1789-1908 Yılları Arasında Osmanlı Devleti’nde Bilim, Sanat ve Teknoloji | 11. Sınıf Tarih – Maarif Model Tarih Ders Notu

Konuya Giriş

• XVIII. yüzyılda İngiltere’de başlayan Sanayi Devrimi köklü dönüşümlere yol açtı.
• Osmanlı Devleti Avrupa’daki değişimi yakından izledi.
• 1789-1908 yılları arasında bilim, sanat ve teknoloji alanlarında reformlar yapıldı.
• İlk değişiklikler askerî kurumlarda ve ordu sisteminde görüldü.
• Askerî ihtiyaçlarla başlayan dönüşüm zamanla sivil kurumlara yayıldı.
• Bilimsel ve teknolojik yenilikler akademik çalışmaların gelişmesine ortam hazırladı.

İletişim Araçlarının Gelişimi

• Eski Taş Çağı: mağara resimleri ve dumanla haberleşme.
• İlk Çağ: mektupla ve posta güverciniyle haberleşme.
• MÖ 3200: yazının icadı iletişimde kalıcı kayıt sağladı.
• 1605: gazete; 1800’lerin başı: fotoğraf makinesi ortaya çıktı.
• 1837: telgraf; 1876: telefon; 1895: radyo gelişti.
• 1927’den sonra televizyon, bilgisayar, internet, e-posta ve cep telefonu yaygınlaştı.

Bilimsel Arka Plan

• Osmanlı’da ilim faaliyetlerinin en önemli kaynağı uzun süre medreselerdi.
• Klasik medreselerde eğitim alan ulema ve devlet görevlileri reformları destekledi.
• Bazı ulema ve görevliler bilimsel, sanatsal ve teknolojik reformlara öncülük etti.
• Osmanlı bürokrasisi Batı’daki değişime uyum sağlamaya çalıştı.
• Avrupa’daki bilimsel gelişmeler doğrultusunda ordunun teknik altyapısı yenilendi.
• Askerî yenilikler sivil kurumların gelişmesine de zemin hazırladı.

Türkçe Bilim Dili ve Kütüphane

• XVIII. yüzyıla kadar bilimsel kaynakların dili ağırlıklı olarak Arapçaydı.
• XVIII. yüzyıl ortalarında Türkçenin bilim dili hâline gelmesi için çalışmalar başladı.
• Sadeleştirme çalışmaları yapıldı ve Türkçe kökenli bilimsel terimler üretildi.
• Bu çalışmalar çoğunlukla orta ve yükseköğretim ders kitaplarıyla sınırlı kaldı.
• Kurumsal düzenlemeler modern kütüphaneciliğin temellerini attı.
• II. Abdülhamid, Yıldız Sarayı’nda dönemin kapsamlı kütüphanelerinden birini kurdu.

Bilimde Batı ile Temas

• Osmanlı, Avrupa’daki gelişmeleri seçici bir yaklaşımla takip etti.
• Harp teknolojisi, madencilik, coğrafya ve tıp alanları öne çıktı.
• Ateşli silahlar, haritacılık ve madencilik teknikleri erken dönemlerden itibaren aktarıldı.
• Avrupa ile coğrafi yakınlık Batı bilimiyle teması kolaylaştırdı.
• Mühendishaneler Avrupaî teknik eğitimin yeni aşaması oldu.
• Âlimin yanında “mühendis”, “tabip”, “fen” ve “mütefennin” kavramları önem kazandı.

Askerî Eğitimde İlk Adımlar

• Sultan I. Mahmut Dönemi’nde Humbaracılar Ocağı kuruldu.
• Bu kurum, Osmanlı eğitim sisteminin modernleşmesine yönelik ilk adım kabul edilir.
• Ocak bünyesindeki hendesehane Batılı tarzda matematik eğitimi verdi.
• Hendesehane, Batılı matematik eğitimi verilen ilk eğitim kurumuydu.
• Humbarahane adıyla da anılan bu okul, mühendishanelere öncülük etti.
• III. Mustafa ve III. Selim dönemlerinde açılacak kurumlar için temel oluşturdu.

Mühendishaneler ve Pozitif Bilimler

• III. Mustafa’nın emriyle İstanbul’da ilk topçu mektebi açıldı.
• Sürat Topçuları Ocağı kuruldu.
• 1770 Çeşme Baskını sonrasında denizcilik eğitimi alanındaki yenilikler hızlandı.
• Tersanede bahriye mühendisi yetiştirmek için yeni bir okul açıldı.
• 1775’te bu okul Mühendishane-i Bahrî-i Hümayun adını aldı.
• 1795’te Mühendishane-i Berrî-i Hümayun açıldı ve pozitif bilimler öne çıktı.

