlar, tüccarlar ve üreticilerdi.
• Sudralar işçiler ve kölelerdi.
• Kast sistemi toplumsal hareketliliği engellemiş ve siyasi birliği zorlaştırmıştır.

Sâsânî İmparatorluğu: Kuruluş ve Özellikler

• Sâsânî İmparatorluğu 226’da Erdeşir tarafından İran’da kurulmuştur.
• Hükümdarlarına şahanşah yani “şahların şahı” denirdi.
• Resmî dinleri Zerdüştlük / Mecusilik idi.
• Sâsânîler kendilerini eski Pers İmparatorluğu’nun mirasçısı görmüştür.
• Pers sınırlarına ulaşma hedefi Doğu Roma ile uzun savaşlara neden olmuştur.
• Ak Hun / Eftalit, Doğu Roma ve İslam Devleti ile mücadele etmişlerdir.
• I. Hüsrev Dönemi’nde askerî, siyasi, ekonomik ve kültürel ilerleme görülmüştür.

Sâsânî-Göktürk İttifakı

• Ak Hunlar / Eftalitler İpek transit ticaretini kontrol ediyordu.
• İstemi Yabgu, Ak Hunlara karşı Sâsânî hükümdarı Anûşîrvân ile ittifak kurdu.
• 557’de Ak Hun Devleti yıkıldı.
• Ak Hun toprakları Ceyhun Nehri sınır kabul edilerek paylaşıldı.
• İç Asya kervan yolu yeniden Türklerin kontrolüne geçti.
• Sâsânîlerin ipek ticaretini engellemesi ilişkileri bozdu.
• 567’de İstanbul’a gönderilen heyet, Doğu Roma’ya giden ilk resmî Türk heyeti kabul edilir.

Sâsânî-Doğu Roma Mücadelesi ve Yönetim

• Sâsânîler Anadolu’ya hâkim olmak istemiştir.
• Anadolu Doğu Roma egemenliğindeydi.
• İki devlet arasında yaklaşık 400 yıl süren mücadeleler yaşanmıştır.
• Sâsânîler dönem dönem Anadolu, Suriye, Filistin ve Mısır’da etkili olmuştur.
• Herakleios Dönemi’nde Sâsânîler Anadolu’dan çıkarılmıştır.
• Devletin başında şahanşah bulunurdu; devlet işleri divanlarda yürütülürdü.
• Ülke satraplık adı verilen dört ana eyalete ayrılmıştır.

Sâsânîlerde Ordu ve Yıkılış

• Sâsânî ordusu süvariler ve piyadeler olmak üzere iki ana sınıfa ayrılmıştır.
• Süvariler piyadelerden daha saygın kabul edilir ve daha yüksek maaş alırdı.
• Hafif okçu süvariler ve ağır zırhlı mızraklı süvariler bulunurdu.
• Savaş filleri ordunun dikkat çekici unsurlarındandı.
• Ordu birlikleri onluk sisteme benzer bir düzenle örgütlenmiştir.
• Kadisiye, Celula ve Nihavend savaşları Sâsânîleri zayıflatmıştır.
• 651’de İran’ın tamamı İslam hâkimiyetine girmiş ve Sâsânîler sona ermiştir.

Doğu Roma / Bizans İmparatorluğu

• Doğu Roma İmparatorluğu, Roma İmparatorluğu’nun devamıdır.
• 330 yılında I. Konstantin tarafından İstanbul merkezli kurulmuştur.
• “Bizans” adı daha sonraki tarih yazımında kullanılmıştır.
• Orta Çağ boyunca varlığını sürdürebilen en uzun ömürlü devletlerden biridir.
• 1453’te İstanbul’un Türkler tarafından fethedilmesiyle tarih sahnesinden çekilmiştir.
• Resmî dini Hristiyanlıktır.
• Avrupa Hunları, Sâsânîler, Müslüman Araplar, Emevîler, Abbâsîler ve Türk devletleriyle mücadele etmiştir.

Avrupa Hunları ve Margus Antlaşması

• Doğu Roma V. yüzyılda Avrupa Hun Devleti ile mücadele etti.
• Attila, Doğu Roma ile Margus Antlaşması imzaladı.
• Bizans Hun kaçaklarını kabul etmeyecek ve sığınanları geri verecekti.
• Bizans Hunların savaştığı kavimlerle ittifak kurmayacaktı.
• Hunlara Bizans şehirlerinde ticaret hakkı tanınacaktı.
• Bizans’ın Hunlara ödediği vergi artırılacaktı.
• 441 ve 447 Balkan Seferleri Tuna boyundaki Doğu Roma savunmasını çökertti.

