Eski Çağ’da İnanç, Bilim ve Sanat | 9. Sınıf Maarif Model Tarih Ders Notu

Giriş

• Eski Çağ medeniyetlerinde inanç, bilim ve sanat bağımsız gelişmemiştir.
• Günlük ihtiyaçlar kültürel ürünlerin ortaya çıkmasında belirleyici olmuştur.
• Dinî inanışlar bilimsel ve sanatsal üretimi etkilemiştir.
• Siyasi otoriteyi güçlendirme çabaları mimari ve sanatı yönlendirmiştir.
• Çevre şartları bilimsel, sanatsal ve kültürel ürünlerde etkili olmuştur.
• Birçok eser aynı anda birden fazla ihtiyaca cevap vermiştir.

Temel Mantık

Medeniyet Havzalarına Genel Bakış

• Mezopotamya havzasında Sümerler, Asurlar, Babiller ve Akadlar öne çıkar.
• Mısır havzasında Mısırlılar öne çıkar.
• Anadolu havzasında Hititler ve Urartular öne çıkar.
• Avrupa havzasında Yunanlar öne çıkar.
• Türkistan havzasında Hunlar / Eski Türkler öne çıkar.

Medeniyet Havzası: Mezopotamya

Medeniyet Havzası: Mısır

Medeniyet Havzası: Anadolu

Medeniyet Havzası: Avrupa

Medeniyet Havzası: Türkistan

Mezopotamya: Genel Özellikler

• Mezopotamya uygarlıklarının temeli Sümerler tarafından atılmıştır.
• Sümerler; Akad, Asur ve Babil gibi uygarlıklara model olmuştur.
• Sümerlerin sanat eserlerinin önemli bir kısmı günümüze ulaşamamıştır.
• Bunun temel nedeni taş ve ağacın az olmasıdır.
• Yapılarda daha çok kerpiç kullanılmıştır.
• Kerpiç dayanıklı olmadığı için birçok eser zamanla yok olmuştur.

Mezopotamya’da İnanç

• Mezopotamya toplumlarında genel olarak çok tanrılı inanç hâkimdir.
• Asurlular bu geleneği baş tanrıları Assur / Asur etrafında sürdürmüştür.
• Asur şehirlerinde ve eyaletlerinde birçok tanrı adına tapınak yapılmıştır.
• Öne çıkan tanrılar arasında Assur / Asur, İştar ve Şamaş vardır.
• Sin, Adad ve Ninurta da öne çıkan tanrılar arasındadır.

Zigguratlar

Dikkat: Zigguratlar din, ekonomi, eğitim ve bilimin iç içe geçtiğini gösterir.

Din, Devlet ve Bilim

• Asur kralları yalnızca siyasi lider değildir.
• Assur’un yeryüzündeki temsilcisi kabul edilmiştir.
• En yüksek din adamı olarak görülmüştür.
• Asurlar özellikle astronomi ve tıp alanında ilerlemiştir.
• Bilimsel bilgiler tabletler üzerine kaydedilmiştir.
• Çivi yazısı devlet işleri, ticaret, edebiyat, kayıt tutma ve bilgi aktarımında kullanılmıştır.

Mezopotamya’da Bilim

• Asur başkenti Ninova’da büyük bir kütüphane kurulmuştur.
• Bu kütüphanede yaklaşık 30.000 kil tablet ve yazılı belge bulunduğu kabul edilir.
• Matematik ve geometri gelişmiştir.
• Arazi ölçümlerinde çarpma, bölme ve karekök işlemleri kullanılmıştır.
• Mimari ve mühendislik faaliyetleri matematik bilgisini geliştirmiştir.

Mezopotamya’da Sanat

• Asurlar mimari alanda görkemli eserler vermiştir.
• Asur, Nimrud, Korsabad ve Ninova önemli merkezlerdir.
• Saraylar, tapınaklar, şehir kapıları ve şehir duvarları dikkat çeker.
• Duvar kabartmaları, rölyefler ve heykeller öne çıkar.
• Lamassular saray ve tapınak girişlerine dikilen devasa heykellerdir.
• İnsan başlı, boğa veya aslan gövdeli, kanatlı koruyucu figürlerdir.
• Kralın gücünü, siyasi otoriteyi ve tanrısal korumayı simgelemiştir.

Mısır: Genel Özellikler

• Mısır medeniyetinin tarihi günümüzden yaklaşık 5000 yıl öncesine uzanır.
• Dünyanın en eski ve en köklü medeniyetlerinden biridir.
• Mısır’da inanç, siyasi yapı, bilim ve sanat birbirine bağlı gelişmiştir.
• Çok tanrılı inanç sistemi hâkimdir.
• Firavunlar tanrı-kral olarak kabul edilmiştir.
• Mısırlılar evrensel düzenin firavunun denetiminde olduğuna inanmıştır.

