Eski Çağ’da Yönetenler ve Savaşanlar | 9. Sınıf Maarif Model Tarih Ders Notu

Medeniyet / Uygarlık

• Medeniyet, bir toplumun belirli dönemde ortaya koyduğu bütünlüktür.
• Kültür ve yaşam tarzını kapsar.
• Siyasi örgütlenme ve ekonomiyle ilişkilidir.
• Sanat, hukuk, bilim ve mimariyi içerir.
• İnanç sistemi de medeniyetin parçasıdır.
• Uygarlık kavramı medeniyetle aynı anlamda kullanılır.

Medeniyet Havzası

• Benzer kültürel ve tarihî özelliklerin görüldüğü geniş coğrafi bölgedir.
• Toplumların birbirleriyle etkileşim içinde yaşadığı alanı ifade eder.
• Su kaynakları ve verimli tarım alanları belirleyicidir.
• Ticaret yolları ve maden kaynakları gelişmeyi etkiler.
• Coğrafi korunaklılık ve göç yolları önemlidir.
• Askerî rekabet de medeniyetlerin gelişmesinde etkili olmuştur.

Eski Çağ’ın Başlıca Medeniyet Havzaları

Mezopotamya Medeniyet Havzası

• Mezopotamya, Eski Yunancada “nehirler arası” anlamına gelir.
• Fırat ve Dicle nehirleri arasında kalan bölgeyi ifade eder.
• Su kaynaklarının bol olması verimli tarım alanları oluşturmuştur.
• Ticaret yolları üzerinde yer almıştır.
• Tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapmıştır.
• Nil Vadisi ve Levant ile birlikte Bereketli Hilal’in parçasıdır.

Mezopotamya’nın Tarihî Önemi

• Yerleşik hayatın geliştiği önemli alanlardan biridir.
• Tarımın gelişmesinde etkili olmuştur.
• Şehirleşmenin geliştiği önemli merkezlerdendir.
• Yazının ortaya çıkışında belirleyici alanlardan biridir.
• Devletleşmenin geliştiği en önemli bölgelerden biridir.
• Başlıca medeniyetleri: Sümer, Akad, Asur, Babil ve Elam’dır.

Mısır Medeniyet Havzası

• Mısır medeniyeti Nil Nehri çevresinde kurulmuştur.
• Nil Nehri tarımın yapılmasını sağlamıştır.
• Nil, hayatın devamlılığının temel kaynağı olmuştur.
• Mısır’ın büyümesinde Nil Nehri etkili olmuştur.
• Kuzeyde Akdeniz, güneyde Nubia bulunur.
• Doğu ve batıdaki çöller Mısır’ı dış saldırılardan korumuştur.

Mısır Tarihinin Başlangıcı

• Eski Mısır tarihi Menes / Narmer ile başlatılır.
• Menes / Narmer kurucu kral kabul edilir.
• Mısır tarihi MÖ 3050’den başlar.
• MÖ 30’da Roma hâkimiyetine kadar sürmüştür.
• Nil çevresi, Mısır medeniyetinin temel gelişim alanıdır.

Anadolu Medeniyet Havzası

• Anadolu, Asya’nın en batısında yer alır.
• Romalılar Anadolu’ya Anatolia adını vermiştir.
• Anatolia, “güneşin doğduğu yer” anlamına gelir.
• Anadolu, Mezopotamya ve Mısır havzalarıyla etkileşim içindedir.
• Akdeniz ve Avrupa medeniyet havzalarıyla da bağlantılıdır.
• Ticaret yolları Anadolu’yu kıtalar arası köprü hâline getirmiştir.

Anadolu’nun Kaynakları

• Anadolu su kaynakları bakımından zengindir.
• Tarım arazileri önemli gelişme alanlarıdır.
• Yer altı kaynakları bakımından zengindir.
• Madenler Anadolu medeniyetleri için önem taşır.
• Bu özellikler kültürel etkileşimi artırmıştır.

Anadolu’daki Antik Yerleşimler

Avrupa Medeniyet Havzası

• “Avrupa” adı, Sami dillerindeki erep kelimesinden türemiştir.
• Erep, “güneşin battığı yer” anlamına gelir.
• Yunancada Europa biçimini almıştır.
• Avrupa kuzeyde Arktik Okyanusu ile çevrilidir.
• Batıda Atlantik Okyanusu, güneyde Akdeniz bulunur.
• Doğuda Asya ile çevrilidir.

Avrupa Medeniyetinin Temeli

• Yunan medeniyeti Avrupa medeniyetinin temelini oluşturmuştur.
• Roma medeniyeti Avrupa medeniyetinin temel unsurlarındandır.
• Akdeniz ve Ege çevresi bu havzanın önemli alanlarıdır.
• Yunan, Roma ve Makedon medeniyetleri öne çıkar.
• Polis, cumhuriyet, imparatorluk, hukuk ve lejyon önemli kavramlardır.