Justinianus ve Herakleios Dönemleri

• Doğu Roma altın çağını I. Justinianus / Justinyanus Dönemi’nde yaşadı.
• Bu dönemde imparatorluk en geniş sınırlarına ulaştı.
• Hukuk yeniden düzenlendi ve Justinianus Kanunları hazırlandı.
• 532 Nika İsyanı sırasında yanan Ayasofya yeniden inşa ettirildi.
• Herakleios Dönemi’nde Sâsânîlerle uzun savaşlar yapıldı.
• Sâsânîler Anadolu’dan çıkarıldı; Suriye, Filistin ve Mısır geri alındı.
• İslam Devleti kısa süre sonra Doğu Roma için yeni tehdit hâline geldi.

Bizans Yönetim Yapısı

• Bizans imparatoru mutlak otoriteye sahipti.
• İmparator baş kanun koyucu ve en yüksek yargıç kabul edilirdi.
• İdari, mali ve askerî otorite imparatorun elindeydi.
• İmparator kilisenin başı kabul edilirdi.
• Otoritenin kaynağı tanrısal irade olarak görülürdü.
• Yönetim otokratik nitelik taşırdı.
• Kilise, senato, yüksek memurlar ve toprak aristokrasisi imparatorun yetkilerini dengeleyen unsurlardı.

Bizans Ordusu: Thema ve Tagma

• Bizans ordusunun asıl gücünü uzun süre eyalet birlikleri oluşturmuştur.
• Sâsânî ve İslam ordularının tehdidiyle süvari sınıfının önemi artmıştır.
• XI. yüzyılın ikinci yarısından itibaren ücretli askerler temel unsurlardan biri hâline gelmiştir.
• Thema sistemi, Herakleios Dönemi’nde Müslüman Arap saldırılarını durdurmak amacıyla geliştirildi.
• Thema hem askerî eyalet hem de yerel ordu anlamında kullanılır.
• Tagma, İstanbul’da bulunan profesyonel askerî birliklerdir.
• Tagma birlikleri başkent savunmasında önemli rol oynamıştır.

Göktürkler: Kuruluş ve Siyasi Gelişmeler

• Göktürkler, Türk adını devlet adı olarak kullanan ilk Türk devletidir.
• I. Göktürk Devleti 552’de Bumin Kağan tarafından Ötüken merkezli kurulmuştur.
• Mukan Kağan Dönemi’nde devlet en parlak dönemlerinden birini yaşamıştır.
• Devletin batı kanadını İstemi Yabgu yönetmiştir.
• 582’de taht kavgaları ve Çin entrikaları nedeniyle Göktürkler doğu ve batı olarak ikiye ayrıldı.
• 630’da Çin, Doğu Göktürk Devleti’ne son verdi.
• 682’de Kutluk / İlteriş Kağan önderliğinde II. Göktürk / Kutluk Devleti kuruldu.

Göktürk Kronolojisi

Göktürklerde Yönetim

• Devletin başında kağan bulunurdu.
• Hükümdarlık yetkisi kut anlayışına dayanırdı.
• Kağan milletine karşı sorumluydu.
• Halkını doyurmak, giydirmek, korumak ve zengin kılmak kağanın görevi kabul edilirdi.
• Görevini yapmayan kağanın kutunun geri alındığına inanılırdı.
• Hükümdarlık sembolleri otağ, taht, tuğ, davul ve yay idi.
• Devlet töre ile yönetilirdi.
• Kağan töreyi uygulardı; kendisi de töreye uymak zorundaydı.
• Törenin değişmez ilkeleri könilik, uzluk ve kişilikti.
• Devletin doğu ve batı şeklinde yönetilmesi ikili teşkilatı gösterir.
• Göktürklerde meclise toy denirdi.
• Toy, kağanın icraatlarını denetleyebilirdi.
• Hükümet karşılığı olarak ayuk kavramı kullanılmıştır.
• Yargu görevlileri töre ve örfi hukuku uygulardı.

Göktürklerde Ordu

• Türklerde ordu-millet anlayışı vardı.
• Askerlik ayrı bir meslek değil, toplumun doğal görevi kabul edilirdi.
• Türk ordusu ücretli değildi ve daimîydi.
• Ordu temelde atlı birliklerden oluşurdu.
• Vur-kaç taktiği ve at üzerinde ok kullanma becerisi öne çıkmıştır.
• Türk ordusu 10’lu sisteme göre düzenlenmiştir.
• Sınavda çıkar: Türk adını devlet adı olarak kullanan ilk Türk devleti Göktürklerdir.

