Tarım Devrimi’nin Eski Çağ’a Etkileri | 9. Sınıf Maarif Model Tarih Ders Notu

Giriş

• Medeniyetlerin oluşumunda uzun süreli birikim etkilidir.
• Tarih öncesi çağlar kullanılan araç-gereçlere göre sınıflandırılır.
• Paleolitik ve Mezolitik dönemlerde avcılık-toplayıcılık öne çıkar.
• Neolitik Çağ’da üretici yaşama geçiş başlamıştır.
• Tarım Devrimi yerleşik yaşamı ve toplumsal örgütlenmeyi değiştirmiştir.
• Yazının icadıyla tarihî çağlar başlamıştır.

Medeniyet Nedir?

• Kavramın temel unsurları
• Medeniyet, toplumun maddi ve manevi varlıklarının bütünüdür.
• Düşünce dünyasını ve sanat anlayışını kapsar.
• Üretim biçimi, sosyal ve siyasal örgütlenme bu bütünün parçalarıdır.
• Kültürel birikim medeniyetin önemli unsurudur.
• Medeniyetlerin oluşumu kısa sürede gerçekleşmez.
• Bilgi, beceri ve tecrübeler nesilden nesile aktarılır.

Alet Kullanımından Medeniyete

• İlk gelişim basamakları
• Kaba taş aletler avcılık, kesme, parçalama ve korunmayı kolaylaştırdı.
• Tohumların fark edilmesi, ekim bilgisinin temelini oluşturdu.
• Tarımsal üretimin başlaması Tarım Devrimi’ni başlattı.
• Saban ve sulama sistemleri toprağın verimli işlenmesini sağladı.
• Çark / tekerlek teknolojisi taşımacılık ve üretimi kolaylaştırdı.
• Bilginin kaydı ve yeni çağlar
• Yazının icadı bilginin kaydedilmesini sağladı.
• Yazı, medeniyetlerin sürekliliğine katkı sundu.
• Buhar makinesi Sanayi Devrimi’ne zemin hazırladı.
• Bilgisayar bilgi işlem çağını başlattı.
• İnternet küresel iletişimi ve bilgiye erişimi hızlandırdı.

Tarih Öncesi Çağların Sınıflandırılması

• Sınıflandırma ölçütleri
• Tarih öncesi çağlar, yazının kullanılmadığı dönemleri kapsar.
• Bu dönemler genellikle araç-gereçlerin yapıldığı malzemeye göre sınıflandırılır.
• İncelemede en önemli yardımcı bilim arkeolojidir.
• Tarih öncesi çağlar her yerde aynı anda yaşanmamıştır.
• Bazı toplumlar taş aletler kullanırken bazıları madenleri işleyebilmiştir.
• Bu nedenle tarih öncesi dönemlerin tarihleri bölgelere göre değişebilir.

Tarih Öncesi Çağlar

Paleolitik Çağ: Genel Özellikler

• Eski Taş Çağı
• İnsanlık tarihinin en uzun dönemidir.
• İnsanlar göçebe yaşam sürmüştür.
• Ekonomik yaşam avcılık ve toplayıcılığa dayanmıştır.
• Bu dönemde üretim yoktur; tüketici yaşam tarzı hâkimdir.
• Besin bulmak için yer değiştirilmiştir.
• Barınak olarak mağaralar, kaya sığınakları ve ağaç kovukları kullanılmıştır.
• Toplumsal yaşam
• İnsanlar küçük gruplar hâlinde yaşamıştır.
• Hayatta kalmak için iş birliği önemlidir.
• Avlanma, toplama, korunma ve barınma temel ihtiyaçlardır.
• Toplumsal roller kesin çizgilerle ayrılmamıştır.
• Genel olarak erkekler avcılıkla ilişkilendirilmiştir.
• Kadınlar daha çok toplayıcılık ve çocuk bakımıyla ilişkilendirilmiştir.

Paleolitik Çağ: Teknoloji ve Sanat

• Aletler ve mağara resimleri
• Taştan yapılmış kaba ve ilkel aletler kullanılmıştır.
• Hayvan kemiklerinden de araçlar yapılmıştır.
• Ateş bu dönemin sonlarına doğru kontrol altına alınmıştır.
• Mağara duvarlarına av sahneleri, hayvan figürleri ve günlük yaşam resimleri yapılmıştır.
• Mağara resimleri insanın kendini ifade ettiğini gösterir.
• Kültürel aktarımın ve sanat duygusunun geliştiğini gösterir.

Paleolitik Çağ: Önemli Merkezler

Mezolitik Çağ: Genel Özellikler

• Orta Taş Çağı
• Paleolitik ile Neolitik arasında geçiş dönemidir.
• Paleolitik yaşam tarzı büyük ölçüde devam etmiştir.
• İnsanlar hâlâ avcılık ve toplayıcılıkla geçinmiştir.
• Avcılıkta uzmanlaşma artmıştır.
• Kullanılan araçlar Paleolitik Çağ’a göre gelişmiştir.