Türkistan Medeniyet Havzası

• Türklerin Orta Asya’da yaşadığı bölge Türkistan olarak adlandırılmıştır.
• İranlılar ve Araplar bu bölgeye “Türk yurdu” anlamında Türkistan demiştir.
• Batılılar VI. yüzyıldan itibaren bölgeyi Turkhia / Türkiye olarak adlandırmıştır.
• Türkistan geniş bir coğrafyayı ifade eder.
• Kuzeydoğuda Baykal Gölü çevresine uzanır.
• Güneybatıda Gobi Çölü, batıda Hazar Denizi çevresine kadar yayılır.

Türkistan’da Yaşam ve Teşkilat

• Türkler bu bölgede çoğunlukla konargöçer yaşam tarzını benimsemiştir.
• Türk toplulukları genellikle kağanın liderliğinde örgütlenmiştir.
• Örgütlenme boy federasyonu şeklindedir.
• Konargöçerlik teşkilatçılığı geliştirmiştir.
• Askerî disiplin ve atlı savaşçılık gelişmiştir.
• Hızlı hareket kabiliyeti önem kazanmıştır.

3. Mezopotamya Medeniyetleri

• Sümerler, Akadlar, Asurlular, Babilliler ve Elamlılar

Sümerler: Genel Bilgiler

• Sümerler MÖ 4000-2350 yılları arasında yaşamıştır.
• Güney Mezopotamya’da varlık göstermiştir.
• Dünya uygarlığına birçok alanda katkıda bulunmuşlardır.
• MÖ 3200 civarında çivi yazısını icat etmişlerdir.
• Yazının icadıyla tarihî çağların başlamasında belirleyici rol oynamışlardır.

Sümerler: Siyasi Yapı

• Sümerler şehir devletleri hâlinde örgütlenmiştir.
• Sümer şehir devletlerine site denir.
• Her büyük şehir bağımsız bir krallık gibi yapılandırılmıştır.
• Şehir devletlerinin başında ensi veya patesi bulunur.
• Ensi / patesi rahip-kral niteliği taşır.
• Sümer kralları idare, din, komuta ve yargı yetkilerini elinde tutmuştur.

Sümerler: Rekabet ve Ordu

• Sümer şehir devletleri sık sık birbiriyle mücadele etmiştir.
• Kentler arasında sınır anlaşmazlıkları yaşanmıştır.
• Bu savaşlar nedeniyle şehirlerin etrafı surlarla çevrilmiştir.
• Şehirlerin büyümesi savunma ihtiyacını artırmıştır.
• Savunma ihtiyacı düzenli askerî birliklerin oluşmasına yol açmıştır.
• Sümer ordusu piyadelerden ve savaş arabalı birliklerden oluşmuştur.

Sümerler: Kültürel ve Bilimsel Katkılar

• Çivi yazısını icat etmişlerdir.
• Ziggurat adı verilen çok katlı tapınaklar inşa etmişlerdir.
• Zigguratlar tapınak, depo, okul ve ibadethane işlevi görmüştür.
• Zigguratlar gözlemevi olarak da kullanılmıştır.
• Ay yılı esaslı takvimi kullanmışlardır.
• Urgakina reformları en eski yazılı hukuk düzenlemeleri arasında kabul edilir.

Sümerler: Destanlar ve Siyasi Güç Kaybı

• Tufan, Yaratılış ve Gılgamış destanları önemli kültür ürünleridir.
• Sümer askerleri üniformaya benzeyen kıyafetler giymiştir.
• Aynı tür silah kullanmaları orduda disiplin ve düzeni gösterir.
• Akad Kralı Sargon, Uruk Kralı Lugalzagesi’yi yenmiştir.
• Bu gelişme sonucunda Sümerler siyasi güçlerini kaybetmiştir.
• Sümer kültürü Mezopotamya’da uzun süre etkisini sürdürmüştür.

Akadlar: Genel Bilgiler

• Akadlar MÖ 2350-2150 yılları arasında Mezopotamya’da varlık göstermiştir.
• Günümüzde Bağdat’ın güneyinde kalan bölgede kurulmuştur.
• Başkentleri Agade’dir.
• Sami kökenli bir topluluktur.
• Mezopotamya’nın tamamına hâkim olarak çok uluslu yapı kazanmışlardır.

