Sanayi Devrimi Sonrası Meydana Gelen Gelişmeler | 11. Sınıf Tarih – Maarif Model Tarih Ders Notu

Sanayi Devrimi’nin Aşamaları

• Dönüşüm XVIII. yüzyılın ikinci yarısında İngiltere’de başladı.
• İngiltere’deki kapitalist sistem bu sürecin temel zeminlerinden biri oldu.
• Sanayi Devrimi tüm coğrafyalarda aynı şekilde gerçekleşmedi.
• Batı Avrupa ve Kuzey Amerika’da farklı koşullarla ikinci evre gelişti.
• Çin gibi büyük ülkelerin katılımıyla süreç çeşitlenerek üçüncü aşamaya ulaştı.
• Günümüzde süreç dördüncü evrede, yeni gelişmelerle devam etmektedir.

Sanayi 4.0 ve Belirsizlik

• XVIII. yüzyılda makineler özellikle dokuma ve tekstilde zanaatkârların işini etkiledi.
• Makineler, ustalık gerektiren işleri daha hızlı ve ucuz yapabildi.
• Bu durum makinelerin insan emeğinin yerini aldığı düşüncesini güçlendirdi.
• Günümüzde robot, otomasyon ve yapay zekâ benzer kaygıları yeniden gündeme getirdi.
• Sanayi 4.0’da üretim süreçleri siber-fiziksel sistemlerle dijitalleşti.
• Teknolojik ilerleme üretimi kolaylaştırırken bazı iş kollarında belirsizlik yaratır.

Temel Kavramlar

İngiltere’de Başlangıç

• Sanayi Devrimi’nin 1770’lerde özellikle İngiltere’de başlaması rastlantı değildi.
• 1770-1880 yıllarını kapsayan ilk evre, yapısal koşulların sonucuydu.
• İngiliz Devrimi ilk olduğu için sonraki sanayi devrimlerinden farklıydı.
• Sonraki devrimler İngiliz deneyiminden ve kaynaklarından yararlanabildi.
• Britanya, en az iki yüz yıllık iktisadi gelişmenin hazırladığı temeller üzerinde sanayileşti.
• 1880’e gelindiğinde İngiltere rekabet üstünlüğünü kaybetmeye başladı.

İngiltere, Britanya ve İmparatorluk

• İngiltere, Britanya Adası’nda yer alan tek bir ülkedir.
• Büyük Britanya; İngiltere, İskoçya ve Galler’i kapsayan adanın adıdır.
• Birleşik Krallık; Büyük Britanya’ya Kuzey İrlanda’nın eklenmesiyle oluşan idari yapıdır.
• Britanya İmparatorluğu, çok sayıda sömürgeye hükmetmiş yayılmacı güçtür.
• Sanayi Devrimi anlatılırken bu adlandırmaların ayrımı önemlidir.

Sömürgecilik ve Küresel Ticaret

• İngiliz hükûmetinin yayılmacı politikaları Sanayi Devrimi’nin zeminini hazırladı.
• Keşifler ve sömürgecilik yoluyla Avrupa’ya altın, gümüş ve değerli maden aktı.
• Fiyat devrimi ve XVII. yüzyıldaki ekonomik buhran sonrasında ticaret ağı yön değiştirdi.
• Akdeniz’in yerini Kuzey Denizi ve Atlantik kıyıları öne çıkardı.
• Yeni ticari ilişkiler piyasaları hareketlendirdi ve küresel ticareti geliştirdi.
• Sömürge topraklarında plantasyonlar kuruldu ve pamuk üretimi öne çıktı.

Ticaret Üçgeni ve Sermaye

• İngiltere, Fransa ve Hollanda’nın da yer aldığı sömürgecilik yarışında güç kazandı.
• Ucuz iş gücü ve ham madde, İngilizlere uluslararası ticarette üstünlük sağladı.
• Afrikalı köleler Britanya mamul ürünleriyle satın alındı.
• Plantasyonlarda şeker, pamuk, indigo, melas ve tropik ürünler üretildi.
• Bu ürünlerin işlenmesi İngiltere’de yeni endüstriler oluşturdu.
• Sömürge ticareti, Sanayi Devrimi’ni finanse eden sermaye birikiminin kaynaklarından biri oldu.