Askerî Okullar

Modern Tıp Eğitimi

• Batılı tarzda askerî eğitim başlayınca tıp eğitiminin de modernleşmesi gerekti.
• Orduda askerî tabip sayısının azlığı modern tıp eğitimini hızlandırdı.
• III. Selim’in Nizam-ı Cedit ıslahatları çerçevesinde Tersane Tıp Mektebi açıldı.
• Bu okul yeni hekim ve cerrahlar yetiştirmeyi amaçladı.
• Modern tıp tekniklerinin Osmanlı’ya aktarılmasına öncülük etti.
• Tıp eğitimi askerî ihtiyacın ötesine geçerek halk sağlığını olumlu etkiledi.

Tıpta Uygulamalı Yenilikler

• Askerî ve sivil alanda eğitim veren yeni tıp mektepleri kuruldu.
• Tıp okullarının çoğalmasıyla yeni hastaneler açıldı.
• Bulaşıcı hastalıklarla mücadele için aşı uygulamasına başlandı.
• Koruyucu sağlık hizmetlerinde önemli gelişmeler yaşandı.
• Avrupa’daki tıp kitapları Osmanlıcaya çevrildi ve basıldı.
• 1895’te röntgen ışınlarının duyurulmasından kısa süre sonra İstanbul’da basit bir röntgen cihazı yapıldı.
• Hamidiye Etfal Hastahanesi Osmanlı Devleti’ndeki ilk çocuk hastanesiydi.

Sivil Bilim Kurumları

• XIX. yüzyılın ikinci yarısına kadar Batılı okullar çoğunlukla askerî ihtiyaçlara yönelikti.
• Tanzimat Dönemi’nde farklı düzeylerde Batılı tarzda okullar açıldı.
• İlkokul, ortaokul, yüksekokul ve mesleki eğitim seviyelerinde kurumlar kuruldu.
• Akademik dernekler ortaya çıktı.
• Modern bilimlerin yaygınlaştırılması için Darülfünun kuruldu.
• 1851’de açılan Encümen-i Daniş ders kitapları hazırlayarak bilimsel literatüre katkı sağladı.

Encümen-i Daniş ve Darülfünun

Doğa Bilimleri ve Deney

• XVIII. yüzyıl sonunda Osmanlı bürokrat ve aydınları Batı’daki matematik ve fizik gelişmelerini izledi.
• XIX. yüzyılda ilgi kimya, biyoloji ve tıp gibi doğa bilimlerine yöneldi.
• Modern bilim askerî ve teknik alanların dışına taşarak çok yönlü bir çalışma alanı hâline geldi.
• Fizik ve kimya derslerine deney yöntemi dâhil edildi.
• Uygulamalı öğretime verilen önem arttı.
• Açılan laboratuvarlar modern bilim anlayışının gelişmesine büyük katkı sağladı.

Astronomi ve Rasathane-i Âmire

• Askerî mühendislik okulları modern astronominin kurumsal temellerini attı.
• III. Mustafa, Paris İlimler Akademisindeki astronomi kitaplarını ülkeye getirtti.
• Bu kitaplar modern gök bilimi araştırmalarının Osmanlı eğitim sistemine aktarılmasını sağladı.
• 1868’de İstanbul Beyoğlu’nda Rasathane-i Âmire açıldı.
• Rasathane ilk yıllarında meteorolojik değişimler ve saat ayarları üzerinde çalıştı.
• Avrupa’daki rasathanelerle iş birliği yapıldı ve iletişim telgrafla sağlandı.

Teknolojiye Geçiş

• Sanayi Devrimi’yle bilimsel bilgi ve teknolojiler makineleşmeyi hızlandırdı.
• Osmanlı Devleti teknik ve ekonomik açıdan Avrupa’nın gerisinde kaldı.
• Buna rağmen yeni gelişmeler yakından takip edildi.
• Uzmanlar gözlem yapmak ve eğitim almak için Avrupa’ya gönderildi.
• Sermaye azlığı ve hazine yetersizliği nedeniyle Batı icatları yerli imkânlarla üretilemedi.
• Teknolojik ihtiyaçlar Avrupalı tüccarlar aracılığıyla getirildi veya doğrudan satın alındı.