Akadlar: Siyasi Yapı ve Unvanlar

• Akadlar krallıkla yönetilmiştir.
• Şehir devleti modelinden büyük devlet / imparatorluk modeline geçişin öncüleridir.
• Tarihte ilk imparatorluk sisteminin temellerini atan medeniyetlerdendir.
• Akad kralları “Dünya hâkimi” unvanını kullanmıştır.
• “Dört bir yanın hükümdarı” ve “Evrenin kralı” unvanları da kullanılmıştır.
• Akad Devleti “dünya imparatorluğu” ve “tanrı krallığı” olarak nitelendirilmiştir.

Akadlar: Tarihteki Önemi

• Akadlar şehir devleti anlayışından imparatorluk anlayışına geçişin temelini atmıştır.
• Sargon ve Naramsin’in Anadolu seferlerine ilişkin kayıtlar önemlidir.
• Bu kayıtlar Anadolu tarihi hakkındaki ilk yazılı belgeler arasında kabul edilir.
• Akad krallarının uzak bölgelere sefer düzenlemesi imparatorluk niteliğini güçlendirmiştir.
• Güçlü ordu ve güçlü yönetim organizasyonu Akadları öne çıkarmıştır.

Akadlar: Ordu ve Zayıf Yönler

• Akadlar Mezopotamya’da ilk daimî / sürekli orduyu kurmuşlardır.
• Orduları piyade ve savaş arabalı birliklerden oluşmuştur.
• Hızlı hareket kabiliyeti uzak seferleri kolaylaştırmıştır.
• Ordu ihtiyaçları için düzenli bir sistem kuramamışlardır.
• Çok uluslu yapı sık sık isyanlara neden olmuştur.
• Akad İmparatorluğu Zagros Dağları’ndan gelen Gutiler tarafından yıkılmıştır.

Asurlular: Genel Bilgiler

• Asurlular MÖ 21. yüzyılda kent devleti olarak ortaya çıkmıştır.
• Tanrı Aşşur adına kurdukları şehirden dolayı bu adı almışlardır.
• Kuzey Irak çevresinde hâkimiyet kurmuşlardır.
• Başkentleri Ninova’dır.
• Önemli krallarından biri Asurbanipal’dir.

Asurlular: Siyasi Yapı ve Anadolu

• Başlangıçta kent devleti iken zamanla imparatorluğa dönüşmüşlerdir.
• Savaş ve diplomasiyi etkili kullanmışlardır.
• Dönemin en güçlü imparatorluklarından biri hâline gelmişlerdir.
• Saray duvarlarındaki rölyefler Asur askerî gücünü yansıtır.
• Bu rölyefler sert yönetim anlayışını da gösterir.
• Anadolu’da karum adı verilen ticaret kolonileri kurmuşlardır.

Asurlular: Kültürel Katkılar ve Yıkılış

• Kayseri Kültepe’de Asurlulara ait kil tabletler bulunmuştur.
• Asurlular Anadolu’ya yazıyı taşımışlardır.
• Anadolu’da tarihî çağların başlamasında etkili olmuşlardır.
• Ninova’da önemli bir kütüphane kurmuşlardır.
• Ticaret kolonileri kültürel etkileşimi artırmıştır.
• MÖ 612’de Med ve Babil saldırıları sonucunda Asur Devleti yıkılmıştır.

Babilliler: Genel Bilgiler

• Babilliler MÖ 20. yüzyılda Babil kenti çevresinde ortaya çıkmıştır.
• Başkentleri Babil’dir.
• Krallık sistemiyle yönetilmişlerdir.
• En önemli hükümdarlarından biri Hammurabi’dir.
• Hammurabi yaptığı reformlar ve kanunlarla tanınır.

Babilliler: Hukuk, Mimari ve Yıkılış

• Hammurabi Kanunları Eski Çağ’ın önemli yazılı hukuk metinlerindendir.
• Kanunlar devlet otoritesini ve toplumsal düzeni güçlendirmiştir.
• Kralın adalet sağlayıcı rolünü göstermesi bakımından önemlidir.
• Babil’in Asma Bahçeleri önemli eserleri arasında gösterilir.
• Babil Kulesi de Babil medeniyetiyle ilişkilendirilen yapılardandır.
• MÖ 539’da Persler tarafından yıkılmışlardır.

Elamlılar

• Elamlıların başkenti Sus’tur.
• Madencilik alanında gelişmişlerdir.
• Seramik alanında gelişmişlerdir.
• Mezopotamya çevresindeki kültürel etkileşim alanlarından biridir.