Tarım Devrimi ve Çitleme

• İngiltere’de kendi toprağını işleyen köylülerin sayısı giderek azaldı.
• Çitleme Yasaları ile ortak araziler özel mülkiyete devredildi.
• Küçük parseller büyük çiftliklere dönüştü ve büyük toprak sahiplerinde toplandı.
• Köylüler geçimini toprağından sağlayan sınıf olmaktan çıkıp emeğini kiralayan iş gücüne dönüştü.
• Tarım arazileri yüz yıl içinde %30 arttı; buğday üretimi 1700-1800 arasında %75 yükseldi.
• Tarım ticari ve sınıfsal yapıları değiştiren bir sürece evrildi.

Kırsal İmalat ve Erken Sanayileşme

• XVIII. yüzyıl ortalarında İngiltere’de sanayi üretiminin büyük bölümü kırsalda gerçekleşiyordu.
• Köylüler kulübelerde kumaş, tekstil ürünü ve madenî eşya üretip satmaya başladı.
• Mevsimlik veya boş zaman işi olan üretim tam zamanlı uğraşa dönüştü.
• Bazı köyler dokumacılık, örgücülük ve madencilik gibi faaliyetlere yöneldi.
• Evde üretim ve taşeron sistemi kırsal kesimleri para ekonomisine daha fazla dâhil etti.
• Pamuklu kumaş talebi, zanaatkâr girişimcileri makine icat etmeye yöneltti.

Pamuklu Kumaş ve Yerli Üretim

• XVIII. yüzyıl başında Avrupalıların bildiği pamuklu kumaş üretimi Hindistan’da yapılıyordu.
• Bu ürünler Doğu Hindistan Şirketi gibi kurumlarla Avrupa’ya getiriliyordu.
• İngiltere’de yünlü kumaş üreticilerinin baskısıyla 1700’de Hint pamuklu kumaşı ithali yasaklandı.
• Yasak, İngiltere’de yerli üretimin önünü açtı.
• Kırsala yayılan imalathanelerde üretim arttı ancak iç pazar talebi karşılanamadı.
• Küçük üreticiler Bristol, Glasgow ve Liverpool gibi liman kentlerinde yeni imalathaneler açtı.

Pamuklu Sanayisinin Büyümesi

• Küçük üreticilerin liman kentlerine yönelmesi Sanayi Devrimi’nin itici gücü oldu.
• 1770’e kadar İngiltere’nin pamuklu kumaş ihracatının %90’ı sömürgelere yöneldi.
• Bu ihracat özellikle Afrika’ya yapıldı.
• 1750-1770 arasında pamuklu kumaş ihracatı on kat arttı.
• Pamuklu kumaş sanayisinin büyümesi, el emeğine dayalı Hint dokumacılığını zayıflattı.
• Hindistan, İngiltere için ham madde kaynağı ve pazar hâline geldi.

Sermaye, Bankacılık ve Devlet

• İngiltere, sömürgecilik ve genişleyen ticaret ağlarıyla büyük sermaye birikimi elde etti.
• Bu birikim, bankacılık sisteminin temelini oluşturdu.
• Bankalar fabrika kuran ve makine satın alan yatırımcıları destekledi.
• İngiliz hükûmeti ticareti ve sanayileşmeyi destekleyen bir anlayış benimsedi.
• Yerli imalatçılar ile ithalatçı kuruluşların çıkarları çatışınca devlet yerli üreticileri destekledi.
• Hukukun üstünlüğü, özel mülkiyet ve teşebbüslerin teşviki girişimciliği geliştirdi.

İcatlar: Demir ve Tekstil

• XVIII. yüzyıla kadar demir odun kömürüyle eritiliyordu.
• Odun kaynaklarının tükenmesi bu yöntemi sürdürülemez kıldı.
• 1709’da Abraham Darby kok adlı daha etkili yakıtı üretti.
• Kok kömürü ham demir elde etmeyi ve demir-kömür sanayilerinin birlikte gelişmesini sağladı.
• 1733’te John Kay uçan mekiği icat etti; 1760’larda yaygınlaştı.
• Uçan mekik el tezgâhlarını hızlandırdı ve iplik talebini artırdı.

İplik Makineleri ve Buhar Gücü

• 1765’te James Hargreaves Spinning Jenny adlı iplik eğirme tezgâhını icat etti.
• 1768’de Richard Arkwright su çerçevesi makinesini geliştirdi.
• 1779’da Samuel Crompton spinning mule adlı iplik eğirme makinesini icat etti.
• Bu araç bir güç kaynağının birden fazla makineyi döndürmesini sağladı.
• 1712’de Thomas Newcomen, madenlerdeki suyu pompalamak için buhar makinesi yaptı.
• 1769’da James Watt buhar makinesini geliştirdi; 1775’te seri üretime geçildi.

