1755 Lizbon ve 1766 İstanbul Depremlerinin Etkileri | 11. Sınıf Tarih – Maarif Model Tarih Ders Notu

Farklı Dönem ve Coğrafyalarda Depremler

1755 Lizbon Depremi

• Portekiz’in Lizbon kenti, 1 Kasım 1755’te saat 9.30 civarında sarsıldı.
• Depremin büyüklüğü yaklaşık 8,3 olarak belirtildi.
• Katolik halkın büyük bölümü Azizler Günü nedeniyle kiliselerdeydi.
• Yıkılan kilise ve evlerin enkazı altında çok sayıda insan kaldı.
• Devrilen mumlar, sobalar ve yağ lambaları şehir genelinde yangına neden oldu.
• Yaklaşık kırk beş dakika sonra tsunami Tagus kıyılarına ulaştı.

Lizbon’daki Yıkımın Boyutu

• Deprem, yangın ve tsunami can kaybını ve maddi hasarı artırdı.
• Farklı kaynaklara göre 10 bin ila 100 bin kişi hayatını kaybetti.
• Tsunami Fas kıyılarına ulaştığında yaklaşık sekiz metre yüksekliğe ulaştı.
• Lizbon’un kıyı kesimleri ve Cais de Pedra Rıhtımı sular altında kaldı.
• Tagus kıyısına ve açık alanlara akın eden yaklaşık 20 bin kişi tsunami nedeniyle öldü.
• Rahip Charles Davy, şehrin büyük bir enkaz yığınına döndüğünü aktardı.

Lizbon Depremi’nin İdari Etkileri

• Devlet acil müdahale çalışmalarına başladı.
• Benzer felaketlerin önüne geçmek ve şehri yeniden inşa etmek için çaba harcandı.
• Kral I. José, Bakan Marquês de Pombal’ı geniş yetkilerle donattı.
• Pombal, acil müdahale yetkisine sahip on iki bölge lideri atadı.
• Yağma ve hırsızlığın idamla cezalandırılacağı duyuruldu.
• Askerî ve sivil güçlerin eş güdüm içinde çalışması sağlandı.
• Sokaklarda yağmaları önlemek, yangınları söndürmek ve cenazeleri kaldırmak için askerler görevlendirildi.
• Salgın tehlikesine karşı vefat edenlerin bedenleri dinî tören yapılmadan Tagus Nehri’ne batırıldı.
• Barınma ihtiyacını karşılamak için çadırlar kuruldu.
• Kral ve ailesi, yeni saray yapılana kadar dokuz ay Belem’de çadırda yaşadı.
• Ayakta kalan kiliseler, evsizler için geçici konaklama alanlarına dönüştürüldü.
• Geçici adli birimler kuruldu ve zarar gören arşiv kayıtları yenilendi.
• Şehre giriş ve çıkışları düzenlemek için kontrollü geçiş sistemleri oluşturuldu.
• Balıkçılık teşvik edildi; depremden etkilenen bölgelerde balıkçılıktan vergi alınmadı.
• İmar planları hazırlandı, planlara uymayan inşaatlar durduruldu.
• Arazi kiraları kontrol altına alındı; kiracıların tahliyesi yasal düzenlemelerle engellendi.
• Yıkılan binaların enkazından ayrıştırılan malzemeler yeni binalarda kullanıldı.
• Pombal ve ekibinin çalışmaları yönetimde güçlü merkezîleşme sağladı.

Lizbon’un Yeniden Planlanması

• Mülkiyet hakları ve hak taleplerinin sayımı çıkarıldı.
• Sağlık ve arazi düzleştirme işlemleri için askerî mühendisler ve eksperler atandı.
• Rıhtım bölgesi ve Tagus’tan Rossio Meydanı’na kadar olan bölge düzleştirildi.
• Sokak geçişleri dik açılarla ayarlandı; caddelerin genişliği belirlendi.
• Malzemelerin önceden üretilmesi ve standart hâle getirilmesi için çaba gösterildi.
• Gaiola adlı ahşap çerçeve tüm inşaatlar için zorunlu hâle getirildi.

Gaiola Pombalina Modeli

• Gaiola Pombalina, 1755 Depremi’nden sonra Baixa Pombalina bölgesinde kullanıldı.
• Duvar örgüsüne üç boyutlu ahşap yapı yerleştirilmesiyle ortaya çıktı.
• Bu kafes, gemi yapım yöntemlerinden esinlenilerek tasarlandı.
• Ahşap; sürekli hareket hâlindeki ortamda basınç ve yer çekimine karşı koyma kapasitesiyle öne çıktı.
• Ahşap yapının taş duvarlara entegre edilmesi iki yapı türünün avantajlarını birleştirdi.
• Pombalina binaları dünyadaki ilk sismik korumalı yapılar olarak tarihe geçti.