4. Mısır Medeniyeti

• Nil çevresinde teokratik monarşi ve ordu sistemi

Mısır Medeniyeti: Genel Bilgiler

• Mısır medeniyeti Nil Nehri çevresinde gelişmiştir.
• Nil Nehri’nin taşkınları tarımı mümkün kılmıştır.
• Doğu ve batıdaki çöller dış saldırılara karşı korunaklılık sağlamıştır.
• Aşağı Mısır ve Yukarı Mısır’ın birleşmesiyle büyük devlet hâline gelmiştir.
• Otuzun üzerinde hanedanın yönetimi ele geçirdiği dönemler yaşanmıştır.
• Mısır tarihi MÖ 3050’de Menes / Narmer ile başlar; MÖ 30’da Roma hâkimiyetiyle sona erer.

Mısır: Yönetim Sistemi

• Mısır krallıkla yönetilmiştir.
• Yönetim biçimi teokratik monarşidir.
• Mısır kralları tanrının yeryüzündeki temsilcisi kabul edilmiştir.
• MÖ 15. yüzyıldan itibaren Mısır krallarına Firavun unvanı verilmiştir.
• Firavun kelimesi “büyük ev” anlamına gelir.
• Firavun mutlak güce ve tanrısal niteliğe sahiptir.

Mısır: Eyalet Yönetimi

• Başlangıçta eyalet valileri kral adına vergi toplamıştır.
• Gerektiğinde kral adına asker göndermiştir.
• Valiler zaman zaman merkezden bağımsız hareket edebilmiştir.
• Daha sonra valilerin askerî, mahkeme ve tapınak görevleri azaltılmıştır.
• Eyaletlerin başına kral tarafından atanan görevliler getirilmiştir.
• Üst düzey sivil ve askerî görevlere hanedan üyesi soylular atanmıştır.

Mısır: Mimari ve İnanç

• Firavunlar adına piramit adı verilen anıtsal mezarlar yapılmıştır.
• Giza piramitleri IV. Hanedan zamanında inşa edilmiştir.
• Piramitlerin yapılmasında ölümden sonraki yaşama inanılması etkili olmuştur.
• Firavunun tanrısal gücü vurgulanmıştır.
• Mumyalanmış bedenin ve hazinelerin korunması amaçlanmıştır.
• Piramitlerin sivri biçimi, ruhun göğe ve Güneş Tanrısı Ra’ya yükselmesiyle ilişkilendirilmiştir.

Mısır: Bilim ve Kültür

• Hiyeroglif yazısı ve papirüs kâğıdı kullanılmıştır.
• Güneş yılı esaslı takvim geliştirilmiştir.
• Alan ve hacim hesapları yapılmıştır.
• Matematik, geometri ve pi sayısı alanlarında gelişilmiştir.
• Tıp, eczacılık ve mumyalama gelişmiştir.
• Piramit mimarisi ve labirent tipi mezarlar öne çıkmıştır.

Mısır: Dış İlişkiler

• Yeni Krallık Dönemi’nde Mısır birçok bölgeyi fethederek imparatorluk hâline gelmiştir.
• Mezopotamya ile ticari ve askerî ilişkiler artmıştır.
• Hititler ve Asurlularla rekabet etmiştir.
• Hititlerle MÖ 1274’te Kadeş Savaşı yapılmıştır.
• Savaşta taraflar kesin üstünlük sağlayamamıştır.
• Kadeş Antlaşması tarihte bilinen ilk yazılı barış antlaşmasıdır.

Mısır: Ordu Sistemi

• Mısır ordusu başlangıçta valilerin topladığı milis kuvvetlerden oluşmuştur.
• Devlet sürekli savaş hâlinde olmadığı için başlangıçta düzenli orduya ihtiyaç duyulmamıştır.
• İç kargaşa ve isyanlardan ders alınarak gençlerden oluşan düzenli ordu kurulmuştur.
• Orduda paralı askerler kullanılmıştır.
• Köle savaşçılar ve konargöçer savaşçılar da kullanılmıştır.
• Metal silah üretimi için bakır bakımından zengin bölgeler ele geçirilmiştir.

Mısır Ordusunun Görevleri

• Firavunun güvenliğini sağlamak.
• Kralın otoritesini kabul etmeyen valileri itaat altına almak.
• Ticaret kervanlarını korumak.
• Sınır güvenliğini sağlamak.
• Kızıldeniz’de güvenliği sağlamak.
• Askerlik hayatı sıradan askerler için zor koşullar içerebilmiştir.

5. Anadolu Medeniyetleri

• Hititler,
• İyonyalılar, ,
• Urartular, ,
• Frigler
• Lidyalılar

Hititler: Genel Bilgiler

• Hititlerin ilk izlerine Neşa / Kültepe’de rastlanır.
• Kökenleri Anadolu’nun en eski toplumlarından Hattilere dayanır.
• MÖ 1650-1190 yılları arasında Anadolu’da varlık göstermişlerdir.
• Başkentleri Hattuşaş’tır.
• Hattuşaş günümüzde Çorum yakınlarındadır.
• Topraklarını Mezopotamya’ya kadar genişleterek büyük bir imparatorluk kurmuşlardır.