Mısır’da İnanç ve Ahiret

• Nil Nehri’nin yükselip alçalması firavunun kontrolünde görülmüştür.
• Güneşin doğup batması ve dünyadaki düzenin devamı firavunla ilişkilendirilmiştir.
• Mısırlılar ölümden sonra yaşamın devam ettiğine inanmıştır.
• Beden ve ruh bütünlüğünü korumaya önem verilmiştir.
• Ölüler değerli eşyalarıyla birlikte gömülmüştür.
• Firavunların bedenlerini korumak amacıyla mumyalama yapılmıştır.

Mısır’da Yazı ve Tıp

• Mısırlılar MÖ 3000 yıllarında hiyeroglif denilen resim yazısını kullanmıştır.
• Yazılarını papirüs bitkisinden elde edilen kâğıt benzeri malzemeye yazmıştır.
• Mumyalama tıp biliminin gelişmesinde etkili olmuştur.
• Tıp, anatomi, eczacılık ve kimya alanlarında gelişme sağlanmıştır.
• Cerrahi uzmanlık gelişmiştir.
• Kalp, dolaşım sisteminin merkezi olarak tanımlanmıştır.
• Edwin Smith Papirüsü cerrahi teşhisler içeren önemli bir belgedir.

Mısır’da Matematik ve Takvim

• Piramitlerin yapılması matematik, geometri, mimarlık ve mühendisliği geliştirmiştir.
• Arazi ölçümleri matematik bilgisinin ilerlemesini sağlamıştır.
• Nil Nehri’nin taşma zamanlarının hesaplanması astronomiyle ilişkilidir.
• Gök cisimlerinin incelenmesiyle güneş yılı esaslı takvim oluşturulmuştur.
• Bir yıl 12 aya ayrılmıştır; bir ay 30 gün kabul edilmiştir.
• Mevsimler üçe ayrılmış, yılların başlangıcı kral değişikliğine göre ayarlanmıştır.

Mısır’da Sanat

• Mısırlılar mimari, heykel, resim ve kuyumculukta ileri gitmiştir.
• Piramitler, tapınaklar, saraylar ve sfenksler öne çıkar.
• Dikili taşlar, tanrı heykelleri, duvar resimleri ve freskler yapılmıştır.
• Rölyefler ve kuyumculuk ürünleri önemli sanat örnekleridir.
• Piramitler firavunlar ve üst düzey yöneticiler için yapılan anıt mezarlardır.
• Firavunların ölümsüzlüğünü ve gücünü simgelemek amacıyla inşa edilmiştir.
• Dikkat: Ahiret inancı tıp, anatomi, matematik ve geometriye katkı sağlamıştır.

Hititler: Genel Özellikler

• Hititler, Anadolu uygarlıkları içinde bilinen ilk örgütlü devletlerden biridir.
• Anadolu’da siyasi, kültürel ve sanatsal alanda önemli gelişmeler ortaya koymuştur.
• Hititlerde çok tanrılı inanç sistemi vardır.
• Yalnızca kendi tanrılarına değil, farklı kavimlerin tanrılarına da tapmışlardır.
• Bu nedenle Hitit ülkesi için “Bin Tanrı İli” ifadesi kullanılır.
• UM DINGIRMES ifadesi “bin tanrı” veya “tüm tanrılar” anlamında kullanılmıştır.

Hititlerde İnanç ve Krallık

• Hititler tanrılarının insan özelliklerine sahip olduğunu düşünmüştür.
• Tanrılar adına günlerce süren bayramlar düzenlemiştir.
• Tanrılar adına çok sayıda tapınak yapmıştır.
• Ölümden sonra ruhun varlığını sürdürdüğüne inanılmıştır.
• Sıradan insanların ruhlarının yer altına gittiği düşünülmüştür.
• Kralların öldükten sonra göğe yükselerek tanrılaştığı kabul edilmiştir.
• Bu durum krallığın kutsal bir nitelik taşıdığını gösterir.

Hititlerde Bilimsel Gelişmeler

• Mezopotamya’dan öğrendikleri çivi yazısını kullanmışlardır.
• Çivi yazısı çoğunlukla kil tabletler üzerine yazılmıştır.
• Ayrıca hiyeroglif yazısını da kullanmışlardır.
• Hiyeroglif yazı daha çok büyük anıtlarda ve yapılarda tercih edilmiştir.
• Yazılarını genellikle tahta tabletler üzerine de kaydetmişlerdir.
• Tahta tabletler dayanıksız olduğu için Hattuşaş kütüphanesinin önemli kısmı ulaşamamıştır.
• Doğayı ve gökyüzünü gözlemlemiş; astronomi ve tıp alanlarına önem vermişlerdir.