İcatlar ve Yenilikler

İhracat, Altyapı ve Fabrikalar

• İngiliz hükûmetinin desteklediği ihracat sanayileşmenin fitilini ateşledi.
• Pamuklu dokumacılıkta yeni buluşlar üretimi destekledi.
• İngilizler pamuklu kumaşları çeşitli ülkelere ihraç ederek sektörün öncüsü oldu.
• Sömürge ticareti ve Tarım Devrimi’nden gelen sermaye yeni yatırımcı sınıfını güçlendirdi.
• Bu sınıf fabrikalara, yollara, köprülere, kanallara ve demir yollarına yatırım yaptı.
• Sanayi Devrimi hızlı dönüşüm başlattı; etkilerinin topluma yayılması uzun yıllar aldı.

Fabrika Sistemi ve Dokumacılık

• Yeni makinelerle ilk olarak iplik üretim fabrikaları kuruldu.
• 1780’lerde yüzlerce iplik fabrikası açıldı.
• Pamuk ipliği fiyatları düştü ve dokumacılık sektörü genişledi.
• XIX. yüzyıl başlarında dokumacılıkta çeyrek milyon kişi çalışıyordu.
• El tezgâhı dokumacılığı kazançlıydı ancak yüksek ücret ve sınırlı büyüme nedeniyle kısa sürdü.
• Makine maliyetleri ucuzlayınca 1780’lerde makineli dokuma tezgâhları yaygınlaştı.

Makineleşme ve İş Gücü

• İlk fabrikalar su gücü nedeniyle nehir yakınlarında kuruldu.
• Buhar gücü yaygınlaştıkça fabrikalar müşterilere yakın şehirlerde inşa edildi.
• Kırsal dokuma imalathaneleri kapanınca zanaatkârlar şehirlere göç etti.
• Dokumacılıkta geleneksel beceriye duyulan ihtiyaç azaldı.
• Fabrikalarda düşük ücretli kadınlar ve çocuklar çalışmaya başladı.
• İşçinin temel görevi ham pamuk veya ipliği makineye yerleştirmek hâline geldi.

Sanayi Devrimi’nin Yayılması

• Sanayi Devrimi XIX. yüzyıl başında İngiltere dışında da yayılmaya başladı.
• 1850’lerde Avrupa genelinde etkisini gösterdi.
• İlk makinelerin kullanım kolaylığı yayılmayı hızlandırdı.
• İngiliz zanaatkâr ve teknisyenlerin Batı Avrupa’ya davet edilmesi süreci destekledi.
• Daha karmaşık makineler Avrupa dışına yayılmayı güçleştirdi.
• Sanayileşmenin yönü doğal kaynak, altyapı, sermaye, siyasi kararlılık ve sömürgecilik ilişkilerine göre şekillendi.

Demir Sanayisi ve Kullanım Alanları

• Demir sanayisi dokumacılık sektörü kadar hızlı büyümedi; zamanla gelişti.
• Demirin makinelerle işlenmesi ikinci evrede Almanya ve ABD’de gerçekleşti.
• 1709’da Darby’nin kok kullanması demir üretiminde verimi artırdı.
• 1784’te Henry Cort karıştırma ve yuvarlama yöntemlerini birleştirerek büyük fırınlar üretti.
• Artan üretimle demirin kullanım alanları genişledi.
• Demir, mutfak eşyalarından mimari yapılara kadar günlük yaşamda kullanıldı.

Avrupa’da Demir Üretimi

Yollar, Köprüler ve Kanallar

• Sanayi ürünlerinin nakliyesi önem kazanınca yolların bakımı ve yapımı hızlandı.
• 1779’da Abraham Darby, Coalbrookdale’de ilk dökme demir köprüyü inşa etti.
• Bu köprü 1795’teki büyük selden sağlam çıktı ve demir köprülerin yaygınlaşmasını sağladı.
• 1760-1820 arasında İngiltere’de yüzden fazla kanal inşa edildi.
• Kanallar gıda, yük ve kömür taşımacılığında kullanıldı.
• Ulaşım olanaklarının geliştirilmesi sanayileşme sürecinde artarak devam etti.

Demiryolu Çağı

• Buhar gücünün taşınabilir hâle gelmesi Sanayi Devrimi’nin önemli gelişmelerindendi.
• Buhar motorları su çarklarının aksine farklı alanlara uyarlanabildi.
• Kara taşıtlarına uyarlama ilk aşamada yollar uygun olmadığı için başarılı olmadı.
• 1804’te Richard Trevithick ilk buharlı lokomotifi çalıştırdı.
• 1829’da Stephensonların Rocket adlı lokomotifi Rainhill yarışmasını kazandı.
• 1830’da Manchester-Liverpool hattı iki büyük şehri bağlayan ilk demir yolu oldu.