Hititlerin İmparatorluk Özelliği

• Merkezî iktidar geniş topraklara hâkim olmuştur.
• Birden fazla toplum yönetilmiştir.
• Askerî fetihlerle genişleme görülmüştür.
• Uyruk altına aldığı bölgelerin üretim fazlasından yararlanmıştır.
• Gelişmiş bir idari çerçeveye sahiptir.
• Bu nedenlerle Hititler imparatorluk olarak nitelendirilmiştir.

Hititler: Yönetim Sistemi

• Hititler krallıkla yönetilmiştir.
• Hitit kralları öldükten sonra tanrı olarak anılmıştır.
• Ölen kralların ruhlarına kurbanlar sunulmuş ve ayinler yapılmıştır.
• Kral öldüğünde yerine soyundan gelen varisi geçmiştir.
• Hitit kralları Büyük kral, İmparator ve Tanrının gözdesi unvanlarını kullanmıştır.
• Kral aynı zamanda başrahip ve başkomutandır.

Hititler: Pankuş ve Görevliler

• Hititlerde üst düzey görevlilerin bulunduğu Pankuş adlı meclis vardır.
• Pankuş, kralın yanında danışma niteliği taşıyan aristokratik unsurdur.
• Hitit yönetiminde kral güçlüdür.
• Memurlar idari, askerî ve dinî işlerden sorumludur.
• Saray görevlileri kral adına uzak sınır bölgelerini yönetmiştir.
• Bu görevliler vergi, asayiş, bakım ve muhafız alayı komutanlığı görevleri üstlenmiştir.

Hititler: Ordu Sistemi

• Hitit ordusunun temel unsurları piyadeler ve savaş arabalı askerlerdir.
• Piyadeler savaş arabalı askerlere göre daha kalabalıktır.
• Piyadeler hür erkekler arasından askerlik mesleğine girenlerden oluşmuştur.
• İmparatorluğun çeşitli bölgelerinden askere alınanlar da piyadeler içinde yer almıştır.
• Piyadeler savaşta asıl vurucu unsur olmuştur.
• Sınır kalelerinin güvenliği ve isyanların bastırılması görevlerini üstlenmiştir.

Hititler: Kadeş Savaşı ve Antlaşması

• Hititler ile Mısırlılar arasında MÖ 1274’te Kadeş Savaşı yapılmıştır.
• Taraflar birbirine kesin üstünlük sağlayamamıştır.
• Savaş sonrasında ilişkiler yumuşamıştır.
• Hititler ve Mısırlılar arasında Kadeş Antlaşması imzalanmıştır.
• Kadeş Antlaşması tarihte bilinen ilk yazılı barış antlaşmasıdır.

İyonyalılar

• İyonyalılar MÖ 13. yüzyılda Anadolu’nun batısında kurulmuştur.
• Büyük ve Küçük Menderes havzalarında yaşamışlardır.
• Avrupa medeniyet havzasından etkilenmiş bir Anadolu medeniyeti kabul edilirler.
• Şehir devletleri şeklinde örgütlenmişlerdir.
• Bu şehir devletlerine polis denir.
• Efes, Milet, Teos, Foça, İzmir, Sisam ve Sakız önemli İyonya kentleridir.

İyonyalılar: Ekonomi ve Kültür

• Uzak bölgelerde deniz ticareti kolonileri kurmuşlardır.
• Deniz ticareti sayesinde zenginleşmişlerdir.
• Bilim alanında ilerlemişlerdir.
• Felsefe alanında ilerlemişlerdir.
• Batı Anadolu’da birçok imar faaliyeti gerçekleştirmişlerdir.

Urartular

• Urartular Hurri kökenli bir topluluktur.
• Başlangıçta Uruatri ve Nairi adı verilen birçok küçük krallıktan oluşuyordu.
• MÖ 9. yüzyılda Doğu Anadolu, Güney Kafkaslar ve Kuzey İran’da devlet kurmuşlardır.
• Başkentleri Tuşpa’dır.
• Tuşpa günümüzde Van’dadır.
• Asurlular başta olmak üzere çeşitli düşmanlarla mücadele etmişlerdir.
• Güçlü kaleler inşa ederek savunma sistemlerini geliştirmişlerdir.
• Kaleler günümüze ulaşan eserler arasındadır.
• Saraylar, tapınaklar ve su kanalları inşa etmişlerdir.
• Menua / Şamran Kanalı, Urartu su mimarisinin önemli örneklerindendir.
• Urartu Devleti MÖ 6. yüzyılda İran’dan gelen Medler tarafından yıkılmıştır.