Lizbon Depremi’nin Sosyal Etkileri

• Artçı sarsıntılar dönemin toplumsal hayatını ve basın dünyasını derinden etkiledi.
• Halkın mektupları gazetelerde değiştirilerek veya hayalî unsurlar eklenerek yayımlandı.
• Basının sansasyonel dili korku ve paniğe yol açtı.
• Halley kuyruklu yıldızının yeni bir felakete neden olacağına dair tahminler yapıldı.
• Lizbon’un %85’i yıkıldı ve büyük kiliselerin neredeyse tamamı yerle bir oldu.
• Felaketin ilahi takdir mi yoksa doğal olay mı olduğu tartışılmaya başlandı.
• Voltaire, depremden sonra “Candide” ve “Lizbon Felaketi Üzerine Şiir” adlı eserleri yazdı.
• Aydınlanmacı düşünürler depremi doğanın kör kuvveti olarak yorumladı.
• Rousseau, depremin şehirlerin kalabalıklaşmasından kaynaklandığını savundu.
• Binlerce insan iç kesimlere ve kolonilere göç etti; şehirde kalanlara sosyal yardımlar yapıldı.
• Eğitim faaliyetleri gözden geçirildi ve tüm halka hitap eden yeni bir model oluşturuldu.
• Depremden sonra sismoloji biliminin temelleri atıldı ve veri toplanmaya başlandı.

Lizbon Depremi’nin Ekonomik Etkileri

• Portekiz, sömürgelerden elde ettiği gelirle dünyanın zengin devletlerinden biri olmuştu.
• Lizbon, Atlantik ticaret yolu üzerinde Portekiz’in en önemli ticari merkezlerinden biriydi.
• Lizbon limanları, özellikle Brezilya ile yapılan ticarette kilit konumdaydı.
• Lizbon’un yıkılması Portekiz ekonomisini derinden sarstı.
• Lizbon Limanı’ndaki büyük tesislerin çoğu yerle bir oldu.
• Ticaret ağları zarar gördü; Brezilya ve Afrika merkezli altın ve köle ticareti sekteye uğradı.
• Avrupa ülkelerinden Portekiz’e ayni ve nakdî yardımlar ile uzman ve gözlemciler gönderildi.
• Brezilya, Hindistan ve Afrika’ya savaş gemileri sevk edilerek ticaretin güvenli olduğu mesajı verildi.
• Vergiler geçici olarak askıya alındı; ithalat gelirlerinden %4 bağış kesintisi yapıldı.
• Kamu harcamaları devlet bütçesinden karşılandı.
• Soylu sınıfa yeni vergiler getirildi; Kilise gelirlerinin çoğuna el kondu; teşvik yasaları çıkarıldı.
• İnşaat sektörü ekonomiyi canlandırdı; 1761’de kraliyet hazinesi kuruldu.

Lizbon’da Kayıpların Büyüklüğü

• Şehrin üçte ikisi yaşanmaz hâle geldi.
• Neredeyse tüm büyük binalar yıkıldı.
• Kırk kilisenin %87’si ve yetmiş beş manastırın %86’sı yıkıldı.
• Otuz üç saray, Arsenal, Patrikhane Sarayı ve Kraliyet Kütüphanesi tamamen yıkıldı.
• Altın ve gümüş stokları kayboldu veya yağmalandı.
• Depremden sonra halkın büyük bölümü iç kesimlere göç ettiği için tarımsal üretim uzun süre yapılamadı ve kıtlık baş gösterdi.

1766 İstanbul Depremi

• İstanbul, Lizbon Depremi’nden yaklaşık on bir yıl sonra büyük bir depremle sarsıldı.
• Deprem 22 Mayıs 1766 sabahı, Kurban Bayramı’nın üçüncü günü gerçekleşti.
• Depremin büyüklüğü tahminî olarak 7,5 civarındaydı.
• Yaklaşık iki dakika süren depremle İstanbul toz bulutu içinde kaldı.
• Sekiz ay boyunca artçı sarsıntılar devam etti.
• İlk büyük deprem İzmit, Tekirdağ, Edirne ve Bursa’da da yoğun hissedildi.

1766 İstanbul Depremi’nde Yıkım

• Deprem İzmir’den Selânik’e kadar geniş bir çevrede korku ve paniğe neden oldu.
• Çok sayıda bina tamamen yıkıldı.
• Enkaz altında kalan yaklaşık 4-5 bin kişi hayatını kaybetti.
• Depremin sabah namazından sonra gerçekleşmesi can kaybını nispeten azalttı.
• Fatih, Bayezid ve Şehzadebaşı camileri ağır hasar gördü.
• Kapalıçarşı gibi büyük yapılar da depremden ağır biçimde etkilendi.