Mezolitik Çağ: Mikrolitler ve Köpek

• Araçlar ve evcilleştirme
• Mikrolitler bu dönemin karakteristik araçlarıdır.
• Mikrolitler küçük, geometrik biçimli ve işlevsel taş aletlerdir.
• Genellikle çakmak taşı ve obsidyen gibi malzemelerden yapılmıştır.
• Köpek, insanlık tarihinde evcilleştirilen ilk hayvan olarak kabul edilir.
• Köpeğin evcilleştirilmesi Mezolitik Çağ’ın önemli gelişmelerindendir.
• Bu gelişme insan ile hayvan ilişkisinin yeni bir aşamaya geçtiğini gösterir.

Mezolitik Çağ: Anadolu Merkezleri

Neolitik Çağ ve Tarım Devrimi

• Üretici yaşama geçiş
• İnsanlık tarihinde üretici yaşama geçişin başladığı dönemdir.
• Tarım Devrimi bu dönemde gerçekleşmiştir.
• İnsanlar ilk kez tahılları evcilleştirmiştir.
• Avcı-toplayıcı yaşamdan üretici yaşama geçilmiştir.
• Göçebe yaşamdan yerleşik yaşama geçiş başlamıştır.
• İlk köyler kurulmuştur.

Neolitik Çağ’da Gelişen Alanlar

• Yerleşme, teknoloji ve depolama
• Nüfus arttıkça köyler kasaba ve şehir yerleşmelerine dönüşmüştür.
• Mimari gelişmiştir.
• Çanak-çömlek yapımı yaygınlaşmıştır.
• Gıda depolama ihtiyacı ortaya çıkmıştır.
• Saban, orak, çapa, öğütme taşı ve çanak-çömlek kullanılmıştır.
• Tahıl saklama kapları ve yiyecek depolama alanları gelişmiştir.
• Toplum, kültür ve yönetim
• Toplumsal iş bölümü gelişmiştir.
• Zanaatkârlık, ticaret ve yöneticilik gibi iş alanlarının temelleri atılmıştır.
• Özel mülkiyet ve sosyal sınıflar oluşmaya başlamıştır.
• Sanat, din, mimari ve ritüel yapılar gelişmiştir.
• Artı ürünün korunması yönetim ihtiyacını artırmıştır.
• Toplum düzeninin sağlanması da yönetim ihtiyacını artırmıştır.

Tarım Nasıl Başladı?

• Tarım Devrimi’ne giden süreç
• İlk insanlar doğadan topladıkları tahıl ve meyvelerin tohumlarını ayırmayı öğrendi.
• Bu tohumların toprağa ekildiğinde yeniden ürün verdiğini fark etti.
• Doğada hazır bulunan besinleri tüketmek yerine besin üretmeye başladı.
• Böylece Tarım Devrimi gerçekleşti.
• Tarım, düzenli ve güvenilir besin üretimiyle ilişkilendirildi.

Tarım Devrimi’nin Faktörleri

• Çevresel ve doğal koşullar
• Son Buzul Çağı’nın sona ermesiyle dünya ısınmıştır.
• Buzullar erimiş ve bazı bölgeler tarıma daha uygun hâle gelmiştir.
• Nehir kenarlarındaki alüvyonlu ve sulak araziler tarıma elverişli ortam sağlamıştır.
• Fırat, Dicle, Sarı Irmak, Gök Irmak, İndus ve Ganj gibi nehirler tarımı kolaylaştırmıştır.
• İhtiyaç, araç ve iş birliği
• Taş ve ağaçtan delici, kazıcı ve kesici aletler yapılmıştır.
• Nüfus artışı insanları yeni besin kaynakları aramaya yöneltmiştir.
• Doğal kaynakların azalması yeni besin arayışını artırmıştır.
• Tarım, sulama, hasat ve depolama birlikte çalışmayı gerektirmiştir.
• Düzenli ve güvenilir besin üretimi insanları tarıma yöneltmiştir.

Tarım Devrimi’nin Başladığı Bölgeler

Mezopotamya’nın Tarıma Elverişliliği

• Fırat ve Dicle çevresi
• Mezopotamya “iki nehir arası” anlamına gelir.
• Fırat ve Dicle nehirleri arasında yer alır.
• Zağros Dağları, Torosların etekleri ve Suriye Çölü arasında kalan bereketli toprakları kapsar.
• “Bereketli Hilal” olarak da adlandırılır.
• Yazları kurak geçtiği için sulama sistemlerine ihtiyaç duyulmuştur.
• Sulama kanalları ve yönetim organizasyonu tarımsal üretimi artırmıştır.

Güneydoğu / Doğu Asya’nın Elverişliliği

• Nehirler, yağış ve pirinç
• Çin’in güneyinden Yeni Gine’ye ve Hindistan’ın doğusuna uzanan geniş bir coğrafyayı kapsar.
• Sarı Irmak, Gök Irmak, Ganj ve İndus gibi nehirlerin suladığı alanlara sahiptir.
• Lös topraklar sulak ve verimlidir.
• Muson iklimi yılın belli dönemlerinde bol yağış getirir.
• Geniş ve düz araziler sulu tarıma uygundur.
• Bu bölgede pirinç üretimi ön plana çıkmıştır.