Buharlı Gemiler ve Deniz Ulaşımı

• Buharlı gemi teknolojisinin icadı Osmanlı’da modern gemi inşa çalışmalarını başlattı.
• II. Mahmut, Amerikalı mühendislerle iş birliği yaparak buharlı gemi inşasına girişti.
• Avrupa’dan getirilecek motorların pahalı olması nedeniyle gemiler doğrudan satın alındı.
• Gemiler ilk kez askerî amaçlar dışında da kullanılmaya başlandı.
• Sivil limanlar arasında düzenli yolcu ve ürün nakliyesi yapıldı.
• Feribotlar İstanbul’un iki yakası arasındaki ulaşımı hızlandırdı.
• Şirket-i Hayriye Boğazlar ve Haliç’te feribot hatları ağı oluşturdu.

Demir Yolu Teknolojisinin Önemi

• Buhar gücü kara ulaşımında köklü bir dönüşüm oluşturdu.
• 1830’da Liverpool-Manchester arasında ilk buharlı tren seferi yapıldı.
• Demir yolu kısa sürede Avrupa ve Amerika’da yaygınlaştı.
• Osmanlı Devleti tren hatları inşa ederek bu dönüşüme uyum sağlamaya çalıştı.
• Demir yolları dönemin en hızlı ve güvenilir ulaşım aracıydı.
• Siyasi, askerî ve ekonomik hedefler açısından büyük önem taşıdı.
• Yabancı sermaye için pazar ve nüfuz alanlarını genişletme anlamı taşıdı.

Osmanlı Demir Yolları

• Ekonomik yetersizlikler nedeniyle 1830’lardaki ilk projeler uygulanamadı.
• Demir yolu inşası imtiyazlı yabancı şirketlere bırakıldı.
• İlk tren yolu hattı 1851’de Kahire ile İskenderiye arasında açıldı.
• Anadolu’daki ilk hat İngilizler tarafından İzmir-Aydın arasında inşa edildi.
• Abdülaziz Dönemi’nde Anadolu ve Rumeli’de yeni hatlarla ulaşım ağı genişletilmeye çalışıldı.
• II. Abdülhamit Dönemi’nde demir yolu yapımı devlet politikası hâline geldi.

Hicaz Demir Yolu

• İstanbul-Bağdat demir yolu projesi Alman sermayesinin katkılarıyla tamamlandı.
• Hicaz demir yolu 1900-1908 yılları arasında tamamı millî sermaye ile inşa edildi.
• Sultan II. Abdülhamid’in özel gayretleriyle 1 Eylül 1908’de tamamlandı.
• Hattın toplam uzunluğu 1464 kilometreydi.
• Mülkiyeti Osmanlılarda bulunan ve Osmanlılar tarafından işletilen bir teşebbüstü.
• Türkler ve diğer Müslümanların bağışlarıyla gerçekleştirildi.
• Merkezî otoriteyi güçlendirme, taşraya hâkim olma ve İslam dünyasına mesaj verme yönleri vardı.

1908’de Osmanlı Demir Yolu Hatları

Telgraf ve Haberleşme

• XIX. yüzyılın en önemli haberleşme aracı telgraftı.
• 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında optik telgraf denendi; istenen başarı sağlanamadı.
• 1847’de Beylerbeyi Sarayı’nda ilk telgraf gönderme denemeleri yapıldı.
• İlk telgraf hattı Kırım Savaşı sırasında İstanbul-Edirne ve Edirne-Şumnu arasında kuruldu.
• 1855’te Osmanlı Telgraf İdaresi kuruldu.
• Telgraf yönetimin ülkedeki gelişmeleri hızlı öğrenmesini, savaş bilgilerini merkeze iletmesini ve halk-tüccar haberleşmesini kolaylaştırdı.
• İlk telsiz telgraf 1905’te Derne ile Antalya arasında kullanıldı.

Fotoğrafçılığın Yaygınlaşması

• Fotoğraf makinesi Sanayi Devrimi sonrasında insan hayatını etkileyen önemli teknolojik gelişmelerden biriydi.
• Görüntüyü sabitleme fikri Aristoteles ve İbnü’l-Heysem’in karanlık oda denemeleriyle ilişkilendirildi.
• İlk kalıcı fotoğraf 1839’da Fransız bilim insanlarının geliştirdiği yöntemlerle elde edildi.
• Fotoğrafçılık kısa sürede günlük yaşam, sanat, bilim ve basın alanlarında kullanıldı.
• XIX. yüzyıl ortalarında fotoğraf teknolojisi Osmanlı sarayına girdi.
• İstanbul’da birçok Avrupalı fotoğrafçı faaliyet gösterdi.
• Kırım Savaşı fotoğrafları savaş fotoğrafçılığının ilk örnekleri arasında kabul edildi.