Uygurlar: Kuruluş ve Siyasi Gelişmeler

• II. Göktürk Devleti’nin yıkılmasından sonra Basmıllar’ın idaresinde yeni bir kağanlık kuruldu.
• Uygurlar sol / doğu yabguluğu, Karluklar sağ / batı yabguluğu görevini üstlendi.
• 744 / 745’te Uygur yabgusu Basmıl kağanını yenerek kağan ilan edildi.
• Uygur hükümdarı Kutluğ Bilge Kül Kağan unvanını aldı.
• Uygur Devleti’nin merkezi Karabalgasun / Karabalasagun idi.
• Uygurlar Göktürk Devleti’nin bozkır kültürü mirası üzerine kurulmuştur.
• Göktürklerde kullanılan unvanların çoğu Uygurlar tarafından da kullanılmıştır.

Uygur Kronolojisi

Uygurlarda Yönetim ve Toplum

• Uygurlar, Göktürklerden gelen kağanlık sistemini sürdürmüştür.
• Devletin başında kağan bulunurdu.
• Hatun / katun yönetimde söz sahibiydi.
• Çin kültürü ve Maniheizm yönetim anlayışını etkilemiştir.
• Diplomatik ilişkiler gelişmiştir.
• Bögü Kağan Dönemi’nde Maniheizm kabul edilmiştir.
• Maniheizm yerleşik hayatı, ticareti, şehirleşmeyi ve kültürel faaliyetleri geliştirmiş; savaşçı ruhu zayıflatmıştır.

Göktürk-Uygur Karşılaştırması

Katun / Hatun’un Önemi

• Türk devletlerinde kağandan sonra en önemli kişilerden biri katun / hatundur.
• Katunlar da töre gereği makam sahibi olurdu.
• Katunlar savaşlarda kağanın yanında yer alabilir ve ordulara komuta edebilirdi.
• Kadınlar devlet meclislerine katılabilir ve oy sahibi olabilirdi.
• Çin elçilerini karşılayan heyetlerde hatunlar yer almıştır.
• Hazar örneğinde Bars Bike ülke yönetimini üstlenmiştir.
• Fermanların “Hakan ile hatun buyurur ki…” şeklinde başlaması, hatunun siyasi otoritesini gösterir.

İslamiyet’in Doğduğu Dönemde Yaygın Dinler

Arap Yarımadası’nın Genel Durumu

• Hz. Muhammed’in doğduğu dönemde siyasi birlik yoktu.
• Kabilecilik anlayışı güçlüydü.
• Soy üstünlüğü iddiası ve kan davaları savaşlara neden olurdu.
• Toplum hürler, köleler ve mevâlî / azatlılar şeklinde sınıflara ayrılmıştı.
• Kadınların toplumdaki konumu zayıftı.
• Bazı kabilelerde kadın, çocuk sahibi olduktan sonra aile içinde kabul görürdü.
• Hicaz Bölgesi, Arap Yarımadası’nın en önemli bölgesiydi.
• Hicaz’daki önemli şehirler Mekke, Medine ve Taif’ti.
• Mekke, ticaret yolları üzerinde bulunuyordu.
• Kâbe nedeniyle Mekke dinî merkezdi.
• Mekke ekonomik ve kültürel açıdan önemliydi.
• Yarımada genelinde putperestlik hâkimdi; Kâbe putperestliğin merkezi olmuştu.
• Hristiyanlık ve Musevilik de bölgede mevcuttu.

Arap Yarımadası Tablosu

Hz. Muhammed Dönemi: Genel Bilgiler

• Hz. Muhammed 571 yılında Mekke’de doğdu.
• 610 yılında Nur Dağı’ndaki Hira Mağarası’nda ilk vahiy geldi.
• Peygamberlik görevi böylece başladı.
• İslamiyet Mekke’de yayılınca müşrikler Müslümanlara baskı uyguladı.
• Müslümanlar önce Habeşistan’a hicret etti.
• Hz. Muhammed Mekke’de İslamiyet’i yaymaya devam etti.

Hicret ve Veda Hutbesi

• Müşriklerin öldürme kararı üzerine Hz. Muhammed ve Hz. Ebubekir 622’de Medine’ye hicret etti.
• Hicret, İslam Devleti’nin temellerinin atıldığı olaydır.
• Hicret, hicrî takvimin başlangıcı kabul edilmiştir.
• Hz. Muhammed 632’de Veda Hutbesi’ni okudu.
• Hz. Muhammed aynı yıl Medine’de vefat etti.

