Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi 4. Ünite: Yumuşama Dönemi ve Sonrası

Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi Dersi liselerde seçmeli olarak okutulan bir derstir. Bu sayfada paylaştığımız Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi özet ders notları sayesinde sınavda karşılaşabileceğiniz tüm konulara hakim olacaksınız. Bu özet ders notları Milli Eğitim Bakanlığı müfredatına uygun olarak hazırlandı. Bu ders notları sayesinde Seçmeli Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi Dersi yazılısından 100 alacaksınız. Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi 4. Ünite: Soğuk Savaş Ders Notu MEB ders kitapları ile uyumludur.

Sınıf: Seçmeli tarih

Ders: Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi pdf indir

Ünite: 4. ünite: Yumuşama Dönemi ve Sonrası

İlgili yazılı: Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi 2. dönem 1. yazılı, Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi 2. dönem 2. yazılı

4. ÜNİTE: YUMUŞAMA DÖNEMİ VE SONRASI

Yumuşama (Detant) Dönemi

• Soğuk Savaş‘taki ilk kriz Berlin‘in statüsü konusunda yaşandı.
• 1953‘te Stalin‘in ölümünden sonra devlet başkanı olan Nikita Kruşçev, barış odaklı bir dış politika benimsedi.
• Bu dönemde ABD de Sovyetlerle ilişkileri iyileştirmeye çalıştı ve iki ülke arasında Yumuşama (Detant) Dönemi başladı.
• İki süper gücün nükleer silahları nedeniyle “dehşet dengesi” adı verilen bir uzlaşı sağlandı.
• Bu denge, Doğu ve Batı blokları arasındaki ilişkilerin yumuşamasına ve krizlerin diplomatik yollarla çözümüne katkı sağladı.

Berlin Sorunu ve U-2 Krizi

• Yumuşamanın ilk işareti, ABD‘de gerçekleşen Eisenhower-Kruşçev görüşmesi oldu.
• Kruşçev, Berlin sorununun çözümü için dörtlü bir zirve toplanmasını istedi.
• 16 Mayıs 1960‘ta planlanan zirve, Adana’daki İncirlik Hava Üssü‘nden kalkan bir ABD U-2 casus uçağının Sovyetler tarafından düşürülmesiyle iptal edildi.
• Bu olay sonrası Kruşçev ve yeni ABD Başkanı John F. Kennedy arasında 3-4 Haziran 1961‘de Viyana’da yapılan görüşmeden de sonuç alınamadı.
• Bunun üzerine 13 Ağustos 1961‘de Doğu ve Batı Almanya arasına Berlin Duvarı inşa edildi.

Küba Buhranı

• 1959‘da Fidel Castro‘nun Küba’da iktidarı ele geçirmesi, dünyayı nükleer bir savaşın eşiğine getirdi.
• Komünist Castro rejimi, ABD‘nin mal varlıklarına el koyarak SSCB ile yakınlaştı.
• ABD, Küba’ya ekonomik ambargo uyguladı ve Castro rejimini devirmek için 17 Nisan 1961‘de Domuzlar Körfezi‘ne çıkarma yaptı, ancak başarısız oldu.
• Bunun üzerine SSCB, Küba’ya füze üsleri kurmaya ve nükleer füzeler yerleştirmeye başladı.
• 22 Ekim 1962‘de Başkan Kennedy, bu durumu televizyonda açıkladı ve ABD, Küba’yı denizden ablukaya aldı.
• Kriz, diplomatik girişimlerle aşıldı.
• SSCB, ABD’nin Türkiye’ye konuşlandırdığı Jüpiter füzelerini kaldırması karşılığında Küba’daki füzeleri sökmeyi kabul etti.
• Bu buhran, Çin-SSCB ilişkilerini bozdu ve Fransa‘nın NATO‘nun askeri kanadından ayrılmasına neden oldu (1966).
• Jüpiter füzelerinin kaldırılması, Türkiye’de ABD’ye karşı güvenin azalmasına yol açtı.
• Bu krizden sonra nükleer silahların kontrolü ve silahsızlanma için diplomatik adımlar atıldı.
• 1972‘de SALT-I, 1979‘da SALT-II antlaşmaları imzalandı.