Frigler

• Frigler Ege göçleri sonucunda Anadolu’ya gelmiştir.
• MÖ 8. yüzyılda Sakarya Nehri çevresinde Frig Devleti’ni kurmuşlardır.
• Başkentleri Gordion’dur.
• Gordion adını kurucu kral Gordios’tan almıştır.
• En önemli kralları efsanelere konu olan Midas’tır.
• En önemli tanrıçaları Kybele’dir.
• Frigler tarıma çok önem vermiştir.
• Tarımı koruyan sert kanunlar uygulamalarıyla bilinirler.
• Frig Devleti MÖ 7. yüzyılda Kimmerler tarafından yıkılmıştır.

Lidyalılar

• Lidyalılar MÖ 7. yüzyılda Gediz Ovası çevresinde kurulmuştur.
• Başkentleri Sardes / Sardis’tir.
• Sardes günümüzde Manisa / Salihli yakınlarındadır.
• Lidyalılar tarihte madeni parayı ilk kullanan topluluk kabul edilir.
• Zengin altın kaynaklarına sahiptirler.
• Kral Yolu üzerinde etkili olmuşlardır.
• Ticaret sayesinde büyük bir refaha ulaşmışlardır.
• MÖ 546’da Pers Kralı Kyros / Kiros tarafından yıkılmışlardır.

6. Avrupa Medeniyetleri

• Yunan şehir devletleri, Roma ve Makedonlar

Yunan Şehir Devletleri

• Yunan şehir devletleri Ege Denizi çevresinde ortaya çıkmıştır.
• Şehir devletlerine polis denir.
• Avrupa medeniyetinin oluşmasına önemli katkıda bulunmuşlardır.
• Atina güçlü donanma / deniz gücüyle öne çıkar.
• Sparta güçlü kara ordusu / piyade gücüyle öne çıkar.
• Atina ve Sparta dış tehditlere karşı zaman zaman birlikte hareket etmiştir.

Atina-Sparta Rekabeti ve Ordu

• Barış dönemlerinde genellikle birbirleriyle rekabet etmişlerdir.
• Bu rekabet siyasi birliğin kurulmasını uzun süre engellemiştir.
• Atina-Sparta rekabeti birçok savaşa neden olmuştur.
• Yunan askerleri kalkan duvarı arkasında mızraklarla ilerlemiştir.
• Omuz omuza ilerleme disiplinli ve taktiksel piyade ordusunu gösterir.
• Bu düzen falanks anlayışıyla ilişkilidir.

Romalılar: Genel Bilgiler

• Roma Devleti MÖ 753’te İtalya’da Roma şehrinde kurulmuştur.
• Başlangıçta bir şehir devletidir.
• Zamanla çok geniş bir alana hâkim olmuştur.
• Akdeniz Havzası’na hâkim olarak küresel ölçekte devlet hâline gelmiştir.
• Sahip olduğu topraklarla bağını güçlendirmek için gelişmiş yollar inşa etmiştir.

Roma’nın Yönetim Dönemleri

Roma: Toplumsal ve Siyasi Yapı

• Roma başlangıçta 300 klandan oluşmuştur.
• Klanlardan birine üye olan yetişkin erkekler yurttaşlık haklarına sahipti.
• Klanlardan birine mensup olmayanların siyasi hakları yoktu.
• Başlangıçta askerlik hakkı yurttaşlıkla bağlantılıydı.
• MÖ 509’da cumhuriyet idaresine geçilmiştir.
• Cumhuriyet Dönemi aristokratların egemen olduğu bir sistemdir.

Roma: Cumhuriyet ve İmparatorluk

• Cumhuriyet Dönemi’nde kralın yetkileri iki yüksek devlet memurunda toplanmıştır.
• Bu görevlilere konsül denmiştir.
• Konsüller idari konularda senatoya danışmıştır.
• MÖ 27’de imparatorluk dönemi başlamıştır.
• Hükümdarın yetkileri artmış, senatonun etkisi azalmıştır.
• Yönetim zamanla mutlak monarşiye benzer bir hâl almıştır.

Roma: Din, Bölünme ve Yıkılış

• Roma hükümdarları Sezar / Caesar unvanını kullanmıştır.
• Pagan inancının hâkim olduğu dönemde hükümdarlar dinî yetkiler de taşımıştır.
• Hristiyanlık ilk ortaya çıktığında Roma yönetimi tarafından yasaklanmıştır.
• MS 380’de resmî din olarak kabul edilmiştir.
• Kavimler Göçü sonrasında Roma İmparatorluğu MS 395’te ikiye ayrılmıştır.
• Batı Roma MS 476’da; Doğu Roma / Bizans 1453’te sona ermiştir.