Medine Sözleşmesi

• Hicretten sonra Medine’de bir şehir devleti kuruldu.
• Müslümanlar, Yahudiler ve diğer gruplar arasında yazılı sözleşme yapıldı.
• Bu metin Medine Sözleşmesi / Vatandaşlık Antlaşması olarak bilinir.
• Şehir devletinin temel esaslarını belirledi.
• Medine’deki farklı grupları siyasi bütünlük içinde topladı.
• Hz. Muhammed’i devlet başkanı ve anayasal otorite hâline getirdi.
• İslam tarihinde devletin kuruluş esaslarını gösteren ilk yazılı metinlerden biri kabul edilir.

Siyasi ve Askerî Gelişmeler

• 610: İlk vahiy geldi; peygamberlik görevi başladı.
• 622: Hicret gerçekleşti; İslam Devleti’nin temelleri atıldı.
• 624: Bedir Savaşı, Müslümanların müşriklere karşı ilk askerî zaferidir.
• 625: Uhud Savaşı’nda okçuların yerlerini terk etmesi Müslümanları zor duruma düşürdü.
• 627: Hendek Savaşı, Mekkeli müşriklerin Medine’ye son saldırısıdır.
• 628: Hudeybiye Antlaşması ile Mekkeli müşrikler İslam Devleti’ni resmen tanıdı.
• 629: Hayber’in Fethi ile Şam ticaret yolunun güvenliği sağlandı.
• 629: Mute Savaşı, Müslümanlarla Doğu Roma arasındaki ilk savaştır.
• 630: Mekke’nin Fethi ile Hicaz’da İslam’ın üstünlüğü sağlandı.
• 630: Huneyn Savaşı ve Taif Seferi’nde putperest kabilelerle mücadele edildi.
• 631: Tebük Seferi, Arabistan dışına yapılan ilk seferdir.
• 632: Veda Hutbesi okundu ve Hz. Muhammed vefat etti.

Bedir, Uhud ve Hendek Savaşları

• Bedir’de müşriklerin ekonomik ambargosu ve el koyduğu mallar etkili oldu.
• 624’te Bedir kuyuları yakınında savaş yapıldı ve Müslümanlar kazandı.
• Bedir, Müslümanların müşriklere karşı ilk askerî zaferidir.
• 625 Uhud Savaşı, Bedir’in intikamı amacıyla yapıldı.
• Ayneyn Geçidi’ndeki okçuların yerlerini terk etmesi savaşın seyrini değiştirdi.
• 627 Hendek Savaşı’nda Medine çevresine hendek kazıldı.
• Hendek’ten sonra müşriklerin saldırı gücü kırıldı.

Hudeybiye, Hayber ve Mute

• 628’de Müslümanlar Kâbe’yi ziyaret etmek istedi.
• Hudeybiye Antlaşması ile Müslümanlar o yıl Mekke’ye giremedi.
• Ancak Mekkeli müşrikler İslam Devleti’ni resmen tanıdı.
• 629’da Hayber fethedildi; Şam ticaret yolunun güvenliği sağlandı.
• Hayber’de müşriklerle iş birliği yapan Yahudi gruplar bulunuyordu.
• Mute, elçinin öldürülmesi üzerine 629’da yapıldı.
• Mute, Müslümanlarla Doğu Roma arasındaki ilk savaştır.

Mekke’nin Fethi, Huneyn ve Tebük

• Mekkeli müşriklerin Hudeybiye’ye uymaması üzerine Mekke üzerine yüründü.
• 630’da Mekke büyük bir direniş olmadan fethedildi.
• Fetih büyük ölçüde kan dökülmeden gerçekleşti.
• Mekke ve Medine arasındaki düşmanlık sona erdi.
• Huneyn’de Taif çevresindeki putperest kabileler bozguna uğradı.
• Taif kuşatıldı; Taifliler bir yıl sonra kendiliğinden Müslüman oldu.
• 631 Tebük Seferi sırasında birçok kabile İslamiyet’i kabul etti.

Hz. Muhammed Dönemi Yönetim Yapısı

• Hz. Muhammed, İslam Devleti’nin ilk devlet başkanıdır.
• Hem dinî hem siyasi liderdir.
• Yönetimde adalet ve eşitlik esastır.
• Kararlar şura / istişare ile alınırdı.
• Valiler, kadılar, komutanlar, vergi memurları, elçiler ve öğretim görevlileri görevlendirirdi.
• Çevre devletlere ve hükümdarlara İslam’a davet mektupları gönderildi.
• Amaç İslam’ı yaymak, huzur ve güvenliği sağlamak, adaleti tesis etmekti.