Keşmir Sorunu

• 1947‘de bağımsız olan Hindistan ve Pakistan arasında, halkının çoğunluğu Müslüman olan Keşmir‘in statüsü konusunda anlaşmazlık çıktı.
• Keşmir mihracesinin bölgeyi Hindistan’a dahil etmesi üzerine 1948‘de Hindistan-Pakistan Savaşı çıktı.
• BM‘nin araya girmesiyle ateşkes sağlandı ve Keşmir’de plebisit (halk oylaması) yapılması kararlaştırıldı.
• Ancak Hindistan, kontrolündeki topraklarda plebisit yapmadı.
• Pakistan’ın 1955‘te Bağdat Paktı‘na üye olmasıyla SSCB, Keşmir sorununda Hindistan’ı desteklemeye başladı.
• 1959‘da Tibet‘i işgal eden Çin ile Hindistan arasında sınır anlaşmazlıkları yaşandı ve 1962‘de Çin-Hindistan Savaşı başladı.
• Bu savaşta ABD’nin Hindistan’ı desteklemesi üzerine Pakistan, Çin ile yakınlaştı.
• 1965‘te Pakistan ile Hindistan arasında yeni bir savaş çıktı.
• Savaş, BM Güvenlik Konseyi‘nin çağrısıyla sona erdi ve 10 Ocak 1966‘da Taşkent Deklarasyonu yayımlandı.
• 1971‘deki savaş sonrası imzalanan Simla Antlaşması ile Bangladeş tanındı ve Keşmir sorununun barışçıl yollarla çözülmesi kabul edildi.

Vietnam Savaşı

• 1945‘te Vietnam’da komünist lider Ho Chi Minh yönetiminde Demokratik Vietnam Cumhuriyeti kuruldu.
• Fransa‘nın bölgeyi yeniden kontrol altına alma isteği üzerine 1946‘da savaş başladı.
• Fransa’nın yenilgisi sonrası 1954 Cenevre Konferansı‘nda Laos ve Kamboçya‘nın bağımsızlığı tanındı.
• Vietnam ise 17. paralel sınır olmak üzere komünist Kuzey Vietnam ve Batı yanlısı Güney Vietnam olarak ikiye ayrıldı.
• Ho Chi Minh, Güney Vietnam’ı devirmek için Vietkong aracılığıyla silahlı mücadele başlattı.
• 2 Ağustos 1964‘te Kuzey Vietnam’ın Tonkin Körfezi‘nde Amerikan gemilerine saldırması üzerine ABD, savaşa dahil oldu.
• Savaş, 1973 yılına kadar sürdü ve ABD kamuoyunda büyük tepkilere neden oldu.
• Başkan Richard Nixon, Nixon Doktrini doğrultusunda askerlerini geri çekmeye başladı.
• 27 Ocak 1973‘te Paris Barış Antlaşması imzalandı ancak çatışmalar devam etti.
• 1975‘te Kuzey Vietnam, Güney’in başkenti Saygon‘u ele geçirdi ve ülke birleşti.

SSCB’nin Afganistan’ı İşgali (1979)

• Afganistan, II. Dünya Savaşı’ndan sonra SSCB ile yakınlaştı.
• 1978‘de Afganistan’da komünist bir rejim kuruldu, ancak halkın direnişiyle karşılaştı.
• SSCB, rejimi desteklemek ve “Brejnev Doktrini” (sosyalist rejimleri koruma politikası) doğrultusunda 27 Aralık 1979‘da Afganistan’ı işgal etti.
• Bu işgal, ABD ile SSCB arasındaki yumuşama sürecini bozdu. ABD, SALT-II Antlaşması’nı onaylamadı.
• ABD, Çin ve Pakistan gibi ülkeler Afgan mücahitlerine askeri ve ekonomik destek verdi.
• Dokuz yıl süren işgalde başarısız olan ve ekonomik olarak zorlanan SSCB, 1989‘da Afganistan’dan çekildi.