Demiryollarının Yayılması

• 1830-1850 arasında Britanya’da yaklaşık altı bin mil demiryolu açıldı.
• 1850’ye gelindiğinde İngiliz demiryolu ağının ana yapısı oluştu.
• Demiryolları kırsal alanlardan büyük kent merkezlerine kadar uzandı.
• İnsanların hareket ve yaşam hızı büyük ölçüde arttı.
• 1830-1850 arasında demir üretimi iki katına çıkarıldı.
• 1848’de İngiltere’de 40 milyondan fazla tren yolculuğu yapılmıştı.

Deniz Ulaşımı ve Telgraf

• Buhar gücü deniz taşımacılığında devrim yarattı.
• Robert Fulton’ın Clermont adlı buharlı gemisi 1807’de Hudson Nehri’nde kullanılmaya başlandı.
• Kömürün gemilerde çok yer kaplaması okyanusaşırı taşımacılığı zorlaştırdı.
• Buharlı gemilerin uzun mesafeli ticaret rotalarında kullanılması XIX. yüzyıl sonlarında mümkün oldu.
• 1860’ların sonunda telgraf yaygınlaştı.
• Sanayiciler, tüccarlar ve halk daha hızlı haberleşmeye başladı.

Nüfus Artışı ve Şehirleşme

• Sanayi Devrimi ile Avrupa nüfusu arttı ve şehirleşme hız kazandı.
• İngiltere’de şehir nüfusu 1750’lerde %15 iken 1850’de %50’ye ulaştı.
• 1880’de İngiltere’de şehir nüfusu %80’e çıktı.
• Tarım politikaları ve makineleşme kırsal bölgelerdeki nüfusu etkiledi.
• Yerel imalathanelerin kapanması, insanların fabrikalarda çalışmak için şehirlere göç etmesine yol açtı.
• Bu sosyoekonomik değişim toplumsal yaşamı derinden etkiledi.

Toplumsal Sınıflar

• Sanayi Devrimi’nin toplumsal etkileri her kesim için eşit olmadı.
• Fabrika, atölye ve maden sahipleri büyük kazançlar elde etti.
• Yeni gelişen orta sınıf teknolojik yeniliklerle daha rahat yaşam sürdü.
• Kırsaldan göç edenler düşük ücretle uzun mesailerde çalıştı.
• Sanayi Devrimi öncesinde aristokratlar sosyal hiyerarşinin en üst tabakasındaydı.
• Sanayiciler, fabrika sahipleri, doktorlar ve avukatlar yeni üst ve orta sınıfları oluşturdu.

Tüketim Toplumu

• XVIII. yüzyılda imalat teknikleri geliştikçe ürün çeşitliliği arttı.
• Giyimden mutfak eşyasına kadar pek çok tüketim ürünü ucuzladı.
• Londra’daki ilk büyük mağaza 1863’te açıldı.
• Orta sınıfların harcama alışkanlıkları değişti.
• Alışverişe ilginin artması tüketim toplumu adı verilen yeni yapıyı oluşturdu.
• Bazı emekçiler üst sınıfları taklit etmek için daha uzun çalışma ya da aile üyelerini işe gönderme yoluna gitti.

İşçi Sınıfı ve Kent Sorunları

• 1770’lerde ortaya çıkan işçi sınıfı en alt gelir grubundaki insanlardan oluştu.
• Batı Avrupa nüfusunun büyük bölümü işçiydi.
• Zengin sanayiciler ile yoksul fabrika işçileri arasındaki gelir eşitsizliği derinleşti.
• İşçiler fabrikalara yakın gecekondu mahallelerinde yaşadı.
• Konutlar bitişik planlı ve kalabalıktı; altyapı sistemleri yetersizdi.
• Kömür kullanımı hava kirliliğini, kanalizasyon sorunları kolera salgınlarını artırdı.

Kamu Hizmetleri ve Planlı Şehircilik

• Sanayileşme altyapı, konut, sağlık, işsizlik ve eğitim sorunlarını gündeme getirdi.
• Yeni ulaşım araçları kamuda yeni birimlerin kurulmasını gerekli kıldı.
• Sanayi öncesinde devletin görevi daha çok savunma ve adaletle sınırlıydı.
• Modern kent hizmetleri ve yerel yönetimler önem kazanmaya başladı.
• Şehirler büyüdükçe planlı şehircilik anlayışı benimsendi.
• Musluk suyu, tuvalet, toplu taşıma, banliyö trenleri ve sokak aydınlatması yaşam kalitesini artırdı.