Orta Amerika’nın Tarıma Elverişliliği

• Göl, nehir ve ürün çeşitliliği
• Kuzey Amerika ile Güney Amerika’yı birbirine bağlayan kara parçasıdır.
• Meksika Körfezi’nin kuzeyinden güneye doğru uzanır.
• Bölgede çok sayıda göl ve nehir bulunur.
• Arazinin önemli bölümü tarıma elverişlidir.
• Tropikal iklim yıl boyunca bitki yetişmesine imkân vermiştir.
• Bu bölgede mısır üretimi öne çıkmıştır.

Üç Bölgenin Karşılaştırılması

Tarım Devrimi Bağımsız mı Gelişti?

• Farklı coğrafyalarda farklı ürünler
• Tarım Devrimi’nin farklı coğrafyalarda bağımsız olarak ortaya çıktığı kabul edilir.
• Mezopotamya’da buğdayın öne çıkması bu görüşü destekler.
• Asya’da pirincin öne çıkması bağımsız gelişimi destekler.
• Orta Amerika’da mısırın öne çıkması bağımsız gelişimi destekler.
• Farklı bitki türleri, farklı iklim koşulları ve farklı tarım teknikleri vardır.

Tarım Devrimi Öncesi ve Sonrası

Olumlu ve Olumsuz Sonuçlar

Tarım Devrimi ve İş Bölümü

• Tarım öncesi ve sonrası
• Avcı-toplayıcı dönemde insanlar hayatta kalmak için birlikte hareket etmiştir.
• Avlanma, toplama, barınak hazırlama ve korunma gibi işler paylaşılmıştır.
• Genel eğilim olarak erkekler avcılıkla, kadınlar toplayıcılık ve çocuk bakımıyla ilişkilendirilmiştir.
• Bu ayrım kesin ve değişmez değildir; topluluğun ihtiyacına göre değişebilmiştir.
• Tarım Devrimi ile hayvancılık da gelişmiştir.
• Tarım üretimi zor olduğu için kalabalık topluluklar ve iş birliği gerekli hâle gelmiştir.

Takas ve Pazarların Doğuşu

• Değiş tokuştan pazara
• İlk köy ve kasabalarda insanlar tarımsal tecrübelerini komşularıyla paylaşmıştır.
• Farklı ürünler üreten topluluklar ürünlerini birbirleriyle değiştirmiştir.
• Başlangıçta yardımlaşma ve akrabalık ilişkileri önemlidir.
• Zamanla bu değiş tokuş takas ekonomisine dönüşmüştür.
• Pazarlar, üretici ve tüccarların mallarını değiştirdikleri yerler hâline gelmiştir.

Anadolu’daki Tarih Öncesi Merkezler

Göbeklitepe

• Temel özellikleri ve önemi
• Şanlıurfa’da yer alır ve yaklaşık MÖ 10.000’e tarihlendirilir.
• Yerleşik hayat öncesi veya erken yerleşik dönemle ilişkilendirilir.
• Bilinen en eski anıtsal ritüel merkezlerden biridir.
• UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir.
• T biçimli dikili taşları ve kabartma hayvan figürleriyle tanınır.
• Toplulukların büyük taş yapıları inşa etmek için örgütlenebildiğini gösterir.

Çayönü

• Yerleşik köy yaşamının erken örnekleri
• Diyarbakır’ın Ergani ilçesi yakınlarındadır.
• Yaklaşık MÖ 10.200 civarına tarihlendirilen erken köy yerleşmelerindendir.
• İlk tahıl üretiminin yapıldığı yerlerden biri olarak kabul edilir.
• Robert J. Braidwood ve Halet Çambel’in çalışmalarıyla tanınır.
• Yerleşik köy yaşamının erken örneklerinden biridir.
• Tarımsal üretim, besin depolama ve toplu yaşam açısından önemlidir.

Çatalhöyük

• Yerleşim planı ve ekonomik hayat
• Konya’nın Çumra ilçesi yakınlarındadır ve yaklaşık MÖ 7.000’e tarihlendirilir.
• UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir.
• İnsanlık tarihinin bilinen en eski büyük yerleşimlerinden / proto-kentlerinden biridir.
• Evler birbirine bitişik yapılmış, sokak neredeyse yoktur.
• Evlerin girişleri damdandır.
• Temel geçim kaynağı tarımdır; buğday, arpa ve yulaf yetiştirilmiştir.

Maden Çağları

Yazının İcadı ve Sonuçları

• Tarihî çağların başlaması
• Tarım Devrimi’yle birlikte artı ürün ortaya çıktı.
• Artı ürünün depolanması, korunması, dağıtılması, vergilendirilmesi ve kaydedilmesi gerekti.
• Bu ihtiyaçlar yazının icadını hızlandırdı.
• Sümerler yaklaşık MÖ 3.200’de yazıyı icat etti.
• Yazının icadıyla tarih öncesi çağlar sona erdi ve tarihî çağlar başladı.
• Bilgi kalıcı hâle geldi; yönetim, vergi, ticaret ve hukuk kayıt altına alındı.