Roma Ordusu

• Roma güçlü, düzenli ve disiplinli bir orduya sahipti.
• Roma’da her yurttaş erkek asker kabul edilmiştir.
• Zamanla askere daha fazla ihtiyaç duyulduğu için paralı askerler kullanılmıştır.
• Roma ordusu lejyon adı verilen askerî birliklerden oluşmuştur.
• Lejyon askerlerine lejyoner denir.
• Lejyonerler düzenli maaş alan askerlerdir.

Roma Ordusu: Testudo ve Dönüşüm

• Roma piyadeleri kalkanlarını kullanarak üstten ve yanlardan gelen saldırılara karşı korunmuştur.
• Bu savunma düzenine kaplumbağa düzeni denir.
• Avantajı askerleri ok ve mızrak saldırılarına karşı korumasıdır.
• Savunma gücünü artırır.
• Dezavantajı ağır teçhizat ve sıkı dizilişin hareket kabiliyetini azaltmasıdır.
• MS 2. yüzyılda taarruz, MS 4. yüzyılda savunma ağırlıklı anlayış öne çıkmıştır.

Makedonlar ve Büyük İskender

• Makedon Devleti’nin temelleri MÖ 12. yüzyıldaki Dor göçleriyle atılmıştır.
• II. Philip güçlü bir ordu kurmuştur.
• II. Philip Yunanistan’ın büyük bölümüne hâkim olmuştur.
• II. Philip’in ölümünden sonra isyanlar çıkmıştır.
• Büyük İskender MÖ 4. yüzyılda Yunan şehir devletlerinde yeniden düzeni sağlamıştır.
• Ardından doğuya yönelmiştir.

Büyük İskender Dönemi

• Büyük İskender Pers İmparatorluğu’na son vermiştir.
• Asya’nın güneyinde İndus Vadisi’ne kadar ilerlemiştir.
• Afrika’da Mısır’ı ele geçirmiştir.
• Doğu ve Batı kültürlerini birleştirmiştir.
• Helenistik kültür adı verilen sentez kültür meydana gelmiştir.
• Ölümünden sonra toprakları Diadohlar denilen komutanları arasında paylaşılmıştır.

7. Türkistan Medeniyetleri

• İskitler / Sakalar ve Asya Hun Devleti

İskitler / Sakalar

• İskitler MÖ 9. yüzyılda Türkistan’da görülmüştür.
• Konargöçer bir topluluktur.
• Türkistan’da yaşanan kıtlık ve kuraklık göçlerinde etkili olmuştur.
• Hunlarla / Hiung-nularla mücadeleleri kaybetmişlerdir.
• Önce Karadeniz’in kuzeyine göç etmişlerdir.
• Atı savaş alanında çok etkili kullanmışlardır.

İskitlerin Etkisi

• Batıya ve güneye doğru hareket etmişlerdir.
• Anadolu’da süvari birliklerinin kullanımına öncülük etmişlerdir.
• Mezopotamya’da süvari birliklerinin kullanımına öncülük etmişlerdir.
• Anadolu’nun siyasi ve demografik yapısını etkilemişlerdir.
• Mezopotamya’nın siyasi ve demografik yapısını etkilemişlerdir.

Asya Hun Devleti: Genel Bilgiler

• Asya Hun Devleti MÖ 220 yılında kurulmuştur.
• Türklerin İç Asya’da kurduğu bilinen ilk devlettir.
• Bilinen ilk hükümdarı Teoman’dır.
• Çin kaynaklarına göre Hunlara ait ilk bilgiler MÖ 318 yılına kadar gider.
• Bu döneme ait bilgilerin çoğu Çin kaynaklarına dayanır.
• MÖ 209’da Mete Han’ın kağan olmasıyla Asya Hunları güçlenmiştir.

Asya Hunlarının Siyasi Alanı

• Mete Han döneminde Çin İmparatorluğu yenilgiye uğratılmıştır.
• Asya Hunları devlet teşkilatı ve ordu yapılanması bakımından birçok ilkin yaşandığı dönemdir.
• Sınırlar batıda Hazar Denizi’ne kadar genişlemiştir.
• Doğuda Çin, güneyde Tibet çevresine kadar uzanmıştır.
• Kuzeyde Sibirya çevresine kadar yayılmıştır.
• Bu durum Asya Hunlarının Türk siyasi birliğini sağladığını gösterir.

Asya Hunları: Unvanlar ve Kut

• Asya Hun hükümdarları Şanyü unvanını kullanmıştır.
• Kağan, Han ve Tanhu unvanları da kullanılmıştır.
• Eski Türklerde ülkeyi yönetme yetkisinin Tanrı tarafından verildiğine inanılmıştır.
• Bu inanca kut denir.
• Asya Hun hükümdarı Gök Tanrı’nın kut verdiği kişi kabul edilmiştir.
• Kut anlayışı hükümdarın meşruiyetini güçlendirmiştir.