İstanbul Depremi’nin İdari Etkileri

• Arama kurtarma, barınma ve imar için birer kaymakam, kadı ve subaşı görevlendirildi.
• Mimarbaşı Halit Efendi başkanlığındaki teknik heyet hasar tespiti yaptı.
• Yıkılan ahşap yapılar yerine taş ve kâgir binalar yapılması için ferman çıkarıldı.
• Yapı malzemeleri için diğer illere resmî yazılar gönderildi ve kadılardan yardım istendi.
• Fatih Camisi mimar Tahir Ağa tarafından yeniden inşa edildi.
• Ayasofya, Sultanahmet ve Kapalıçarşı gibi anıtsal yapılar hızla onarıldı.

İstanbul Depremi’nin Sosyal Etkileri

• XVIII. yüzyılda İstanbul’un nüfusu yaklaşık 600-700 bin civarındaydı.
• Şehir sürekli göç alıyor; göçler ve yangınlar nedeniyle konut sıkıntısı yaşanıyordu.
• Yıkılan konutlar, kapanan yollar ve zarar gören vakıf binaları pek çok sıkıntı doğurdu.
• Halk su, yiyecek, barınma ve ulaşım sorunlarıyla karşılaştı.
• Fırın ve değirmenlerin çalışamaz hâle gelmesi ekmek teminini zorlaştırdı.
• Dönemin şair ve edipleri bu felaketi anlatan eserler kaleme aldı.
• İstanbul’dan taşraya yoğun göç yaşandı ve şehrin nüfusu azaldı.
• Kadınlara ve çocuklara yardım dağıtımında öncelik verildi.
• Kadınlar mahallelerdeki yardım faaliyetlerinde aktif rol aldı.
• Din görevlileri ve loncalar aracılığıyla temel ihtiyaçlar karşılandı.
• Camiler ve tekkeler yardımlaşma ve haberleşmenin merkezi hâline geldi.
• Yıkılan medreseler nedeniyle eğitim aksadı; müderrislerin geçici ders halkalarıyla açık kapatılmaya çalışıldı.
• Mevsim yaz olduğu için uygun bölgelere çadırlar kuruldu.
• Bazı hayırsever aileler evlerini depremzedelere açtı.
• Rum ve Ermeni kiliselerinin tamiratı için Müslüman ustalar gönderildi.
• Farklı cemaatler arasındaki iş birlikleri geliştirildi.
• Dönemin şeyhülislamı dilencilerin korunmasına yönelik fetva yayımladı.
• Deprem halk arasında “Allah’ın bir gazabı” olarak yorumlandı; asılsız rivayetler ruh sağlığını bozdu.

İstanbul Depremi’nin Ekonomik Etkileri

• Osmanlı Devleti idari ve mali denetim için merkeziyetçi bir yapı kurmuştu.
• İstanbul, imparatorluğun başkenti olduğu için devletin en önemli merkeziydi.
• Farklı bölgelerden getirilen artı ürünler İstanbul’da toplanıyordu.
• Ülke genelindeki ticari faaliyetler İstanbul’dan yönetiliyordu.
• Deprem; konut, cami, kamu binası, vakıf eseri, değirmen ve içme suyu şebekesine ağır hasar verdi.
• Surlar ve yollar hasar aldığı için deprem sonrası müdahaleler gecikti.

İstanbul’da Hasar Gören Yapıların Dağılımı

İstanbul Depremi’nin Ekonomik Etkileri

• Maddi hasarı gidermek için Divan-ı Hümayun her evden 22 akçe ek vergi toplanmasını kararlaştırdı.
• Sultan II. Beyazıt vakfının dört yıllık geliri cami ve imaretlerin onarımına ayrıldı.
• İnşaat malzemesi fiyatlarını ve işçilik ücretlerini dengelemek için narh uygulaması getirildi.
• Su şebekeleri, yollar ve depoların hasarı su ve yiyecek temininde sıkıntı doğurdu.
• Ev sahibi ve kiracılar arasında tamir anlaşmazlıkları çıktı ve konu mahkemelere taşındı.
• Ahırların yıkılmasıyla hayvancılık gelirleri azaldı; hasarlı binaların geciken yıkımı mali kaybı artırdı.

• Devlet, depremden sonra inşa edilecek binaların kâgir olmasını zorunlu tuttu.
• Halkın büyük bölümü barınma ihtiyacını hızlı karşılamak için ahşap malzemelerde ısrar etti.
• Yapısal hasarlara bakıldığında depremin büyüklüğü açıkça anlaşıldı.
• Maddi zararın 22.000 keseye, yaklaşık 11.000.000 kuruşa ulaştığı tahmin edildi.
• Depremden sonraki birkaç yıl yapı onarımları açısından yoğun geçti.
• Osmanlı başkenti âdeta büyük bir şantiye görünümüne büründü.

Lizbon ve İstanbul Depremleri: İdari Karşılaştırma

Lizbon ve İstanbul Depremleri:

Ekonomik Karşılaştırma