Hititlerde Sanat

• Hitit sanatı çoğunlukla taş alçak kabartmalardan oluşur.
• Kabartmalarda genellikle tanrı figürleri işlenmiştir.
• Tanrı kabartmaları, kaya kabartmaları ve hayvan figürleri öne çıkar.
• Bitki motifleri, mitolojik figürler ve savaş sahneleri kullanılmıştır.
• Fantastik yaratıklar, şehir kapıları ve anıtsal çeşmeler görülür.
• Heykeller ve mimari süslemeler de Hitit sanatının unsurlarıdır.

Hitit Sanatında Merkezler

Urartular: Genel Özellikler

• Urartular MÖ 9. yüzyılda Doğu Anadolu’da kurulmuştur.
• Merkezleri Van’dır.
• Kaleleri, sarayları, yazıtları ve mezarları ile öne çıkarlar.
• Su kanalları ve barajlar önemli unsurlardır.
• Maden işlemeciliği ve kaya mimarisi gelişmiştir.
• Çok tanrılı inanç sistemi vardır.

Urartularda İnanç

• En önemli tanrıları Haldi’dir.
• Haldi savaş tanrısıdır.
• Fırtına tanrısı olarak da kabul edilmiştir.
• Krallığın koruyucusu sayılmıştır.
• Urartu krallarının meşruiyet kaynağıdır.
• Krallar güçlerini Haldi’den aldıklarını düşünerek otoritelerini dinî temele dayandırmıştır.
• Tapınaklara silahların adak olarak sunulması Haldi kültünün savaşçı karakterini gösterir.

Urartularda Ahiret ve Mezarlar

• Urartular ölümden sonra yaşama inanmıştır.
• Bu nedenle mezarlar oda şeklinde yapılmıştır.
• Oda mezarlara çok sayıda kişi gömülebilmiştir.
• Ölülerin yanına günlük eşyalar konulmuştur.
• Oda mezarlar geniş ve yüksek bir salon ile çevresindeki odalardan oluşmuştur.
• Van Kalesi’ndeki kayalara oyulmuş kral mezarları etkileyici örneklerdendir.

Urartularda Bilim ve Teknik

• Çetin coğrafi şartlara rağmen gelişmiş mühendislik teknikleri kullanmışlardır.
• Kale ve burçların inşasında hassas matematiksel hesaplamalar yapılmıştır.
• Sert, dağlık ve yamaçlı alanlara kaleler inşa etmişlerdir.
• Kaleleri savunmak için büyük yarlar ve hendekler açmışlardır.
• Tarımı geliştirmek için barajlar ve su kanalları yapmışlardır.
• Şamran Kanalı Van çevresindedir ve günümüze ulaşan önemli bir mühendislik eseridir.
• Çivi yazısı kullanmışlardır.

Urartularda Sanat

• Urartular sanatta ileri bir seviyeye ulaşmıştır.
• Duvarlarını motiflerle süslemişlerdir.
• Maden işlemeciliğinde gelişmişlerdir.
• Altın, gümüş ve bronzdan süs eşyaları, takılar ve ritüel objeler yapılmıştır.
• Silahlar, kaya kabartmaları, duvar resimleri, yazıtlar ve seramikler öne çıkar.
• Ağaç işçiliği, fildişi eserler ve maden işçiliği de gelişmiştir.
• Üç boyutlu insan ve hayvan heykellerine görece az rastlanmıştır.

Yunanlar: Genel Özellikler

• Yunanlar Batı medeniyetinin beslendiği en önemli kaynaklardan biridir.
• Doğu medeniyetlerinden, özellikle Mezopotamya ve Mısır’dan etkilenmişlerdir.
• Bilim alanında Doğu medeniyetlerinin temellerini daha sistematik hâle getirmişlerdir.
• Yunan sanatı kendilerinden sonraki medeniyetlere ilham vermiştir.
• Eski Yunan dini çok tanrılıdır.
• Tanrılarını insan biçiminde düşünmüşlerdir.

Yunanlarda İnanç

• Tanrıların insan biçiminde düşünülmesine antropomorfik tanrı anlayışı denir.
• Yunan tanrıları insan biçimindedir.
• İnsan özellikleri taşır.
• Ölümsüz kabul edilir.
• Olympos Dağı’nda yaşadıklarına inanılır.
• Tanrıların toplum hayatına ve olağanüstü olaylara müdahale ettiği düşünülmüştür.
• Savaş gibi olaylarda tanrıların belirleyici rol oynadığına inanılmıştır.