Hz. Muhammed Dönemi Ordu Yapısı

• Düzenli ve maaşlı bir ordu yoktu.
• Eli silah tutan her Müslüman asker sayılırdı.
• Ordu gönüllülük esasına dayanırdı.
• Kadınlar da orduya destek vermiş ve bazı seferlerde yer almıştır.
• Ordunun başkomutanı Hz. Muhammed’dir.
• Ordu piyade ve süvari birliklerinden oluşurdu.
• Kuşatmalarda mancınık kullanımı bu dönemde başlamıştır.

Dört Halife Dönemi: Genel Özellikler

• Hz. Muhammed’in 632’de vefatından sonra Hz. Ebubekir’e biat edilmesiyle başladı.
• Sırasıyla Hz. Ebubekir, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali halife oldu.
• Hz. Ali’nin 661’de şehit edilmesiyle dönem sona erdi.
• Halifeler seçim, istişare ve biat yoluyla belirlendi.
• Bu dönem MEB kaynaklarında Cumhuriyet Dönemi olarak da adlandırılır.
• Fethedilen yerlerde halka inanç ve ibadet özgürlüğü tanındı.
• Zorla İslamlaştırma politikası takip edilmedi.

Dört Halife Dönemi: Halifelik Anlayışı

• Halifeler iktidarın kaynağını ümmetin biati olarak görmüştür.
• Bu dönemde halifelerin “Allah’ın yeryüzündeki temsilcisi” olduğu anlayışı görülmez.
• Halifelerin yetkileri Kur’an ve Sünnet ile sınırlıdır.
• Merkezde halife, vilayetlerde valiler vardır.
• Ordu başlangıçta gönüllü yapı ağırlıklıydı.
• Fetihlerle ordu daha düzenli ve maaşlı hâle gelmiştir.

Hz. Ebubekir Dönemi

• Hz. Ebubekir 632-634 yılları arasında halifelik yapmıştır.
• İslamiyet’ten dönen ve devlete isyan eden kabilelerle mücadele edilmiştir.
• Bu mücadelelere Ridde Savaşları denir.
• Ridde Savaşları ile iç karışıklıklar bastırılmış ve siyasi birlik sağlanmıştır.
• 634 Ecnâdeyn Savaşı’nda Bizans ordusu mağlup edilmiştir.
• Bu savaşla Filistin ve Suriye kapıları Müslümanlara açılmıştır.
• Kur’an ayetleri bir araya getirilmiş ve Kur’an-ı Kerim kitap hâline getirilmiştir.

Hz. Ömer Dönemi: Fetihler

• Hz. Ömer 634-644 yılları arasında halifelik yapmıştır.
• Fetihlerin en hızlı ilerlediği dönemlerden biridir.
• 636 Yermük Savaşı ile Suriye’nin fethi tamamlandı.
• 638’de Kudüs teslim alındı.
• 642’de İskenderiye fethedildi.
• Mısır’ın alınmasıyla Kuzey Afrika’ya geçiş kolaylaştı.
• Kadisiye, Celula ve Nihavend savaşlarıyla Sâsânîlere karşı başarılar kazanıldı.

Hz. Ömer Dönemi: Kurumsallaşma

• Irak’ın fethi tamamlandı; İran’ın kapıları Müslümanlara açıldı.
• Müslümanlar Horasan’a kadar ilerledi ve Türklerle komşu oldu.
• 651’de İran’ın tamamı İslam hâkimiyetine girdi.
• Ordugâh şehirler ve cünd adı verilen askerî merkezler kuruldu.
• Divan teşkilatı kuruldu; kadılar ve âmiller görevlendirildi.
• Hicret başlangıç kabul edilerek hicrî takvim düzenlendi.
• Mancınıklar kuşatmalarda yaygın biçimde kullanıldı.

Hz. Osman Dönemi

• Hz. Osman 644-656 yılları arasında halifelik yapmıştır.
• İslam Devleti Dört Halife Dönemi’nde en geniş sınırlarına bu dönemde ulaştı.
• Horasan ve Azerbaycan ele geçirildi.
• Suriye Valisi Muaviye, Anadolu’da Kayseri’ye kadar sefer düzenledi.
• İlk İslam donanması kuruldu.
• 649’da Kıbrıs alınmış / vergiye bağlanmıştır.
• 655 Zâtü’s-savârî Savaşı’nda Doğu Roma’ya karşı ilk büyük deniz zaferi kazanıldı.
• Kur’an nüshaları çoğaltıldı; dönemin sonunda Hz. Osman şehit edildi.