Bağlantısızlar Hareketi’nin Oluşumu

• II. Dünya Savaşı sonrası bağımsızlığını kazanan Asya ve Afrika ülkeleri, iki kutuplu dünya düzeninde kendi çıkarlarını korumak istedi.
• Bu amaçla, 18-24 Nisan 1955‘te Bandung Konferansı‘nda bir araya gelerek Bağlantısızlar Hareketi‘ni kurdular.
• Hareketin öncüleri Hindistan’dan Jawaharlal Nehru, Yugoslavya’dan Tito ve Mısır’dan Cemal Abdünnasır idi.
• Amaçları; emperyalizme karşı durmak, ekonomik kalkınmayı sağlamak ve nükleer bir savaş tehlikesinden uzak durmaktı.
• Hareket, 1961‘de Belgrad Konferansı ile kurumsallaştı.

Orta Doğu’da Enerji Rekabeti ve Opec

• Yumuşama Dönemi’nde artan enerji tüketimi, küresel güçler arasında enerji kaynakları üzerinde rekabeti artırdı.
• 1960‘ta petrol ihracatçısı ülkeler, petrol fiyatlarını korumak ve gelirlerini güvence altına almak için OPEC‘i (Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü) kurdu.
• 1968‘de ise OAPEC (Petrol İhraç Eden Arap Ülkeleri Teşkilatı) kuruldu ve petrol, siyasi bir baskı aracı olarak kullanılmaya başlandı.
• 1973 Petrol Krizi sonrası sanayileşmiş devletler, nükleer enerji ve yenilenebilir enerji kaynaklarına yöneldi.

Arap-İsrail Savaşları

• 1948 Arap-İsrail Savaşı: İsrail Devleti‘nin kurulmasıyla başladı. Savaş sonunda İsrail topraklarını genişletti ve yaklaşık 800.000 Filistinli mülteci durumuna düştü.
• 1956 Süveyş Savaşı: Mısır lideri Cemal Abdünnasır‘ın Süveyş Kanalı‘nı millileştirmesi üzerine İsrail, İngiltere ve Fransa, Mısır’a saldırdı. ABD ve SSCB‘nin baskısıyla savaş sona erdi.
• Eisenhower Doktrini: ABD, bu savaştan sonra SSCB’nin Orta Doğu’daki etkisini kırmak için bölge ülkelerine askeri ve ekonomik yardım yapma politikası başlattı.

Altı Gün Savaşı ve Yom Kippur Savaşı

• 1967 Arap-İsrail Savaşı (Altı Gün Savaşı): İsrail, ani bir saldırıyla Mısır, Suriye ve Ürdün’ü yenilgiye uğrattı. Topraklarını dört kat genişleterek Gazze, Batı Şeria, Doğu Kudüs, Golan Tepeleri ve Sina Yarımadası‘nı işgal etti.
• Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ), bu savaştan sonra mücadelesini yoğunlaştırdı. 1969‘da liderliğine Yaser Arafat geçti.
• 1973 Arap-İsrail Savaşı (Yom Kippur/Ramazan Savaşı): Mısır ve Suriye, kaybettikleri toprakları geri almak için İsrail’e saldırdı. Savaş sonunda kesin bir üstünlük sağlanamadı.