Teknolojik İcatlar: İlk Kullanım

Sanatta Değişim

• XVIII. yüzyıl sonlarında Osmanlı sanat anlayışı belirgin şekilde değişmeye başladı.
• Lale Devri’nde Batı sanatının etkisiyle yağlı boya resim teknikleri öne çıktı.
• III. Selim Dönemi’nde padişah portreleri ve yağlı boya tablolar yapıldı.
• II. Mahmut Dönemi’nde devlet dairelerine ilk kez padişah resimleri asıldı.
• Abdülmecit ve Abdülaziz dönemlerinde Batılılaşma hareketi hızlandı.
• Ressam olan Sultan Abdülaziz resim sanatının saray çevresinde gelişmesinde etkili oldu.
• II. Abdülhamit Dönemi’nde sanat faaliyetlerinin kapsamı genişletildi.

Osman Hamdi Bey ve Müzecilik

• Mekteb-i Sanayi-i Nefîse-i Şahane yükseköğrenim düzeyinde resim ve mimarlık eğitimi için kuruldu.
• Sanayi-i Nefîse Mektebinde resim, heykel, mimarlık ve kakmacılık alanlarında sanatçı ve öğretmenler yetiştirildi.
• Osman Hamdi Bey 1881’de Müze-i Hümayun’a müdür olarak atandı.
• 1883’te açılan Sanayi-i Nefîse Mektebinde kurucu müdür oldu.
• Kıymetli eserler bilimsel yöntemlerle koruma altına alındı.
• Yabancı uzmanlar getirtilerek modern müzecilik anlayışı yerleştirildi.
• Osman Hamdi Bey çağdaş Türk müzeciliğinin kurucusu ve ilk Türk arkeoloğu kabul edildi.

Heykel, Anıt ve Saat Kuleleri

• XIX. yüzyılda İstanbul’a yerleşen Avrupalılar arttıkça Batı kültürü ve sanatıyla ilişki gelişti.
• Heykel sanatına bakışta önemli değişimler yaşandı.
• Avrupa’yı ziyaret eden ilk Osmanlı padişahı Sultan Abdülaziz meydanlardaki heykellerden etkilendi.
• Sultan Abdülaziz İstanbul’a döndüğünde kendi heykelini yaptırdı.
• Şehirlerde kamusal alanlara anıt dikme düşüncesi yaygınlaştı.
• Saat kulesi yapma geleneği XIX. yüzyıldan itibaren Anadolu şehirlerine yayıldı.
• Saat kuleleri devletin hâkimiyetini ve padişahın simgesel varlığını temsil etti.

Mimari Dönüşüm ve Saraylar

• XVIII. yüzyılda başlayan mimari modernleşme XIX. yüzyıl sonunda doruğa ulaştı.
• Tanzimat’tan I. Meşrutiyet’e kadar İstanbul’un mimari çehresi büyük ölçüde değişti.
• Askerî bina, resmî kurum, okul, sanayi tesisi ve fabrika yapıldı.
• Köşkler, kasırlar ve saraylar onarıldı veya yeniden inşa edildi.
• Dolmabahçe, Beylerbeyi, Çırağan ve Yıldız sarayları Avrupa etkisinin belirgin olduğu yapılardı.
• Dolmabahçe Sarayı deniz doldurularak elde edilen alan üzerine inşa edildi.
• Sarayda geleneksel Osmanlı mimarisiyle barok, rokoko ve neoklasik üsluplar birlikte kullanıldı.

Müzik ve Sahne Sanatları

• XIX. yüzyılda Osmanlı saray çevresinin Batı müziğine ilgisi arttı.
• III. Selim Dönemi’nde yabancı opera toplulukları İstanbul’a gelerek konserler verdi.
• III. Selim “İlhamî” mahlasıyla şiirler yazdı ve besteler yaptı.
• II. Mahmut Dönemi’nde opera ve bale gösterilerine yoğun ilgi gösterildi.
• Geleneksel mehter takımı yerine Muzıka-yı Hümayun adlı modern bando kuruldu.
• Bando ve orkestrayla Batı müziğinin saray ve toplum tarafından tanınması amaçlandı.
• Karagöz, orta oyunu ve kukla yanında Batılı tarzda tiyatro gösterileri sergilenmeye başlandı.

EŞ ZAMANLI TARİH ŞERİDİ: 1789-1868

EŞ ZAMANLI TARİH ŞERİDİ: 1869-1908