Asya Hunları: İl ve Kurultay

• Eski Türkçede devlet için il terimi kullanılmıştır.
• İl / devletin dört temel unsuru bağımsızlık, vatan, halk ve töredir.
• Hükümdar yönetimle ilgili kararlar alırken toy veya kurultaya danışmıştır.
• Kurultay devlet meselelerini görüşür.
• Savunma stratejilerini değerlendirir.
• Hakana bağlılığın sunulduğu yerdir.

Asya Hunları: Kurultay ve Veraset

• Kurultay insan ve hayvan sayımlarının yapıldığı idari merkez işlevi görür.
• Sayımlar defterlere kaydedilmiştir.
• Kurultay hükümdarın mutlak gücünü dengeleyen danışma organlarındandır.
• Şanyü ölünce yerine genellikle en büyük oğlu veya kardeşi geçmiştir.
• Veraset sistemindeki belirsizlik taht kavgalarına yol açmıştır.
• Çin entrikaları ve taht kavgaları sonucunda Asya Hunları kuzey ve güney olarak ayrılmıştır.

Asya Hun Devleti’nin Yıkılışı ve Ordu Anlayışı

• Devlet komşularıyla ve Çin’le yapılan mücadeleler sonucunda MS 216’da yıkılmıştır.
• Asya Hunlarında askerlik özel bir meslek olarak görülmemiştir.
• Orduda ücretli asker kullanılmamıştır.
• Bütün idari görevliler aynı zamanda orduda komutanlık yapmıştır.
• Askerî disiplin devlet mekanizmasına da yansımıştır.
• Bu yapı ordu-millet anlayışının temelini oluşturur.

Mete Han ve Onlu Sistem

• Mete Han MÖ 209’da devletin başına geçmiştir.
• Ordu sisteminde reform yapmıştır.
• MÖ 209 yılı günümüzde Türk Silahlı Kuvvetleri’nin sembolik kuruluş yılı kabul edilir.
• Mete Han orduyu onlu sisteme göre düzenlemiştir.
• Boyların askerî kuvvetleri savaş zamanında düzenli ordu hâline getirilmiştir.
• Başkomutan tarafından disiplinli şekilde yönetilmiştir.

Onlu Sistem

Hun Savaş Taktikleri

• Asya Hunları tamamen atlı süvari ağırlıklı bir orduya sahiptir.
• Atlı okçulukta çok başarılıdırlar.
• Mete Han ıslık çalan oku kullanarak okçuları yönlendirmiştir.
• Savaşlarda genellikle Turan taktiği / hilal taktiği uygulanmıştır.
• Düşman üzerine saldırı yapılır.
• Ardından sahte geri çekilme uygulanır ve düşman pusu alanına çekilir.

Turan Taktiği ve Teçhizat

• Düşman ordusu çevrelenir.
• Atlı okçularla uzaktan vurulur.
• Islıklı ok, ok ve yay kullanılmıştır.
• Çift kavisli / kompozit yay kullanılmıştır.
• Kılıç, hafif kılıç, kısa mızrak, süngü ve kalkan kullanılmıştır.
• Kement, hafif zırh ve hızlı atlar önemli araç gereçlerdendir.

Asya Hunlarının Diğer Devletlere Etkisi

• Türkler demircilikte gelişmiştir.
• Demiri silahların etki gücünü artırmak için kullanmışlardır.
• Asya Hunları savaşçılık özellikleriyle birçok devleti etkilemiştir.
• Çin kaynaklarında Hunların okçuluktaki başarısı anlatılmıştır.
• Boynuzdan yapılan yaylar Çin kaynaklarında yer almıştır.
• Çinliler Türk saldırılarına karşı Çin Seddi’ni inşa etmiştir.

Çin’e Etki ve Çağdaş Medeniyetler

• Çinliler ordularını giyim, teçhizat ve sistem bakımından Hun tarzında düzenlemeye çalışmıştır.
• Chou / Zhou Kralı Wu-ling’in MÖ 307 tarihli emriyle at kültürü Çinlilere geçmiştir.
• Kompozit yay da Çinlilere geçmiştir.
• Asya Hunlarıyla aynı dönemde İskitler yaşamıştır.
• Makedonlar, Romalılar ve Yunan şehir devletleri aynı dönemdedir.
• Mısırlılar da aynı dönemde yaşamış medeniyetlerdendir.

8. Karşılaştırmalar

Yönetim Sistemleri Karşılaştırması

Ordu Sistemleri Karşılaştırması