1973 Petrol Krizi ve Sonuçları

• OAPEC üyesi Arap ülkeleri, 1973 savaşında İsrail’i destekleyen Batılı devletlere petrol ambargosu uyguladı.
• Petrol fiyatları bir yıl içinde dört kat arttı.
• Bu durum, dünya genelinde “stagflasyon” (ekonomik durgunluk ve enflasyonun bir arada yaşanması) adı verilen bir krize yol açtı.
• Kriz, sanayileşmiş ülkeleri alternatif enerji kaynakları aramaya yöneltti.
• 1974‘te Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü (OECD) üyeleri tarafından Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) kuruldu.
•  

Camp David Antlaşmaları (1978)

• 1973 savaşı sonrası ABD Dışişleri Bakanı Henry Kissinger‘ın “mekik diplomasisi” ile ABD’nin Mısır ve Suriye ile ilişkileri düzeldi.
• Mısır Devlet Başkanı Enver Sedat, İsrail ile barış görüşmelerine başladı.
• ABD Başkanı Jimmy Carter‘ın arabuluculuğu ile 17 Eylül 1978‘de Mısır ve İsrail arasında Camp David Antlaşmaları imzalandı.
• Antlaşma ile Batı Şeria ve Gazze‘deki Filistinlilere özerklik verilmesi kararlaştırıldı.
• 26 Mart 1979‘da Mısır-İsrail Barış Antlaşması imzalandı ve Mısır, İsrail’i tanıyan ilk Arap ülkesi oldu.

İslam İşbirliği Teşkilatı

• 21 Ağustos 1969‘da İsrail işgali altındaki Kudüs’te bulunan Mescid-i Aksa‘nın kundaklanması üzerine İslam dünyası harekete geçti.
• 22-25 Eylül 1969‘da Fas’ın başkenti Rabat‘ta düzenlenen zirvede İslam Konferansı Örgütü kuruldu.
• Örgütün adı 2011 yılında İslam İşbirliği Teşkilatı olarak değiştirildi.
• Amacı, üye devletler arasında dayanışmayı geliştirmek, uluslararası barışa yardım etmek ve Filistin halkının mücadelesini desteklemektir.

İran-Irak Savaşı (1980-1988)

• Sınır anlaşmazlıkları, etnik ve mezhepsel nedenlerle iki ülke arasında gerginlik yaşanıyordu.
• 1979 İran İslam Devrimi sonrası Ayetullah Humeyni yönetiminin Şii propagandası yapması, Irak’ı endişelendirdi.
• Irak lideri Saddam Hüseyin, 22 Eylül 1980‘de İran’a saldırarak savaşı başlattı.
• Sekiz yıl süren savaşta taraflar birbirine üstünlük sağlayamadı.
• ABD ve SSCB, denge politikası izleyerek iki tarafa da silah sattı. “İrangate Olayı” bu dönemde yaşandı.
• Savaş, 20 Ağustos 1988‘de sona erdi.

Yumuşama Döneminde Dünyadaki Gelişmeler

• Ekonomi: Dünya ekonomisi ve ticaret hacmi 1950-1975 arasında istikrarlı bir şekilde büyüdü.
• Toplumsal Yaşam: Tüketim toplumu ortaya çıktı. Otomobil, televizyon, buzdolabı gibi ürünlerin kullanımı yaygınlaştı. Reklamcılık yeni bir sektör olarak doğdu.
• ABD’de Irkçılık Karşıtı Hareketler: Jim Crow Yasaları‘na karşı sivil haklar mücadelesi başladı. Rosa Parks‘ın otobüs eylemi ve Martin Luther King Jr.‘ın liderliğindeki pasif direniş hareketleri önemli rol oynadı.
• Malcolm X de Afro-Amerikanların mücadelesinde önemli bir liderdi.