Krizler ve Toplumsal Tepkiler

• 1830 ve 1840’ların başındaki ekonomik krizler Avrupa’da büyümeyi yavaşlattı.
• Kişi başına düşen millî gelir miktarı azaldı.
• İngiltere’de Ludizm ve Chartist Hareket gibi toplumsal tepkiler ortaya çıktı.
• Ludizm 1811’de tekstil işçilerinin örgütlenmesiyle başladı.
• Ludistler iş kaybını protesto ederek fabrika ve makinelere saldırdı.
• Ludist ayaklanmalar başarısız olsa da işçi hareketlerinin önemli bir parçası oldu.

Chartizm, 1848 ve Sendikalar

• Chartistler evrensel erkek oy hakkı, yılda bir seçim ve gizli oy istedi.
• 1838 Altı Maddelik Halk Bildirgesi seçim bölgelerinde eşitlik ve mülkiyet şartının kaldırılmasını savundu.
• Chartistlerin milyonlarca imzalı talebi Parlamento tarafından reddedildi.
• 1848 Devrimleri Fransa’dan başlayarak Avrupa’nın büyük bölümüne yayıldı.
• Demokrasi, liberalizm, milliyetçilik ve sosyalizm popülerleşti.
• Dayanışma dernekleri sendikalara dönüştü; grev hakkı daha iyi ücret ve çalışma koşulları için kullanıldı.

Çalışma Yasaları ve Eğitim

• İngiliz Parlamentosunda çıkarılan Fabrika Yasası çocuk işçiliğini sınırlandırmaya çalıştı.
• 1840’lardan itibaren kadın ve çocukların yer altı madenlerinde çalışması yasaklandı.
• 1874’te haftalık çalışma süresi en fazla 56 saat olarak belirlendi.
• Bu yasalar diğer Avrupa ülkelerini benzer düzenlemeler yapmaya teşvik etti.
• XVIII. yüzyılda yoksul çocukların eğitim alma imkânı çok sınırlıydı.
• 1870’lerde çıkarılan yasalarla çocuklar için ilkokul eğitimi zorunlu hâle getirildi.

Siyasi ve İdeolojik Sonuçlar

• Sanayi Devrimi ekonomik dönüşümlerle birlikte köklü siyasi yapılanmaları doğurdu.
• Devlet; sermaye birikimi, üretim süreci ve piyasa düzeninde merkezî rol üstlendi.
• Sınıfsal eşitsizlikler farklı görüş ve ideolojilere zemin hazırladı.
• Karl Marx, Kapital adlı eserinde kapitalizmin emek sömürüsüne dayandığını savundu.
• Batı Avrupa’da liberalizm başlıca siyasi öğreti oldu.
• Liberalizm bireysel özgürlük, hukukun üstünlüğü ve serbest piyasa ekonomisini savundu.

Serbest Ticaret ve Sanayi Burjuvazisi

• İngiltere, üretim kapasitesini artırarak dünya ticaretindeki yerini güçlendirdi.
• 1846’da Tahıl Yasalarının kaldırılması serbest ticaretin önünü açtı.
• 1849’da Seyrüsefer Kararnamesi kaldırıldı.
• Sermaye ve ürün dolaşımı kolaylaştı; küresel ticaretin önündeki engeller azaldı.
• 1850’lerden 1929 Ekonomik Buhranı’na kadar Avrupa’da liberal ekonomi politikaları uygulandı.
• Sanayi burjuvazisi aristokrasi karşısında siyasi dengeleri değiştiren bir sınıfa dönüştü.

Yeni Sömürgecilik Rekabeti

• Üretim artışının sürekliliği Avrupa ülkelerinin yeni pazarlara ihtiyaç duymasına yol açtı.
• Sanayileşmiş ülkeler dış ticarete ağırlık verdi.
• Ucuz ham madde tedariki önemli bir sorun hâline geldi.
• İngiltere, Hindistan gibi sömürgelerden yararlanarak sanayideki liderliğini sürdürmeye çalıştı.
• XIX. yüzyılın sonlarında diğer Avrupalı devletler Afrika ve Asya’ya yöneldi.
• 1880’lerden itibaren Afrika’daki ham maddeler ve stratejik bölgeler için büyük rekabet başladı.

Sanayi Devriminin Etkileri

Karşılaştırma