Hz. Ali Dönemi

• Hz. Ali 656-661 yılları arasında halifelik yapmıştır.
• Hz. Osman’ın şehit edilmesinden sonra siyasi karışıklıklar yaşandı.
• Bu dönemde fetih hareketleri durdu.
• 656 Cemel Vakası, Hz. Ali taraftarları ile Hz. Âişe, Talha ve Zübeyir’in bulunduğu grup arasında yaşandı.
• 657 Sıffîn Savaşı, Hz. Ali ile Şam Valisi Muaviye arasında yapıldı.
• Sıffîn sonrasında Hakem Olayı yaşandı.
• İslam toplumu Hz. Ali taraftarları, Muaviye taraftarları ve Hariciler olarak üç gruba ayrıldı.
• Hz. Ali 661’de bir Harici tarafından şehit edildi.

Dört Halife Dönemi Yönetim ve Ordu Yapısı

Emevîler Dönemi: Kuruluş

• Emevî Devleti, 661 yılında Muaviye tarafından Şam merkezli kurulmuştur.
• Dört Halife Dönemi’nden sonra kurulmuştur.
• İlk İslam hanedanıdır.
• Muaviye, oğlu Yezid’i veliaht ilan ederek halifeliği saltanata dönüştürmüştür.
• Halifelik seçim esasından uzaklaşmış, hanedan yönetimi başlamıştır.
• Başkent Şam’dır.
• Emevîler döneminde fetih hareketleri yeniden hızlanmıştır.

Emevî Fetihleri ve Askerî Gelişmeler

• Müslüman orduları Türkistan, Anadolu, Kuzey Afrika ve İspanya yönlerinde ilerledi.
• 663’ten itibaren Emevî orduları her yıl Anadolu’ya akınlar düzenledi.
• 668’de Kadıköy’e kadar ilerlediler.
• 669’dan itibaren İstanbul kuşatıldı.
• Yedi yıl süren kuşatma Grek ateşi ve İstanbul surları nedeniyle başarılı olamadı.
• İstanbul Emevîler döneminde birkaç kez kuşatıldı.
• 717’de Emevîler İstanbul’u son kez kuşattı.
• Kuzey Afrika’da fetihler ilerledi.
• Kayrevan adlı askerî şehir kuruldu.
• Tarık bin Ziyad, 711’de Rio Guadalete’de Vizigotları mağlup etti.
• Bu zaferden sonra Müslümanlar İspanya’nın büyük kısmını fethetti.
• Emevîlerin Avrupa’daki ilerleyişi 732 Puvatya Savaşı ile Franklar tarafından durduruldu.
• Emevî seferlerinin amacı İslam’ı yaymak ve ele geçirilen bölgelerde İslam yönetimini kurmaktı.

Kerbela Olayı

• Muaviye’nin 680’de ölümü üzerine Yezid’e biat edildi.
• Hz. Hüseyin ve Abdullah b. Zübeyr, Yezid’in halifeliğini tanımadı.
• Hz. Hüseyin, Kûfelilerin daveti üzerine yola çıktı.
• Yezid’in görevlendirdiği Ubeydullah b. Ziyad, Hz. Hüseyin’in yolunu kestirdi.
• 10 Muharrem 61 / 10 Ekim 680’de Kerbela’da Hz. Hüseyin ve beraberindekilerin büyük kısmı şehit edildi.
• Kerbela Olayı Müslümanlar arasındaki ayrılıkları derinleştirdi.
• Emevîlere karşı isyanların artmasında etkili oldu.

Mevâlî Politikası ve Ömer bin Abdülaziz

• Mevâlî, Arap olmayan Müslümanlar için kullanıldı.
• Bazı yöneticiler Arapları üstün gördü.
• Mevâlîye düşük statü ve ek vergiler yüklendi.
• Askerî maaş divanına kaydedilmeme ve az maaş görüldü.
• Bu politika toplumsal ayrışmayı artırdı.
• 717-720 yılları arasında halifelik yaptı.
• İlk dört halifeyi örnek alan uygulamalarıyla tanındı.
• Lüks eşyaları beytülmale koydurdu.
• Köle ve cariyeleri azat etti.
• Mevâlîyi Arap Müslümanlarla eşit kabul etti.

Emevîlerde Yönetim ve Ordu Yapısı

• Halifelik babadan oğula geçen saltanat sistemine dönüştürüldü.
• Halife devletin en yetkili yöneticisidir.
• Muaviye Dönemi’nde merasimler ve protokoller ortaya çıktı.
• Hâciblik makamı kuruldu.
• Ülke eyaletlere ayrıldı; valiler halife tarafından atandı.
• Arapça devlet işlerinde resmî dil oldu.
• İlk dönemlerde ordunun çoğunluğunu Araplar oluşturdu.
• Fetihlerle Arap olmayan unsurlar ve Türkler de orduya alındı.
• Askerler maaşlı hâle getirildi.
• Ordu piyade, süvari ve deniz kuvvetlerinden oluştu.
• Donanma kuruldu; deniz seferleri yapıldı.
• Sınır bölgelerinde askerî garnizon şehirleri kuruldu.