68 Kuşağı ve Toplumsal Hareketler

• 68 Kuşağı: Savaşlara, ırk ayrımcılığına, kapitalist sisteme ve geleneksel yaşam tarzına karşı çıkan gençler, dünya genelinde protesto hareketleri başlattı.
• Fransa‘da öğrenci ve işçi eylemleri, ABD‘de Vietnam Savaşı karşıtı gösteriler, Çekoslovakya‘da Prag Baharı bu dönemin önemli olaylarıdır.
• Kadın Hakları: Kadınlar; eşit ücret, istihdam eşitliği ve doğum izni gibi taleplerle harekete geçti.
• Müzik: Müzik, toplumsal değişim taleplerini dile getiren bir ifade biçimine dönüştü. Bob Dylan, Joan Baez ve John Lennon gibi sanatçılar protest müziğin öncüleri oldu.
• Spor: Muhammed Ali, hem ringdeki başarıları hem de savaş karşıtı ve ırkçılık karşıtı duruşuyla bir ikon haline geldi.

Teknolojinin Gelişimi ve Uzay Çalışmaları

• Jet motorlu uçaklar, kıtalar arası balistik füzeler ve nükleer teknoloji bu dönemde geliştirildi.
• ABD ve SSCB arasında bir “uzay yarışı” başladı.
• Uydu teknolojisindeki gelişmeler; televizyon yayıncılığı, meteoroloji ve iletişimde devrim yarattı.
• 1969‘da ilk insan Ay’a ayak bastı.
• Günümüzdeki internetin temeli olan ARPANET, ABD Savunma Bakanlığı için geliştirildi.
• Transistörün icadı, bilgisayarların küçülmesini ve robot teknolojisinin gelişmesini sağladı.

Yumuşama Dönemi Türk Dış Politikası

• 1962 Küba Buhranı, Türkiye’nin ABD’ye olan güvenini sarstı.
• 1964‘te ABD Başkanı Johnson‘ın, Türkiye’nin Kıbrıs’a müdahalesini engellemek için gönderdiği “Johnson Mektubu“, Türk-Amerikan ilişkilerinde bir kırılma noktası oldu.
• ABD’nin Türkiye’deki haşhaş üretimini yasaklatma çabası da bir başka gerginlik konusuydu.
• Bu dönemde Türkiye, SSCB ve diğer Doğu Bloku ülkeleriyle ekonomik ilişkilerini geliştirmeye çalıştı.

Türkiye-Yunanistan İlişkileri

• İki ülke arasında Ege adalarının silahlandırılması, FIR hattı, kıta sahanlığı ve Batı Trakya Türkleri gibi sorunlar yaşandı.
• Yunanistan, uluslararası antlaşmalara aykırı olarak Ege adalarını silahlandırdı.
• Kıta Sahanlığı Sorunu: İki ülke arasında Ege Denizi’ndeki petrol arama faaliyetleri nedeniyle gerginlik çıktı. Yunanistan’ın karasularını 12 mile çıkarma isteği, Türkiye tarafından savaş sebebi (casus belli) sayıldı.
• FIR Hattı Sorunu: Yunanistan’ın uçuş bilgi bölgesini kendi egemenlik alanı gibi kullanmak istemesi gerginliğe yol açtı.
• Batı Trakya Türkleri: Yunanistan’ın Lozan Antlaşması‘na aykırı olarak bölgedeki Türklere baskı ve asimilasyon politikaları uygulaması, önemli bir sorun olmaya devam etti.