Tapınak Kültürü ve Olimpiyatlar

• Tapınaklar tanrıların evi sayılmıştır.
• Halk tapınakların içine alınmamıştır.
• Dinî törenler tapınağın içinde değil, tapınak önündeki sunakların etrafında yapılmıştır.
• Yunanlar tanrıları adına dört yılda bir olimpiyat oyunları düzenlemiştir.
• Olimpiyatlar dinî nitelikli bir gelenektir.
• Bu oyunlar Yunan dünyasında ortak kültür bilincini güçlendirmiştir.

Yunanlarda Bilim

• Yunanlar matematik ve astronomi alanında ilerlemiştir.
• Astronomiyi bağımsız bir bilim dalı hâline getirmişlerdir.
• Mısır’daki güneş yılı esaslı takvimi geliştirmişlerdir.
• Fenike alfabesini esas alarak yeni bir Yunan alfabesi oluşturmuşlardır.
• Fenike alfabesi 22 harften oluşur.
• Yunan alfabesi daha sonraki alfabe geleneklerini ve Latin alfabesine giden süreci etkilemiştir.

Yunanlarda Felsefe ve Tıp

• Yunan medeniyetinde felsefe çok gelişmiştir.
• Öne çıkan isimler Herodot, Sokrates, Platon ve Aristoteles’tir.
• Hipokrat tıp alanında önemli çalışmalar yapmıştır.
• Hipokrat hastalıkların doğaüstü değil doğal süreçlerden kaynaklandığını savunmuştur.
• Hastalıkların ilaçla tedavi edilebileceğini ifade etmiştir.
• Bu nedenle modern tıbbın temellerini atan kişilerden biri kabul edilir.

Yunanlarda Sanat

• Yunanlar mimari, heykel ve seramik alanında büyük başarı göstermiştir.
• Yunan mimarisinde Dor, İon ve Korint düzenleri kullanılmıştır.
• Tapınaklar, tiyatrolar, agoralar, hazine binaları ve stadyumlar yapılmıştır.
• MÖ V. yüzyılda yapılan Concordia / Kinkordia Tapınağı önemli örneklerdendir.
• Tanrı ve insan heykelleri yapılmıştır.
• Büyük heykellerde altın, fildişi ve mermer gibi değerli malzemeler kullanılmıştır.
• Mitolojik figürlerle süslü seramik vazolar yapılmıştır.

Eski Türkler: Genel Özellikler

• Eski Çağ’da Türkistan’da yaşayan Türkler arasında konargöçer yaşam yaygındır.
• Konargöçer yaşam bilim ve sanat anlayışını doğrudan etkilemiştir.
• Taşınabilir eşyalar bu yaşam tarzıyla bağlantılıdır.
• Hayvan üslubu konargöçer yaşamla ilişkilidir.
• Dokumacılık, maden işçiliği ve çadır mimarisi de bu yaşam tarzıyla bağlantılıdır.
• En yaygın inanç Gök Tanrı inancıdır.

Eski Türklerde İnanç

• Gök Tanrı en yüce yaratıcı güç olarak görülmüştür.
• Gök Tanrı inancının yanında Şamanizm görülür.
• Atalar kültü ve tabiat güçlerine inanma da vardır.
• Yer-su kültü, güneş ve ay kültü görülür.
• Bazı dağlar, nehirler, tepeler, güneş ve ay kutsal kabul edilmiştir.
• Türkler belirli zamanlarda Gök Tanrı ve ataları için kurban kesmiştir.

Atalar Kültü ve Ahiret

• Türkler atalarının ruhlarına saygı duymuştur.
• Atalarının öldükten sonra da kendilerini koruduğuna inanmıştır.
• Mezarlara yapılan saygısızlık savaş nedeni sayılmıştır.
• Ölümden sonra yaşamın devam ettiğine inanılmıştır.
• Ruhun ebedî olduğuna inanılmıştır.
• Eski Türkçede ruh / can anlamında tin kelimesi kullanılmıştır.
• Ölüm, ruhun bedenden çıkıp uçması şeklinde düşünülmüştür.

Kurgan ve Balbal

• Eski Türkler ölülerini kurgan adı verilen oda şeklindeki mezarlara gömmüştür.
• Ölüler çoğu zaman atlarıyla, silahlarıyla ve günlük eşyalarıyla gömülmüştür.
• Değerli mallarla birlikte gömülme ahiret inancının göstergesidir.
• Mezarların üzerine veya çevresine balbal adı verilen taşlar dikilmiştir.
• Balballar, ölen kişinin öldürdüğü düşmanları veya ona hizmet edeceğine inanılan kişileri temsil eder.
• Bazı balballar insan biçimli taş heykeller şeklindedir.
• Dikkat: Kurgan ve balbal, ölümden sonra yaşam inancının en önemli kanıtlarındandır.