Emevîlerin Yıkılış Nedenleri

• Taht mücadeleleri
• Halifelerin kötü yönetimi
• Merkezi otoritenin zayıflaması
• Kerbela Olayı’nın yol açtığı tepkiler
• Mevâlî politikası
• Arap milliyetçiliği
• Şii ve Harici isyanları
• Kabile çatışmaları
• Abbâsî ailesinin Horasan’da eşitlik ve adalet düşüncesiyle isyan başlatması
• Emevî karşıtı grupların Abbâsîlerle birlikte hareket etmesi
• 750’de Abbâsîlerin Emevî Devleti’ne son vermesi

Abbâsîler Dönemi

• Abbâsî Devleti, 750 yılında Ebü’l Abbas es-Seffah tarafından kurulmuştur.
• Emevî hanedanına son verilerek kurulmuştur.
• Kuruluş yeri Kûfe’dir.
• Halife Mansur Dönemi’nde Bağdat kurularak başkent yapılmıştır.
• Abbâsîler, Emevîlerin Arap milliyetçiliğine dayalı mevâlî politikasını terk etmiştir.
• Arap olmayan Müslümanlara daha eşitlikçi yaklaşılmıştır.
• Bu durum özellikle Türklerin İslamiyet’i benimsemesini hızlandırmıştır.

Talas Savaşı

• 751’de Abbâsîler ile Çin / Tang Hanedanlığı arasında Talas Savaşı yapıldı.
• Türk boylarından Karluklar Abbâsîleri destekledi.
• Abbâsîler ve Türklerin desteğiyle Çin ordusu yenildi.
• Çin’in Orta Asya’daki yayılması durdu.
• Çin’in Türkistan’daki nüfuzu zayıfladı.
• Türkler ile Müslüman Araplar arasında yakınlaşma başladı.
• Türklerin İslamiyet’i kabul süreci hızlandı.
• Kâğıt yapım tekniğinin İslam dünyasına yayılması hızlandı.

Abbâsî Siyasi Gelişmeleri

• 750: Abbâsî Devleti kuruldu; Emevî Devleti yıkıldı.
• 751: Talas Savaşı kazanıldı.
• 754-775: Mansur Dönemi; Bağdat kuruldu, merkezi otorite güçlendirildi.
• 786-809: Harun Reşid Dönemi; Abbâsîlerin en parlak dönemidir.
• 833-842: Mu’tasım Dönemi; Türk askerlerine dayalı ordu sistemi güçlendi.
• 836-892: Samarra Dönemi; Türk komutanlar siyasette etkili oldu.
• 945: Büveyhîler Bağdat’ı ele geçirdi; Abbâsî halifeleri siyasi güç kaybetti.
• 1258: Moğollar / İlhanlılar Bağdat’ı alarak Abbâsî Devleti’ne son verdi.

Abbâsîlerde Türkler

• Abbâsîlerin mevâlî politikasını terk etmesi Türklerin İslamiyet’e yakınlaşmasını hızlandırdı.
• Türkler İslamiyet’i kılıç zoruyla değil, uzun süreli temaslar ve kendi iradeleriyle benimsedi.
• Gök Tanrı inancı ile İslamiyet arasındaki bazı benzerlikler geçişi kolaylaştırdı.
• İslamiyet Türklerin millî varlıklarını korumalarında önemli rol oynadı.
• Türkler Abbâsî ordusunda önemli görevler aldı.
• Mu’tasım Dönemi’nde Türk askerlerinden muhafız birlikleri kuruldu.
• Türk askerleri için Samarra şehri kuruldu.

Abbâsîlerde Yönetim ve Ordu Yapısı

• Merkezî yönetimde halife, vezir ve hâcib öne çıktı.
• Halife siyasi ve dinî otoritenin başıydı.
• Abbâsî halifeleri kendilerini Allah’ın yeryüzündeki temsilcileri olarak gördü.
• Veliahtlık sistemi devam etti.
• Vezirlik Sâsânîlerden etkilenilerek devlet yapılanmasına girdi.
• Halk havas ve avam olarak iki ana sınıfa ayrıldı.
• Ordunun temelini ücretli askerler oluşturdu.
• Askerler devlet bütçesinden maaş aldı.
• Ordu daimî ve nizamî bir yapıya kavuştu.
• Muhafız birliği, vilayet kuvvetleri, sınır garnizonları ve yardımcı kuvvetler vardı.
• Türk birliklerinin katılmasıyla onlu sistemden etkilenildi.
• Kara kuvvetlerinin yanında deniz kuvvetlerine de önem verildi.