Kıbrıs Sorunu ve Barış Harekatı

• Kıbrıslı Rumların adayı Yunanistan’a bağlama hedefi (Enosis), adadaki gerilimi tırmandırdı.
• EOKA terör örgütü, Türklere yönelik saldırılar başlattı. Buna karşılık Türkler de Türk Mukavemet Teşkilatı (TMT)‘nı kurdu.
• 1960‘ta Zürih ve Londra Antlaşmaları ile iki toplumlu Kıbrıs Cumhuriyeti kuruldu. Türkiye, Yunanistan ve İngiltere garantör devletler oldu.
• Rumların anayasal hakları kısıtlama ve Enosis‘i gerçekleştirme planları (Akritas Planı) ve Kanlı Noel (Aralık 1963) saldırıları durumu kötüleştirdi.
• 15 Temmuz 1974‘te EOKA‘cı Nikos Sampson‘un darbe yaparak Enosis‘i ilan etmesi üzerine Türkiye, garantörlük hakkını kullanarak 20 Temmuz 1974‘te Kıbrıs Barış Harekatı‘nı başlattı.
• Harekat sonucunda adanın kuzeyinde Türklerin güvenliği sağlandı.
• 13 Şubat 1975‘te Kıbrıs Türk Federe Devleti (KTFD), 15 Kasım 1983‘te ise Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) kuruldu.
• Barış Harekatı sonrası ABD, Türkiye’ye silah ve ticaret ambargosu uyguladı. Bu durum, Türkiye’de yerli savunma sanayisinin gelişimini hızlandırdı.

Ermeni Diasporasının Faaliyetleri ve Asala Terörü

• Ermeni diasporası, 1915 Olayları‘nı “soykırım” olarak tanıtmak için uluslararası alanda Türkiye karşıtı faaliyetler yürüttü.
• 1970‘lerin ortalarından itibaren ASALA terör örgütü, Türk diplomatlarına ve dış temsilciliklerine yönelik suikastlar ve saldırılar düzenledi.
• 7 Ağustos 1982‘de Ankara Esenboğa Havalimanı‘na, 15 Temmuz 1983‘te Paris Orly Havalimanı‘na saldırılar düzenlendi.
• Türkiye, bu asılsız iddialara karşı arşivlerini açarak konunun tarihçiler tarafından incelenmesi gerektiğini savundu.

Türkiye’de Ekonomik Sorunlar ve Gurbetçiler

• 27 Mayıs Darbesi sonrası planlı kalkınma dönemi başladı.
• Ancak 1973 Petrol Krizi, Kıbrıs Barış Harekatı harcamaları ve siyasi istikrarsızlıklar nedeniyle ekonomi bozuldu, enflasyon arttı.
• 1960-1980 yılları arasında başta Almanya olmak üzere birçok ülkeye işçi göçü yaşandı.
• “Gurbetçiler“, gönderdikleri dövizlerle Türkiye ekonomisine önemli katkı sağladı.

12 Mart Muhtırası ve 12 Eylül Darbesi

• 12 Mart 1971 Muhtırası: Artan öğrenci eylemleri, siyasi gerginlikler ve anarşi ortamı gerekçe gösterilerek ordu, hükümete muhtıra verdi. Süleyman Demirel hükümeti istifa etti. Partiler üstü hükümetler kuruldu ve sıkıyönetim ilan edildi.
• 12 Eylül 1980 Darbesi: 1970‘li yıllarda devam eden siyasi istikrarsızlık, sağ-sol çatışmaları, siyasi suikastlar ve ekonomik kriz ortamında Türk Silahlı Kuvvetleri yönetime el koydu.
• TBMM feshedildi, siyasi partiler kapatıldı, liderler gözetim altına alındı ve temel hak ve özgürlükler kısıtlandı.

1980 Sonrası Türkiye

• Ekonomi: 24 Ocak Kararları ile ithal ikameci politikadan ihracata dayalı serbest piyasa ekonomisine geçildi. Turgut Özal‘ın başbakanlığı döneminde bu politikalar uygulandı.
• Siyaset: 1982 Anayasası halk oylamasıyla kabul edildi ve Kenan Evren cumhurbaşkanı oldu. 6 Kasım 1983 seçimlerini Turgut Özal liderliğindeki Anavatan Partisi (ANAP) kazandı.
• 1987‘de yapılan halk oylamasıyla eski siyasetçilerin yasakları kaldırıldı.
• 1989‘da Turgut Özal, Kenan Evren’den sonra cumhurbaşkanı seçilerek 1960‘tan sonraki ilk sivil cumhurbaşkanı oldu.