On İki Hayvanlı Türk Takvimi

• Eski Türkler zamanı hesaplamak için On İki Hayvanlı Türk Takvimini kullanmıştır.
• Bu takvim 12 yıllık devir esasına dayanır.
• Her yıla bir hayvan adı verilmiştir.
• Takvim 12 yılda bir başa döner.
• MEB kazanımı açısından güneş yılı esaslı kabul edilir.
• Bir yıl 365 gün 5 küsur saat olarak kabul edilmiştir.
• Günün başlangıcı gece yarısı; yılbaşı 22 Aralık kabul edilmiştir.
• Bu takvimin kullanılması Türklerin astronomide ilerlediğinin bir kanıtıdır.

At Kültürü ve Askerî Teknik

• Eski Türklerde at yaşamın merkezindedir.
• At ulaşım, savaş, ekonomi ve sosyal yaşamda belirleyici olmuştur.
• Bozkır toplulukları ve eski Türkler atı etkili kullanma konusunda öncü kabul edilir.
• Koşum takımları, at arabası ve üzengi bozkır yaşamında kolaylık sağlamıştır.
• Hayvancılık sayesinde hayvanlar ve doğa hakkında ileri bilgiye sahip olmuşlardır.

Maden İşçiliği ve Silah Teknolojisi

• Türkler bakır ve demiri işlemiştir.
• Dönemin ileri silahlarını üretmişlerdir.
• Kama, kılıç, miğfer, zırh ve hançer başlıca savaş araçlarıdır.
• Kemer tokası da ürettikleri eşyalar arasındadır.
• Silah ve eşyaları motiflerle süslemişlerdir.

Eski Türklerde Sanat

• Konargöçer yaşam nedeniyle günümüze daha çok taşınabilir sanat eserleri ulaşmıştır.
• Türkler kullandıkları eşyaları hayvan motifleri ve tamgalarla süslemiştir.
• Her boyun kendine özgü tamgası vardır.
• Eski Türk sanatında en yaygın sanat anlayışlarından biri hayvan üslubudur.
• Hayvan üslubunda pars, kurt, geyik ve hayvan mücadeleleri işlenmiştir.
• Bu üslup kemer tokaları, hançer kabzaları, kılıçlar, kap kacak ve madenî eşyalarda görülür.

Dokumacılık ve Pazırık Halısı

• Eski Türkler dokumacılıkta gelişmiştir.
• Halı ve kilim dokumacılığı önemli bir yere sahiptir.
• Pazırık Kurganı’ndan çıkarılan halı bilinen en eski halılardan biridir.
• En eski düğümlü halılardan biri kabul edilir.
• Pazırık Halısı MÖ V-IV. yüzyıllara tarihlenir.
• Hun kavimlerine ait Pazırık Kurganları’nda bulunmuştur.
• Hayvan, insan, bitkisel ve geometrik motifler kullanılmıştır.

Saymalı Taş

• Tanrı Dağları’nın zirvesinde bulunan Saymalı Taş, Türk tarihinin en eski izlerini taşır.
• Saymalı Taş’ta on binlerce kaya resmi vardır.
• Bu resimler inanç hayatını ve av sahnelerini yansıtır.
• Günlük yaşamı, hayvanları ve kurban törenlerini gösterir.
• Türklerin eski kültür dünyasını yansıtır.
• Dağ zirvesine çıkarak Tengri’ye kurban sunma ve kayalara resim çizme köklü geçmişi gösterir.

Yurt / Keçe Çadır

• Türkler evreni kubbe şeklinde düşünmüştür.
• Kutup Yıldızı etrafında dönen kubbe şeklindeki evren tasavvuru çadır mimarisine yansımıştır.
• Türklerin yurt adı verilen çadırları kubbe şeklindedir.
• Yurt taşınabilir bir mimari üründür.
• Dayanıklı, pratik ve konargöçer yaşama uygundur.

Altın Elbiseli Adam

• Esik Kurganı’nda bulunan Altın Elbiseli Adam, Türk maden sanatının gelişmişliğini gösterir.
• Altın süslemeli eşyalar eski Türklerin kuyumculukta ileri olduğunu kanıtlar.
• Bu buluntu eski Türklerin maden işçiliğinde ileri olduğunu da gösterir.