Avâsım, Samarra ve Zayıflama

• Doğu Roma sınırındaki kaleler güçlendirildi.
• Tarsus, Maraş ve Malatya’ya askerî valiler atandı.
• Bu sınır hattı avâsım adıyla teşkilatlandırıldı.
• Türklerden oluşan askerî birlikler bu bölgeye yerleştirildi.
• Mu’tasım otoritesini Türk askerlerine dayandırdı.
• Samarra şehri Türk askerleri için kuruldu; hilafet merkezi bir süre buraya taşındı.
• X. yüzyıldan itibaren merkezi otorite zayıfladı; 1258’de Abbâsî Devleti yıkıldı.

Mısır’da Kurulan Türk-İslam Devletleri

Tolunoğulları Devleti

• 868-905 yılları arasında hüküm sürmüştür.
• Ahmed bin Tolun tarafından Mısır’da kurulmuştur.
• Mısır’da kurulan ilk Müslüman Türk devletidir.
• Abbâsî Devleti’ndeki siyasi istikrarsızlıktan yararlanarak bağımsızlığını ilan etmiştir.
• Humâreveyh Dönemi’nde en parlak dönemini yaşamıştır.
• Taht kavgaları yıkılış sürecini başlatmıştır.
• 905’te Abbâsî ordusu Tolunoğulları hâkimiyetine son vermiştir.
• Tulûniyye Camisi Mısır’da Türk usulü yaptırılan ilk camidir.

İhşîdîler / Akşitler

• 935-969 yılları arasında hüküm sürmüştür.
• Mısır’da kurulmuş ve Suriye’de hâkimiyet kurmuş Müslüman Türk devletidir.
• Devletin adı, Muhammed bin Tuğç’a verilen ihşîd unvanından gelir.
• Muhammed bin Tuğç, 935’te Mısır’a vali olarak tayin edilmiştir.
• Türkler ilk kez bu dönemde kutsal topraklar / Hicaz üzerinde hâkimiyet kurmuştur.
• 969’da Fatımîler Fustat’a girmiş ve İhşîdîler Devleti’ne son vermiştir.
• Kısa ömürlü olmalarının nedenlerinden biri yöneticilerin Türk, halkın çoğunluğunun Arap olmasıdır.

Eyyubiler

• 1174-1250 yılları arasında hüküm sürmüştür.
• Selahaddin Eyyubi, Fatımî Devleti’nde vezirlik yapmıştır.
• 1169-1171 arasında Mısır’daki Fatımî rejimini etkisiz hâle getirmiştir.
• 1171’de Fatımî hilafetine son vererek Mısır’da Abbâsîler adına hutbe okutmuştur.
• 1174’te Suriye’ye hâkim olmuştur.
• 3-4 Temmuz 1187’de Hıttin Savaşı’nda Haçlıları ağır yenilgiye uğratmıştır.
• Hıttin Zaferi’nden sonra Kudüs fethedilmiş; III. Haçlı Seferi düzenlenmiştir.
• Selahaddin Eyyubi, III. Haçlı Seferi’ne karşı İslam dünyasını başarıyla savunmuştur.

Memlûklular

• 1250-1517 yılları arasında hüküm sürmüştür.
• Mısır’da kurulmuş, Suriye ve Hicaz’da hüküm sürmüş Müslüman Türk devletidir.
• Memlûklulara Kölemenler de denir.
• Eyyubi ordusundaki Türk asıllı azatlı emirler tarafından kurulmuştur.
• İlk hükümdarı Aybek’tir.
• Askerî karakterli bir yönetim kurmuştur.
• Memlûklularda genel olarak hükümdarlık babadan oğula geçmezdi.
• 1260 Aynicâlut Savaşı’nda Moğollar mağlup edilmiştir.

Memlûklular: Hilafet ve Yıkılış

• Aynicâlut’tan sonra Suriye’nin büyük kısmı Memlûkluların eline geçti.
• Memlûklular İslam dünyasının en güçlü devletlerinden biri hâline geldi.
• 1258’de Abbâsî Devleti yıkılınca Sultan I. Baybars 1261’de Abbâsî ailesinden birini halife ilan etti.
• Böylece Abbâsî hilafeti Mısır’da yeniden kuruldu.
• Memlûklular hilafetin koruyucusu sıfatıyla İslam dünyasında nüfuz kazandı.
• Sultan Baybars, İlhanlılar ve Haçlılarla başarılı mücadeleler yaptı.
• Memlûk Devleti, Yavuz Sultan Selim’in Mısır Seferi sonucunda 1517’de sona erdi.